De god van de gaten

april 2, 2014

post-atheistIn de achttiende eeuw stelden geleerden voor het eerst de vraag waar religie vandaan kwam. Ze opperden dat het iets te maken had met angst voor onbegrepen natuurkrachten. Voor die theorie konden ze teruggrijpen op het oude Griekenland, waar Zeus de dondergod was, Demeter de kiemkracht vertegenwoordigde en Poseidon werd geacht aardbevingen te veroorzaken. Wetenschappers hebben sindsdien uiteraard ontdekt dat bliksem, vruchtbaarheid en aardbevingen natuurlijke oorzaken hadden.

Er bleven echter voldoende onverklaarde zaken over en menig gelovige greep die aan als argument dat God toch bestond. De negentiende eeuw zag zo een leuk debat tussen enerzijds conservatieve gelovigen, die de aandacht vestigden op zaken die de wetenschap niet kon verklaren – zoals de genezingen in Lourdes – en die dan het bestaan van een welwillende godheid moesten bewijzen, en anderzijds wetenschappers die deze mysteriën een voor een toch verklaarden. Zeker nadat Darwin de evolutieleer had geformuleerd, was Gods bestaan een hypothese waaraan men weinig behoefte meer had.

Lees de rest van dit artikel »


Kwakgeschiedenis: Reza Aslan

maart 25, 2014

post-atheistDe opvattingen van Jezus van Nazaret waren niet die van de kerk die in zijn naam werd gesticht: dat is het vertrekpunt van de speurtocht naar de historische Jezus. Die speurtocht is nogal frustrerend. Al een eeuw geleden concludeerde Albert Schweitzer dat we alleen zeker wisten dat de Joodse wijsheidsleraar had verwacht dat het einde der tijden nabij was. De Duitse theoloog wees er verder op dat wetenschappers, doordat er zo weinig zekerheid bestond, konden wegredeneren wat ze niet beviel en konden selecteren wat in hun straatje paste. Jezusportretten zeiden daarom meer over degene die ze schetste dan over de man uit Nazaret.

Dat was 1906. Een halve eeuw verkeerde het onderzoek in een impasse, maar het werd hernomen na de ontdekking van de Dode Zee-rollen, waardoor Jezus beter in zijn Joodse context kon worden geplaatst. Tegelijk werden criteria geformuleerd die moesten verhinderen dat onderzoekers selectief met hun informatie omgaan.

Lees de rest van dit artikel »


De Lijkwade van Turijn

maart 18, 2014

post-atheistHet voorjaar begon dit jaar al in de winter en de traditionele paashoax is ook veel te vroeg. In de week voor pasen is er altijd wel een wetenschapper die zichzelf aan exposure en de pers aan bladvulling helpt met een sappig nieuwtje over Jezus. Het zijn doorgaans niet de beste onderzoeksresultaten die zo publiciteit krijgen. Zeg maar gerust dat elk Jezusbericht in de aanloop naar pasen een hoax is.

Zo werd eens aangekondigd dat “de” wetenschap had geconcludeerd dat Judas Jezus niet kon hebben verraden. Twee jaar geleden was er de claim dat Jezus een hermafrodiet kon zijn geweest. Het jaar ervoor mochten we lezen dat Jezus het Laatste Avondmaal niet op (witte) donderdag zou hebben gevierd maar een dag eerder. Allemaal academici van het tweede echelon, allemaal kul, allemaal slim getimed, allemaal in de media, allemaal schadelijk voor de echte wetenschap.

Lees de rest van dit artikel »


Dubbele standaard

maart 13, 2014

creatieIn de slipstream van de Wageningse bedankje-voor-God-affaire kwam ook naar buiten dat bijzonder hoogleraar christelijke filosofie Henk Jochemsen niet alleen werkzaam was aan de universiteit, maar tevens voor een groep creationisten. Creationisme is, zoals bekend, geen wetenschap maar eerder een geloofswaarheid waarvoor men empirisch bewijst zoekt. Een pseudowetenschap.

Niemand kan een wetenschapper verbieden dat hij een nevenfunctie heeft. Alleen onder bijzondere omstandigheden kan een werkgever zijn personeel voorschriften opleggen voor in zijn vrije tijd. Dat geldt ook voor bijzonder hoogleraren christelijke filosofie. Maar je kunt niet zeggen dat het goed is voor de beeldvorming rond de universiteit als het lijkt dat een hoogleraar de ene dag wetenschapper is en de andere dag pseudowetenschapper. De universiteit van Wageningen heeft echter besloten Jochemsen niet op zijn bijbaan aan te spreken, zo lees ik vandaag.

Lees de rest van dit artikel »


Kwakgeschiedenis: afrikanisme (2)

februari 14, 2014
vrouwen

Een Egyptisch en een Grieks beeld

In mijn vorige stukje introduceerde ik de theorie dat de antieke beschaving zou zijn ontstaan in zwart Afrika. Dat de mensheid is ontstaan in dat werelddeel, is een vrij gangbaar idee en dat er machtige “zwarte” koninkrijken zijn geweest, staat evenmin ter discussie. Wat wel discutabel is, is de bewering dat het oude Egypte moet worden gerekend tot de geschiedenis van zwart Afrika, zoals Cheikh Anta Diop meende te kunnen bewijzen, en dat de Griekse en Romeinse cultuur op de zwart-Egyptische beschaving voortbouwde.

Dit laatste is onder andere verdedigd door de vorig jaar overleden Martin Bernal. In Black Athena betoogt hij om te beginnen dat er een racistische bias is geweest in de westerse wetenschap, om vervolgens uit te pakken met een overstelpende hoeveelheid redenen waarom de Grieken aan zwart Egypte schatplichtig zijn geweest.

Lees de rest van dit artikel »


Kwakgeschiedenis: afrikanisme (1)

februari 14, 2014

De Nubische farao Taharqo (British Museum)

Ze kwam uit Benin City in Nigeria, werkte in een ziekenhuis in Londen en sprak zowel Yoruba als Engels. Mijn toenmalige geliefde had een mooie Afrikaanse naam, maar die had ze niet altijd gedragen. Als kind had ze een bijbelse naam gehad die ze tegenwoordig opnieuw voert. Haar Afrikaanse naam vertegenwoordigde, om zo te zeggen, een fase van zwart bewustzijn.

Het verbaasde me vaak. Ik heb weinig mensen gekend die zo kritisch waren en zo vaak de vraag stelden of iets wel waar was, maar wanneer het ging om het glorieuze verleden van de oude Afrikaanse koninkrijken, dan nam ze alles aan met een opvallende goedgelovigheid. Dat mag uiteraard en het deed niet af aan haar charme, maar het trof me. Misschien wel omdat de inconsistentie bijdroeg aan die charme.

Lees de rest van dit artikel »


Kwakgeschiedenis: chronologisch gegoochel

januari 7, 2014
Aardrijkskundelokaal

Protogeometrisch aardewerk uit Euboia (Allard Piersonmuseum, Amsterdam)

Recentelijk verscheen dit online artikel, getiteld ‘Towards an absolute chronology for the Aegean Iron Age: new radiocarbon dates from Lefkandi, Kalapodi and Corinth’, geschreven door maar liefst acht personen, namelijk: Michael B. Toffolo, Alexander Fantalkin, Irene S. Lemos, Rainer C.S. Felsch, Wolf-Dietrich Niemeier, Guy D.R. Sanders, Israel Finkelstein en Elisabetta Boaretto.

De titel van het artikel suggereert dat we hier met iets nieuws te maken hebben: er zijn C14-dateringen gegeven aan monsters uit drie sites in Griekenland, die ons in staat zullen stellen om een absolute chronologie te bepalen voor de Egeïsche IJzertijd. Het is echter niet nieuw: er wordt al jaren gesold met de absolute chronologie van het Egeïsche gebied in de periode vóór ca. 700 v. Chr. De titel suggereert dat we nu waarden hebben die niet te betwisten zijn, maar ook dat is onzin. Er verschijnen namelijk zeer regelmatig artikelen over C14-dateringen voor het Egeïsche gebied, die doorgaans nogal uiteenlopende resultaten geven.

Lees de rest van dit artikel »


Zionistische archeologie

november 6, 2013

post-atheistHet berichtje was even onopvallend als curieus: de grafkamer van de Joodse koning Herodes, waarvan Israëlische archeologen vijf jaar geleden met veel bombarie de ontdekking aankondigden, bleek bij nader inzien geen graf te zijn. Het gebeurt niet vaak dat men in Israël een archeologische vergissing erkent.

Er is daar namelijk iets vreemds aan de hand met de archeologie. Neem de huidige opgraving in Khirbet Qeiyafa, een heuvelfort uit de Vroege IJzertijd dat uitziet over de Vallei van Elah: de plaats waar David zou hebben gestreden met Goliath. Ik schrijf ‘zou hebben gestreden’, want de heldendaad wordt in de Bijbel ook toegeschreven aan een zekere Elhanan (2 Samuël 21.19). Aangezien men in de Oudheid de neiging had bijzondere daden toe te schrijven aan beroemde mensen, is het aannemelijker dat Elhanan dan David de eigenlijke held geweest. Dat weet elke oudheidkundige, dus ook de opgravers van Khirbet Qeiyafa.

Lees de rest van dit artikel »


Zwarte Piet

oktober 8, 2013

Piet

Ooit – het moet 1995 zijn geweest – leidde een vriendelijke pater mijn toenmalige geliefde en mij rond door de Romeinse catacomben. Hij wees een muurschildering aan waarop Christus en een heilige waren te zien. De wand was niet egaal, zodat Christus stond op een naar achteren buigend deel van de muur, terwijl de heilige iets naar voren leek te komen. De pater ontwaarde daarin een wonderschone theologie, namelijk dat Christus altijd een stapje terugdeed om mensen te laten schitteren.

Dat het meer had te maken met de oneffenheid van de wand, en niets meer was dan een leuk verzinsel, is helemaal niet erg. De pater maakte een pastoraal punt en de informatie die hij overdroeg sprak zijn toehoorders aan.

Lees de rest van dit artikel »


Acht jaar nieuwsbrief

september 2, 2013

Ik rondde zondagavond een nummer af van de Livius Nieuwsbrief, het maandelijkse overzicht van het online beschikbare oudheidkundige nieuws dat ik nu al zo’n acht jaar schrijf. Zonder dat er ooit reclame voor is gemaakt, heeft die inmiddels ruim 4000 abonnees: het is duidelijk dat ermee wordt voldaan aan een behoefte en als ik daaraan mocht twijfelen, dan werd ik wel op andere gedachten gebracht door de aardige reacties en de balans van af- en aanmeldingen. Ik zal er dus nog wel even mee doorgaan.

In acht jaar ­leer je wel patronen zien in het nieuws. Zo is Griekenland ondervertegenwoordigd in de berichtgeving. Er wordt daar veel archeologisch onderzoek gedaan maar de resultaten halen slechts zelden de internationale media, zodat het voor ons lijkt alsof er minder gebeurt dan in Bulgarije, waar elk persbericht Engelstalig is, zodat het land is oververtegenwoordigd. Om een hiermee verwante reden biedt Groot-Brittannië elke maand veel nieuws, waarin ik over het algemeen scherp selecteer, want werkelijk elke metaaldetectorvondst is een bericht bij de om haar kwaliteit zo goed bekendstaande BBC.

Je wordt weinig vrolijk van de berichtgeving uit Italië. Als men daar iets opgraaft, gaat men altijd op zoek in een tekst wat het zou kunnen zijn en zegt vervolgens dat het dat ook werkelijk is. Een Romeinse villa in een dorp waar een keizer is geboren? Dat moet het geboortehuis zijn van die keizer! Een circus? Dat moet de arena zijn van keizer Commodus! Een stuk muur op de Palatijn? Van Romulus!

Dit is een exces, maar het representeert wel een algemenere trend: archeologen zijn verschrikkelijk goed in het maken van overdreven claims. In de allereerste nieuwsbrief zat ook zo’n bericht en ik heb toen voor de grap gezegd dat het me deed denken aan de publiciteitsstunt van de Amsterdamse stadsarcheologen, die beweerden dat ze het kasteel van Gijsbrecht van Aemstel hadden opgegraven. Ik heb nadien nog veertig keer de “Kasteel van Aemstel-prijs” uitgereikt aan de archeoloog die op de meest exuberante wijze naar aandacht zat te hengelen.

Ik ben ermee gestopt: een grap is maar beperkt leuk en de prijs ging elke keer weer naar Israël, waar ze steeds weer iets uit de Bijbel opgraven. Vorige maand waren er een paleis van David, het huis van de profeet Elisa en een bronzen verdragstekst – geen van alle kon de toets der kritiek doorstaan. Het bericht dat de legioenbasis van VI Ferrata was gevonden was helemaal lachwekkend omdat altijd bekend is geweest waar die lag. Dit laatste ging natuurlijk niet over de Bijbel, maar wie in Israël iets vindt dat met het joodse verleden heeft te maken, kan rekenen op een wonderbaarlijke fondsenvermenigvuldiging – en dat doet uiteindelijk afbreuk aan het respect dat mensen hebben voor de archeologie.

Israël staat niet op zichzelf met zijn gepolitiseerde oudheidkunde. Het is altijd grappig hoe Turkse journalisten erin slagen niet aan te geven dat deze of gene opgraving een Griekse stad betreft. Berichten over Iran zijn zeer vaak naar buiten gebracht door nationalisten die er geen genoeg van kunnen krijgen de islamitische republiek belachelijk te maken. Complete leugens, zoals de beschuldiging dat de werelderfgoed-site Pasargadae onder water gezet zou worden bij het bouwen van een stuwdam, zijn niet uitzonderlijk.

Archeologiejournalistiek is in het Midden-Oosten in feite politiek met andere middelen: is het geen nationalisme dan is het wel religieus fundamentalisme. Wat dat betreft is deze vorm van wetenschapscommunicatie overigens ook heel normaal, want in het Midden-Oosten is álle journalistiek in feite politiek. Alleen in Israël, Libanon en Turkije bestaat een pers die enigszins onafhankelijk is en u zult wel hebben gemerkt dat ik de landen geef in volgorde van afnemende persvrijheid.

Het resultaat is deprimerend. Van de archeologische berichtgeving vertoont 40% meer onjuistheden dan eigenlijk kan. In acht jaar heb ik ontdekt hoe extreem kritisch je moet zijn. Dat is overigens ook heel normaal: oudheidkunde is een gewone menselijke activiteit, net als politiek en commercie, en journalisten moeten een academisch nieuwtje bejegenen met dezelfde argwaan als een politiek persbericht of de jaarcijfers van een onderneming.

Ik heb wel eens gedacht dat het bewustzijn toenam dat er fouten werden gemaakt. Ik vond het heel bemoedigend dat de Evangelische Omroep vorige maand op de radio aandacht besteedde aan de werkwijze van de Israëlische archeologische dienst (lees maar). Alleen: de rubriek dwaasheid in de Livius Nieuwsbrief was ook deze maand weer goed gevuld. Dat is des te ontmoedigender, want de meeste desinformatie is geen pseudowetenschap à la brandspiegels van Archimedes, maar wordt naar buiten gebracht door de universiteiten.

Waarom? Het heeft enerzijds te maken met het falende financieringsmodel en anderzijds met het onvermogen om te zien dat slechte berichtgeving de wetenschap schaadt. Laagopgeleiden krijgen een verkeerd beeld van wat wetenschap is en hoogopgeleiden, die de fouten herkennen, voelen minachting voor de onderzoekers. Elke keer dat ik de maandelijkse nieuwsbrief de deur uit heb, is mijn humeur naar de gallemiezen.


Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 224 andere volgers