Twaalf apostelen?

september 2, 2014

12Het Griekse woord apostolos betekent zoiets als ‘gezant’ of ‘afgevaardigde’, en zoals u weet had Jezus er een stuk of twaalf van. Dit feitje behoort echter in dezelfde categorie als de brandspiegels van Archimedes, hoorns op Vikinghelmen en het Zweedse wittebrood: algemeen bekend maar onwaar.

Het sociogram van Jezus’ volgelingen zit behoorlijk complex in elkaar, met leerlingen, apostelen en een groep die de Twaalf wordt genoemd. Dat het gaat om verschillende groepen, blijkt zonneklaar uit een van de alleroudste christelijke teksten, de Eerste brief aan de Korintiërs.

In de genoemde passage somt Paulus op wie zoal de opgestane Christus hebben gezien: eerst Petrus, vervolgens de Twaalf, daarna vijfhonderd broeders en zusters, toen zijn broer Jakobus, daarop de apostelen en tot slot Paulus zelf. De apostelen worden hier onderscheiden van de Twaalf en het is ook duidelijk dat Paulus zichzelf rekent tot een aparte categorie. (Mocht u zojuist op de link hebben geklikt en willen tegenwerpen dat er toch ‘twaalf leerlingen’ staat, dan hebt u een vertaalfout ontdekt in de Nieuwe Bijbelvertaling: hier heeft u wat vergelijkingsmateriaal en daar is uitleg van het Grieks.) Dit onderscheid tussen de diverse groepen wordt in vrijwel alle teksten van het Nieuwe Testament gemaakt.

Maar wat waren die groepen?

Om te beginnen de apostelen. Dit waren mensen die, twee aan twee, door Jezus werden uitgezonden om elders het goede nieuws te verkondigen dat de Eindtijd was aangebroken en het Koninkrijk Gods nabij was. In de allereerste dagen van het christendom werd deze praktijk voortgezet. Zo komen we ergens het apostelkoppel Andronikos en Junia tegen.

De tweede groep is die van de leerlingen. Dit waren mensen die Jezus’ opvattingen wilden horen maar geen plaats hadden in wat wij zouden aanduiden als het kader van de beweging. Verschillende personen worden zo geïdentificeerd: Jozef van Arimatea, Kleopas, Natanaël, Tabita en ‘de leerling die van Jezus hield’. Er is geen doorslaggevend bewijs dat deze laatste, die een belangrijk man moet zijn geweest voor de lezers van dit evangelie, een apostel was of lid van de Twaalf. (Opmerkingen over Maria van Magdala mag u plaatsen in de comments, ik ga er niet op in. Ik wijs er alleen op dat het Griekse woord voor leerling niet hetzelfde is als het woord voor leerlinge.)

De Twaalf, tot slot, was de groep waarvan werd verwacht dat zij in de Eindtijd een belangrijke rol zou spelen. Mattëus schrijft:

Jezus zei tegen hen: ‘Ik verzeker jullie: wanneer de tijd aanbreekt dat alles vernieuwd wordt, wanneer de Mensenzoon in zijn majesteit zal zetelen op zijn troon, zullen ook jullie die mij gevolgd zijn plaatsnemen op de twaalf tronen en rechtspreken over de twaalf stammen van Israël.’

Apostelen, leerlingen en de Twaalf: het zijn drie groepen. Of beter: het zijn twee groepen en een functie. Leden van de Twaalf kunnen functioneren als gezanten en waarschijnlijk zijn de Marcuspassages waarin Jezus hen zo uitzend en ze terugkeren, de wortel van het misverstand dat er twaalf apostelen zijn geweest.

De evangelist Lukas lijkt Marcus niet te hebben begrepen en stelt (als enige) de Twaalf en de apostelen aan elkaar gelijk, zoals zijn collega Matteüs de Twaalf gelijkstelt aan de leerlingen. Paulus mag dan niet hebben behoord tot de door Jezus zelf uitgezonden apostelen, maar claimt later dat hij door de opgestane Christus is uitgezonden en duidt zichzelf daarom in de aanhef van bijna al zijn brieven aan als apostel. (Zijn reisgezel was Barnabas.)

In feite moet dit aan de hand zijn geweest: al vrij snel na de dood van Jezus – of na het einde van zijn aardse bestaan, zo u wil – verdwenen de Twaalf uit beeld. We lezen er betrekkelijk weinig over. De leiders van de eerste christenen waren mannen als Petrus, die had behoord tot deze groep maar doorgaans wordt vermeld zonder de andere elf. Ook Jezus’ broer Jacobus ging een belangrijke rol spelen. En Paulus natuurlijk.

Op het moment dat de evangeliën werden geschreven, waren de Twaalf iets uit het verleden. Lukas en Matteüs geven allebei hun eigen interpretatie aan iets wat ze niet begrepen. Je kunt de tegenspraak beschouwen als bewijs dat de evangeliën onbetrouwbaar zijn. En je hebt gelijk. Je kunt dit ook beschouwen als bewijs dat de twee evangelisten wisten dat de groep had bestaan en dat ze authentieke informatie doorgeven. En je hebt gelijk.

Het lezen van de Bijbel is een puzzel. En een heel leuke bovendien.

[Mijn wekelijkse religiecolumn, afgelopen maandag op Sargasso.]


Livius Nieuwsbrief / september

september 1, 2014

Dit is de honderdennegende aflevering van de Livius Nieuwsbrief, een maandelijks verschijnend mailtje voor mensen met belangstelling voor de antieke wereld. Het wordt uitgegeven door Livius.

De nieuwsbrief is gratis en u kunt hem doorsturen aan wie u maar wil; voor adreswijzigingen en afmeldingen volstaan uitsluitend mailtjes naar nieuwsbrief@livius.nl.

Zomaar een greep uit het Liviusaanbod: de reis naar Griekenland (die erg leuk belooft te zijn) of de cursus over het ontstaan van de Egyptische cultuur (die ook erg leuk belooft te zijn).

Jona Lendering (redactie)

======================================

HUISHOUDELIJKE MEDEDELING

De Livius Nieuwsbrief bestaat deze maand negen jaar. We hebben 4713 abonnees, die we nooit zullen lastigvallen met abonnementsgelden of advertenties. Maar eens in het jaar bedelen we – en dat is vandaag.

Lees de rest van dit artikel »


Libië

augustus 31, 2014
Fresco's uit de Wadi Imla

Fresco’s uit de Wadi Imla

Voor toeristen bestaat Libië uit drie delen: de kust, de woestijn en de halfwoestijn. Langs de zee liggen de bekende opgravingen. In het oosten zijn dat de kerkjes van Apollonia, de fenomenale ruïnes van Kyrene, de bizarre reliëfs bij Slonta, de havenstad Ptolemaïs en het Byzantijnse fort Boreum. In het westen zijn dat vooral de Villa Selene en de drie Fenicisch-Romeinse steden Lepcis Magna, Tripoli en Sabratha.

Laten we er geen doekjes om winden: wat hier te zien is, is elders in het Middellandse Zee-gebied eveneens te zien. En beter. Maak een reis naar zuidwest-Turkije en je ziet precies hetzelfde. Wie echt geïnteresseerd is in de oude wereld, kan beter daarheen gaan.

Lees de rest van dit artikel »


Twaalf Olympische goden

augustus 30, 2014
De Aufanische Matres (Nettersheim)

De Aufanische Matres (Nettersheim)

De oude Grieken en Romeinen vereerden de twaalf Olympische goden, heet het. Ze worden inderdaad genoemd door de dichter Hesiodos en zijn ook niet helemáál zonder betekenis, maar het is in feite maar een beetje theorie.

Vergelijk het met het rooms-katholicisme. Katholieken vereren officieel God de Vader, God de Zoon en God de Heilige Geest, maar wie Rome bezoekt zal vaststellen dat van de ruim 280 kerken binnen de stadsmuren er twee zijn voor de heilige Drie-eenheid, één voor Jezus en een kleine vijftig voor Maria. Wie kijkt naar de bidprentjes herkent Padre Pio en de huilende Madonnina van Civitavecchia, maar geen God de Vader, Zoon of Heilige Geest. De geloofspraktijk wijkt af van de theorie.

Lees de rest van dit artikel »


Het Mytilene-debat

augustus 29, 2014
gerasa_mosaic_thucydides_siii_altes_museum2

Thucydides (Altes Museum)

Je ziet in antieke teksten alleen wat je zien kúnt. Dat klinkt als het intrappen van een open deur, maar het is vrij principieel: je kunt in een tekst alleen dat herkennen wat aansluit op jouw denkcategorieën. De middeleeuwse Arabieren, die geen toneel hadden, hebben nooit begrepen wat Aristoteles bedoelde met de Poëtica, zijn boek over tragedies.

Toch kom je in een bron een enkele keer iets tegen dat je tot inzicht brengt. Michael Polanyi heeft uitgelegd hoe dat komt: je hebt al eerder, halfbewust, een idee opgedaan van wat waar zou kunnen zijn en identificeert iets dus als waar als het daarop lijkt. Zoiets had ik met het Mytilene-debat in de Geschiedenis van de Peloponnesische Oorlog van de Atheense historicus Thucydides. Levend in een cynische tijd, kan ik een cynische boodschap herkennen.

Lees de rest van dit artikel »


Literaire quiz

augustus 29, 2014

halfweg

Nog steeds ben ik te druk om elke dag een stukje te schrijven. Om u niet zonder uw dagelijkse portie ongein te laten, bied ik u vandaag een quizvraag. Voilà:

Welke geliefde Nederlandse roman eindigt hier?

Voor neerlandici die het antwoord meteen weten is er een bonusvraag. Die roman eindigt hier. Maar het verhaal heeft een vervolg gekregen.

Wat is het uiteindelijke lot van de hoofdpersoon? En met wie trouwt hij? (Akkoord, lezers van de oorspronkelijke roman kunnen dat antwoord raden.)

De prijs? Onsterfelijke roem. Van deze website wordt een kopie bewaard in het Nationaal Archief. Uw antwoord zal voor eeuwig bewaard blijven.


Uit Nazaret?! (3)

augustus 28, 2014

OmslagEen tijdje geleden postte ik twee stukjes (1, 2) over de vraag wat het betekende dat Jezus afkomstig was uit Nazaret. Ik vertelde dat hij kwam uit een behoudend gebied, Galilea, waar mensen zich door verstedelijking en romanisering bedreigd voelden in hun identiteit. Een leuke archeologische aanwijzing is dat de Galileeërs geen Romeins aardewerk benutten. Interessant is ook dat de leden van Jezus’ familie “klassieke” Joodse namen droegen: het waren mensen die hechtten aan hun Joodse identiteit.

Ik wees ook op de door Jezus gekozen rol: hij was geen klassieke schriftgeleerde die mensen met Bijbelverzen om de oren sloeg, hij was niet geaffilieerd aan de tempel, maar presenteerde zich als een profeet die zijn gezag onderstreepte door wonderen te verrichten. Een man als Elia of Elisa, of de genezende charismaticus Hanina ben Dosa. De vakterm is chakham.

Lees de rest van dit artikel »


Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 254 andere volgers