Nu ik aan het bloggen ben over de wereld van het vroeg-Byzantijnse christendom, is het misschien aardig een post te wijden aan de speelfilm Agora van de Spaanse regisseur Alejandro Amenábar. Hij vertelt daarin het verhaal van Hypatia van Alexandrië, de laatste filosofe die werkte in de grote wetenschappelijke instelling van die stad, het zogeheten Museum, tot ze in 413 door een christelijke menigte om het leven werd gebracht.
Amenábar toont een verscheurde stad. Er zijn heidenen, die in een vervallen tempel vasthouden aan de cultus van Serapis. Er zijn joden. Er zijn christenen, die weten dat het politiek tij verloopt in hun voordeel. Er zijn ergernissen over en weer. Aan het begin zien we hoe een christelijke predikant – zo een waarvan je meteen snapt waarom hij de mensen aan zijn lippen heeft hangen – de heidenen bespot. We zien hoe de heidenen zich bedreigd beginnen te voelen en zij zijn het die als eersten tot geweld overgaan. Het had echter ook een van de andere partijen kunnen zijn. Het christelijke geweld waarvan Hypatia uiteindelijk het slachtoffer wordt, wordt ingeleid door joodse agressie tegen de christenen. Het gaat vaak om politiek. Niemand heeft echt iets tegen Hypatia, maar door haar uit de weg te ruimen, wil bisschop Cyrillus – hij figureerde al even in mijn post over vroegchristelijke discussies – de burgemeester van de stad compromitteren en de macht overnemen.
Geweld is altijd een optie en de christenen hebben daarvoor een knokploeg van monniken klaarstaan. Ze zijn ongeletterd en dus manipuleerbaar. Enerzijds delen ze brood uit aan de armen, anderzijds laten ze zich gebruiken als stoottroepen. De rijke christenen en joden vechten niet zelf, daar hebben ze hun mensen voor. Je moet de heidenen nageven dat zij het vuile werk in elk geval niet aan anderen uitbesteden.
Zo snijdt Amenábar belangrijke thema’s aan. Desondanks liep ik destijds niet de bioscoop uit met het gevoel een geweldige film te hebben gezien. Over historische onjuistheden zal ik het niet hebben, al moet me van het hart dat ik niet erg blij werd van de idiote Romeinse harnassen en een luchtfoto waarop het Suezkanaal is te zien, en het niet aardig vond dat Synesius, die nooit een overtuigde christen is geweest, werd neergezet als een dweper. (Ik zal nog over hem bloggen.)
Het echte probleem met de film is dat het er allemaal net iets teveel bovenop lag: Hypatia die denkt over het heliocentrisme terwijl monniken denken dat de aarde plat moet zijn. Het kon wat subtieler.
Als de contrasten wat minder scherp zouden zijn geweest, had dat een betere film opgeleverd. Nu lopen de bisschoppen erbij als Koptische priesters en lijken de joden nog het meest op Asjkenazische rabbijnen. Ze hadden beter, net als de heidenen, getoond kunnen worden als gewone mensen uit de Late Oudheid. Dat zou historisch betrouwbaarder zijn, en bovendien: het zou duidelijker maken dat er méér was dat die ruziezoekers verbond dan hun scheidde. De film zou er tragischer door zijn geweest, en de dood van Hypatia was aangrijpender als ze niet was vermoord door mensen die door hun kleding behoren tot “de anderen”, maar door mensen als zijzelf.
“Het christelijke geweld waarvan ….”
Dát is nou net de reden waarom ik Jezus als een mislukkeling zie. Dit valt op geen enkele wijze te rijmen met zijn boodschap. Eeuwen later overkwam Franciscus van Assisi – die ik persoonlijk hoger aansla dan Jezus – iets soortgelijks met de door hem gestichte orde.
Laten we evenmin vergeten dat de RKK deze zelfde Cyrillus heilig heeft verklaard. Dat reken ik haar heel wat zwaarder aan dan bv. het proces tegen Galilei en de vier jaartjes dat het boek van Copernicus op de Index heeft gestaan.
Beste MNb, je moet nooit de kerk vergelijken met de religie. De religie levert de boodschap, de kerk maakt daar een eigen versie van. Was jezus een mislukking omdat de rkk machtspolitiek met de boodschap bedreef? dat is wel erg kort door de bocht.
Ik deel je oordeel over de film, dat het er allemaal erg dik bovenop ligt. Desondanks vond ik mooi in beeld werd gebracht hoe een vrouw die we te midden van de religieuze hysterie als de enige met een rationeel verstand aantreffen, door de menigte als een heks wordt gezien. Omdat ze de kosmos probeert te begrijpen en tekeningen in het zand maakt van de hemellichamen.