Omstreden erfgoed

maart 4, 2015
'Grey Ware' uit Khurvin

‘Grey Ware’ uit Khurvin

Khurvin is een dorpje ten noordwesten van Teheran, gelegen op de zuidelijke hellingen van de Elburz. Die geografische aanduiding is belangrijk: de aardlagen van de Elburz zijn, om zo te zeggen, aan de noordkant open voor neerslag, die wordt geabsorbeerd, en door allerlei zachte aardlagen naar het zuiden doorsijpelt. Harde aardlagen verhinderen dat het vocht dieper de bodem inzakt. Aan de zuidelijke voet van de Elburz komt het water in allerlei bronnen aan de oppervlakte. Zo ligt hier, tussen de bergen en de woestijn, een eindeloze reeks oases. Eén zo’n “artesische bron” ligt bij Khurvin, waar het dus vruchtbaar is en waar vanouds mensen woonden.

In 1949 werden enkele archeologische vondsten gedaan, waaronder wat aardewerk van een soort die bekendstaat als “grey ware”. Deze keramieksoort, die aan het begin van eerste millennium het gekleurde aardewerk van de Bronstijd verving, wordt geassocieerd met de aankomst van de Indo-Europese migranten. Later zouden die worden aangeduid als Parthen, Meden en Perzen. De overgang van gekleurd naar grijs keramiek markeert dus de vestiging van de Iraniërs in Iran.

Runderhoofd uit Khurvin

Runderhoofd uit Khurvin

Dat geeft dit materiaal een grote symboolwaarde en daarom werd in Khurvin meteen archeologisch onderzoek gedaan: in 1950 door Ali Hakemi en in 1953 door de Belgische archeoloog Louis Vanden Berghe, die het bekendst is van zijn inventarisering van de voorislamitische rotsreliëfs uit Iran. De opgraving wierp licht op de Brons- en IJzertijd en maakte nieuwsgierig naar meer, zodat men geïnteresseerd keek naar wat er in de kunsthandel werd aangeboden. Dit werd aangekocht, waarna de opgegraven en de aangekochte voorwerpen door de Iraanse archeologische autoriteiten werden geregistreerd, tot nationaal erfgoed werden bestempeld en kwamen te liggen in het depot van de Prehistorische Afdeling van het Archeologisch Museum van Teheran. (Het aankopen van voorwerpen uit illegale opgravingen zou nu ondenkbaar zijn, maar dat terzijde.)

In 1981, twee jaar na de revolutie, ontdekten de Iraanse autoriteiten dat 349 voorwerpen uit Khurvin niet in het museum van Teheran lagen, maar zich bevonden in een museum in Gent. Al vrij snel werd ontdekt dat de weduwe van Ali Hakemi, die in 1965 naar Europa was verhuisd, de voorwerpen via een Belgische diplomaat, uit Iran had weggesmokkeld. Ze zal het aan het Gentse museum ter beschikking hebben gesteld omdat het hier van waarde was voor de universiteitsstudenten van Vanden Berghe.

Iran eiste de vondsten terug en een juridisch steekspel begon. De eerste rechtbank die zich erover uitsprak, erkende de Iraanse aanspraak, waarop mw Hakemi in hoger beroep ging. Ze vertelde dat ze een deel van het materiaal in een door de Iraanse overheid erkende opgraving had opgegraven en het andere deel keurig netjes had opgekocht – ze kon de aankoopbewijzen tonen. Terwijl de zaak diende, werd het omstreden materiaal tijdelijk overgebracht naar het Jubelparkmuseum in Brussel, waar Vanden Berghe in deze tijd werkte aan een expositie over de rotsreliëfs.

De Iraanse autoriteiten wezen de argumenten van mw Hakemi af: het ging om voorwerpen die stonden geregistreerd als nationaal erfgoed, en dat kun je niet zomaar naar het buitenland brengen. Het feit dat een Belgische diplomaat de stukken had meegenomen, en het niet met het normale kunsttransport van het ene naar het andere museum was overgebracht, werkte niet in het voordeel van Hakemi. Desondanks werd ze in het gelijk gesteld, waarop in Luik een derde rechtszaak diende, die tot 2012 duurde en opnieuw eindigde in een Iraanse nederlaag. De Iraniërs appelleerden opnieuw en werden in 2013 in het gelijk gesteld.

Snavelkan uit Khurvin

Snavelkan uit Khurvin

Iran is er trots op. “Een juridische triomf op internationaal niveau voor de islamitische republiek,” las ik op de tentoonstelling waar de Iraniërs hun erfgoed konden terugzien, “die de overheid opdraagt aan het Iraanse volk.” Toen ik het materiaal afgelopen dinsdag zag, werd me in een klap duidelijk waarom zowel mw Hakemi als de Iraanse overheid door roeien en ruiten zijn gegaan om het materiaal te behouden of te herkrijgen: het gaat om inderdaad schitterende stukken.


De Cyruscilinder

januari 28, 2015

De Cyruscilinder

De Cyruscilinder werd ontdekt in 1879 en was op slag een van de beroemdste teksten uit de oude wereld, omdat joodse en christelijke apologeten het voorwerp benutten om te bewijzen dat de Bijbel historisch betrouwbaar was. Dat was echter niet het enige propagandistische gebruik van de cilinder, die tot in onze eigen tijd vooral wordt misbruikt voor politiek gewin.

Cyrus’ eigen boodschap

Het is een van de bekendste feiten uit de oude geschiedenis: in oktober 539 v.Chr. veroverde de Perzische vorst Cyrus de Grote de culturele hoofdstad van de oude wereld, Babylon. Het was niet de eerste keer dat de metropool een nieuwe heerser kreeg, maar in het voorgaande millennium waren de vorsten altijd afkomstig geweest uit het Tweestromenland. Cyrus was echter een machtige nomadenleider, die niet alleen over zijn eigen stam gezag uitoefende, maar ook over andere nomaden uit het huidige Iran en Afghanistan. Bovendien had hij in Turkije de Armeniërs en Lydiërs aan zich onderworpen. En nu voegde hij dus het Babylonische Rijk toe, dat bestond uit Irak, Syrië, Libanon en Israël/Palestina.

Lees de rest van dit artikel »


Iran en ironie

januari 16, 2015
(Foto Ronald Sweering)

Het graf te Blauwhuis (Foto Ronald Sweering)

Hieronder is de tekst van een van de beroemdste gedichten uit het Nederlands, het “Graf te Blauwhuis” van Gerard Reve. Het is te vinden in Nader tot U (1969) en is opgedragen aan Sieuwke Hofmeijer-Rijpma, Reves buurvrouw in het Friese Greonsterp.

De “hij” waarmee het gedicht begint is haar zoon Gerrit Rijpma, die in 1945 door de Duitsers werd gedood. Als u er meer over wil lezen, kunt u terecht in dit stukje van Frits Abrahams.

Hij rende weg, maar ontkwam niet,
en werd getroffen, en stierf, achttien jaar oud.
Een strijdbaar opschrift roept van alles,
maar uit een bruin geëmailleerd portret
kijkt een bedrukt en stil gezicht.
Een kind nog. Dag lieve jongen.

Gij, die koning zijt, dit en dat, wat niet al,
ja ja, kom er eens om,

Gij weet waarom het is, ik niet.
Dat Koninkrijk van U, weet U wel, wordt dat nog wat?

Lees de rest van dit artikel »


WK Voetbal

juni 14, 2014

beer_2014_shiraz

Dat u niet denkt dat de WK Voetbal niet zou leven in Iran. Terwijl we in Nederland nog niet verder waren gekomen dan de constatering dat Strootman geblesseerd was, werden in Shiraz de straten al versierd met gelegenheidsdecoratie. En advertenties. Zoals de bovenstaande, voor een Iraans biermerk.


Armeense kerk

mei 17, 2014
Michaël verslaat Belial

Michaël verslaat Belial

De foto maakte ik een paar weken geleden in een Armeens kerkje. Ik vind het reliëf erg mooi, juist omdat de negentiende-eeuwse beeldhouwer wat klungelig te werk lijkt te zijn gegaan. (Ik houd ook van de zandstenen reliëfs in bijvoorbeeld Mainz of Ghirza.) Het reliëf stelt de aartsengel Michaël voor, van wie wordt verteld dat hij aan het einde der tijden de hemelse heerscharen zal aanvoeren in de strijd tegen de duivelse machten.

De beeldhouwer heeft z’n best gedaan. De aartsengel spietst de opperduivel, Belial, die nog het meest lijkt op een gehoornde hond. Dit type afbeelding staat in een werkelijk millennia oude traditie: de voorstelling van een hemelse macht die een gedrochtelijke tegenkracht verslaat, gaat terug op het gevecht van de Babylonische oppergod Marduk en het zeemonster Tiamat. Overigens zijn ook engelen Babylonische vondsten.

Lees de rest van dit artikel »


Oost en West?

mei 15, 2014
Tiende-eeuwse schaal, oostelijk Iran

Dertiende-eeuwse schaal, oostelijk Iran

Er is geen gruwelijker cliché dan de tegenstelling tussen Oost en West. Het denkbeeld dat er tussen die twee een tegenstelling zou bestaan, is geboren in het oude Griekenland, waar het inderdaad ooit zinvol was onderscheid te maken tussen degenen ten oosten en ten westen van de Egeïsche Zee.

De Aziaten hebben zich echter nooit herkend als Aziaten. Toen Alexander de Grote de titel “koning van Azië” aannam, vertaalden zijn Babylonische onderdanen het prompt als “koning van de wereld”, omdat ze domweg niet konden voorstellen wat een werelddeel zou zijn. Ik zou trouwens niet weten waar de grenzen liggen van de Europese cultuur – een concept dat trouwens ook niet heel oud is (al is het ouder dan de nationale staten). Als kwakhistorici dan ook nog een eeuwige rivaliteit tussen het tirannieke Oosten en vrije Westen postuleren, zijn ze precies dat: kwakhistorici.

Lees de rest van dit artikel »


Hollands winterlandschap

mei 7, 2014
Hollands winterlandschap

Hollands winterlandschap

In de negentiende eeuw werd Perzië geregeerd door koningen van de Qajardynastie. Men noemt ze vaak zwak, en vergeleken met de eerdere Safavidenheersers of de negentiende-eeuwse Europese mogendheden valt daarvoor zeker wat te zeggen. Van de andere kant: de Qajarkoningen wisten te verhinderen dat Perzië een kolonie werd van Rusland of Groot-Britannië, hoewel de twee landen buitengewoon geïnteresseerd waren in annexatie en het olierijke land ook daadwerkelijk zouden bezetten in de twintigste eeuw. Tweemaal zelfs.

De Qajars zagen, net als de Romanovs in Rusland en de Ottomanen in Turkije, de noodzaak in van aanpassingen aan de westerse overmacht, en net als hun collega-vorsten slaagden ze maar ten dele. Zo bezien waren de Qajars niet uitzonderlijk incompetent of corrupt, of uitzonderlijk bekwaam of verheven.

Lees de rest van dit artikel »


Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 336 andere volgers