Xerxes’ Griekse oorlog (32)

oktober 4, 2013

Xerxes (reliëf uit Persepolis, nu in het museum in Teheran)

[Dit is het tweeëndertigste van zo’n achtendertig stukjes; een overzicht is hier.]

Op 4 oktober 480 v.Chr. zat koning Xerxes de vergadering voor van zijn admiralen en commandanten. Het Perzische landoffensief naar de istmus was voor het moment gestaakt om de soldaten te kunnen inzetten bij de bouw van een dam naar Salamis, die moest worden aangelegd om de Griekse vloot daarvandaan te verjagen. Alleen zó zouden de Perzische schepen ongestoord gebruik kunnen maken van de haven bij Faleron.

We zullen er niet veel naast zitten als we ons voorstellen dat duizenden mannen uit het Perzische leger alle bomen tussen Eleusis en Faleron omhakten en de boomstammen en takken, samen met het wrakhout dat was aangespoeld aan de zuidkust van Attika, brachten naar de plaats waar de zeestraat tussen Salamis en het vasteland het smalst was. De ingenieurs moeten hebben aangewezen waar de beschoeiingen moesten komen. Andere soldaten moeten stenen, grint en zand hebben aangesjouwd om het eigenlijke dijklichaam te scheppen. De zeespiegel is sinds de Oudheid iets hoger geworden, maar van een zandbank die ooit in de zeestraat lag staat vast dat het ooit een eilandje is geweest, en dat kan heel goed een restant van Xerxes’ dam zijn geweest. We zullen het nooit zeker weten omdat de zandbank inmiddels is overbouwd door een moderne pier.

Lees de rest van dit artikel »


Xerxes’ Griekse oorlog (31)

oktober 2, 2013
De Poseidontempel op de isthmus

De Poseidontempel op de isthmus

[Dit is het eenendertigste stukje uit een reeks van achtendertig; het eerste is hier.]

Ik liet u eergisteren achter met een Perzisch leger dat oprukte naar de istmus van Korinthe en de weg van Skiron aan het herstellen was en een Griekse vloot die op Salamis toezag hoe de Perzische landmacht een dam naar het eiland aan het bouwen was (landkaart). Vroeg of laat zou het de Perzen lukken: het kon een week duren of een maand, maar die dam zou er komen. Daarna restte de Griekse vloot alleen nog een uitbraak, maar dan zou ze strijd moeten leveren tegen de Perzische schepen, die in de open wateren in het voordeel zouden zijn – niet veel misschien, maar Xerxes mocht nog altijd hopen dat hij de Atheners en hun bondgenoten kon verslaan.

De auteur van onze voornaamste bron, Herodotos, heeft geen ooggetuigen uit Korinthe gesproken en heeft weinig te melden over de gebeurtenissen bij de muur die daar in de voorafgaande twee weken geleden was gebouwd. Gelukkig beschikken we nog over een andere bron, Pausanias: de auteur van een reisgids voor het Griekenland van de Romeinse keizertijd. Hij vertelt hoe in zijn tijd ergens langs de weg richting Korinthe nog Perzische pijlpunten waren te zien. Het is niet veel, maar het nuanceert Herodotos’ simpele woord dat de Perzen tot bij Megara waren gekomen: ze kwamen verder.

Lees de rest van dit artikel »


Xerxes’ Griekse oorlog (29)

september 29, 2013

De zeeslag bij Salamis

[Dit is het negenentwintigste van zo’n zevenendertig stukjes; het eerste is hier.]

De eerste Perzische linie was de zeestraat binnengevaren en achtervolgde de Korinthiërs, die naar het noorden voeren. De andere Griekse schepen bevonden zich op de zuidelijke kust: de bemanningen zagen de Perzische linkerflank voor zich, terwijl de mannen op de Griekse rechtervleugel keken naar de achterste linie van de vijand, die hen voorbij voer en nu op het punt stond zich naar hen toe te keren. Dat was het moment waarop de Grieken hadden gewacht.

Geholpen door de lichte zuidoostenwind die gewoonlijk in de ochtend over de baai waait, schoten hun schepen naar voren en vielen de Perzische linkervleugel en de achterste linie aan. Ik geef het woord aan de toneeldichter Aischylos, die een betere bron is dan Herodotos; de vertaling is van E. de Waele.

Lees de rest van dit artikel »


Xerxes’ Griekse oorlog (28)

september 29, 2013

Aischylos (Neues Museum, Berlijn)

[Dit is het achtentwintigste van zo’n zevenendertig stukjes; het eerste is hier.]

Met de inname van Eleusis had het Perzische leger alle kusten bezet (landkaart). De vloot kon nu de Griekse schepen aanvallen: Griekse drenkelingen zouden op het strand worden gedood, Perzische drenkelingen zouden worden gered. Elders landden Perzische mariniers op een eilandje dat eventueel een toevlucht zou kunnen zijn voor drenkelingen. Koning Xerxes had het krijgstheater waar mogelijk omgeven door eigen troepen. Zoals altijd waren zijn voorbereidingen perfect.

De Perzische vloot was al in de nacht in positie gebracht om de zeestraat tussen Salamis en het vasteland binnen te varen. De toneeldichter Aischylos, die enkele jaren na de zeeslag een toneelstuk schreef over de zeeslag bij Salamis en een minder verward verhaal presenteert dan Herodotos, meende dat dit meteen gebeurde nadat Themistokles zijn slaaf naar de Perzen had gestuurd om ze te zeggen dat de Grieken zouden vluchten.

Xerxes was echter niet alleen het slachtoffer van de slimme Atheense politicus, meent Aischylos: de enorme rijkdom en het geluk van de Perzen hadden de jaloezie opgeroepen van de goden, die het niet konden velen dat een sterveling even voorspoedig leefde als zij. Zoals zoveel Grieken meende Aischylos dat de goden al te gelukkige stervelingen in het verderf stortten. In de vertaling van E. de Waele:

Meteen toen Xerxes dat hoorde, gaf hij, zonder de list van
de Griekse man en de afgunst van de goden te
doorzien, zijn kapiteins vooraf volgend bevel:
zodra de zon met haar stralen de aarde niet meer bescheen
en duisternis beslag had gelegd op het hemelrijk,
hun schepen op te stellen in drie rijen dicht
opeen.

De zeeslag bij Salamis

Drie rijen: het was praktisch om op deze wijze de nauwe wateren binnen te varen. De ingang van de zee-engte is namelijk zo’n 1200 meter breed en dat was te smal om alle Perzische schepen in een keer doorheen te sturen, zelfs nu het Egyptische eskader, dat die nacht om Salamis heen voer, al was vertrokken.

Op dit punt struikelt de hedendaagse historicus over zijn gebrek aan kennis, want het is wat lastig een antieke zeeslag in het echt na te bootsen. Een antieke galei was zo’n elf meter breed en moest aan weerszijden wat ruimte hebben, volgens de Nederlander Wallinga tweemaal drie meter. In dat geval konden de Perzen dus 1200/(3+11+3) ofwel zo’n zeventig schepen naast elkaar leggen; drie rijen zouden dan 210 schepen zijn, wat bijna hetzelfde is als de 207 schepen die volgens Aischylos deelnamen aan deze manoeuvre. Er zijn andere schattingen, maar ik zou Aischylos’ woorden niet al te snel negeren.

Dit aantal betekent dat de Perzen niet hun volledige vloot inzetten maar schepen in reserve hielden. En dit betekent weer dat, zolang het Egyptische eskader er niet was of de reserve niet was ingezet, de Perzische vloot korte tijd in de minderheid was. Aangezien de Perzische schepen sneller waren, viel het risico te overzien, maar het was een gewaagde actie.

De Grieken hadden hun vloot klaarliggen op de lange landtong ten oosten van Salamis: ongeveer op de plaats van de grote schepen op de foto die ik ooit uit een vliegtuig maakte. Een late maar niet per se onbetrouwbare traditie zegt dat de Grieken ter voorbereiding een mensenoffer brachten.

De zee-engte van Salamis vanuit het zuiden

De foto toont rechts een stadswijk op een heuvel: hier had Xerxes zijn commandopost ingericht. Het was de enige plaats waarvandaan hij tekens kon geven aan de 207 Perzische kapiteins van de hoofdmacht, die kort na dageraad de zeestraat begon te naderen. Alles was klaar om de Griekse vloot te vernietigen: de 207 schepen kwamen vanuit het oosten; het Egyptische eskader, dat rond het eiland was gevaren, zou de naar het noorden vluchtende Grieken opwachten; er was nog een tactische reserve; de kusten waren bezet door Perzische soldaten.

De Perzen hadden de val gezet en het leek erop dat de Grieken realiseerden dat ze verdoemd waren. Vanaf zijn troon zag Xerxes de Griekse vloot uiteenvallen: terwijl de meeste schepen zich voorbereidden op de strijd tegen de Perzen die aanstonds vanuit het oosten de baai binnen zouden komen roeien, voeren andere schepen naar het noorden om noordelijk om Salamis heen te varen. De vluchtende Grieken wisten blijkbaar niet van het Egyptische eskader, dat ze nu tegemoet voeren. De koning begreep dat hij de zege binnen handbereik had: vol zelfvertrouwen zal Xerxes de hoofdmacht het teken hebben gegeven dat ze de zeestraat binnen konden varen.

[Wordt vanmiddag vervolgd]


Xerxes’ Griekse oorlog (22)

september 25, 2013

Xerxes

[Dit is het tweeëntwintigste van zo’n vierendertig stukjes; het eerste is hier.]

Na de slag bij Thermopylai en de zeeslag bij Artemision maakten de strijdende partijen zich op voor het volgende gevecht. De soldaten van het Griekse leger werkten verder aan de muur over de istmus, de Griekse vloot lag in de haven van Salamis, de Perzische vloot wachtte in de omgeving van Artemision tot ze naar de Atheense havens kon varen, en het Perzische leger marcheerde verder naar het oosten.

Herodotos beschrijft hoe de tienduizenden marcheerden door Fokis, waar de bevolking naar de bergen was gevlucht. Deze mensen hadden vanouds een slechte relatie met de Thessaliërs, die nu als gidsen mee waren in Xerxes’ leger en aan de nieuwe meesters in Griekenland vertelden wat ze zoal konden verwoesten. “De steden en zelfs de tempels werden in de as gelegd,” noteert Herodotos, die veertien steden opsomt die dit lot hadden ondergaan.

Op 25 september 480 v.Chr., vandaag 2492 jaar geleden, kwam de Perzische landmacht aan in Boiotië, het landschap in Midden-Griekenland. Hier werd niet geplunderd, omdat de bevolking zich al aan Xerxes had onderworpen. Althans, zo vertelt Herodotos het, maar hij werd al in de Oudheid bekritiseerd. Het is zeer aannemelijk dat in de Boiotische hoofdstad Thebe, net als in alle andere Griekse steden, twee partijen bestonden: een pro-Perzische en een anti-Perzische. De laatste lijkt te hebben gevochten bij Thermopylai: velen sneuvelden daar, anderen werden gevangen genomen. Nu zij er niet meer waren, konden de pro-Perzische Thebanen Xerxes verwelkomen. Herodotos, die geen Thebaanse bron kende, heeft de stad vrijwel zeker ten onrechte getypeerd alsof zij van begin af aan pro-Perzisch is geweest.

Hoe dat ook zij, de Perzen waren nu in Boiotië en marcheerden verder. Alleen Thespiai en Plataiai werden nog in brand gestoken: het eerste stadje omdat het soldaten had gestuurd naar Thermopylai, het tweede omdat het traditiegetrouw meevocht met de Atheners en ook nu weerstand tegen de Perzen bood. Bij Artemision hadden Plataiërs meegevochten op de Atheense galeien. Vooral voor Thespiai moet het bitter zijn geweest: de vrouwen en kinderen hadden hun mannen verloren bij Thermopylai en verloren nu ook hun stad. Weliswaar hadden ze een veilig heenkomen gevonden op de Peloponnesos, maar ze hadden nu zelfs geen woonplaats meer om naar terug te keren.

Zo strafte Xerxes de steden en stadjes die hem hadden tegengewerkt en ontzag hij degenen die hem steunden. Dat klinkt logisch, maar er waren in de Oudheid ook veroveraars die hun tegenstanders begenadigden, en het zou tijdens deze oorlog zeker een zinvolle benadering zijn geweest: door zich niet al te onverbiddelijk te tonen, zou de koning het voor aarzelende tegenstanders aantrekkelijk hebben gemaakt hun steun aan Sparta, Korinthe en Athene te staken en over te lopen naar de Perzische overweldiger. Door genade voor recht te laten gelden, zou Xerxes bovendien de basis hebben gelegd om de onderworpenen te integreren in het Perzische wereldrijk.

Hij deed dit niet en dat staat niet op zichzelf. Enkele jaren eerder had Xerxes in Babylonië een opstand onderdrukt en we zien daar dat de archieven van degenen die hem hadden tegengewerkt, abrupt ten einde komen, terwijl de organisaties die hem steunden, verder bleven bestaan. Het beleid had daar gewerkt en het is denkbaar dat Xerxes het nu voortzette in Griekenland. Dat wil niet zeggen dat hij zijn bondgenoten helemáál met rust liet, want ze moesten wel een financiële bijdrage aan de oorlogsinspanning leveren, zoals we morgen zullen zien.

[En ook morgen is er weer een vervolg]


Xerxes’ Griekse oorlog (20)

september 23, 2013
Xerxes

Xerxes (reliëf uit Persepolis, nu in het Archeologisch Museum te Teheran)

[Dit is het twintigste in wat vermoedelijk een reeks drieëndertig stukjes zal worden; het eerste is hier.]

Onze voornaamste bron om het verloop van de gebeurtenissen te reconstrueren, is Het verslag van mijn onderzoek van Herodotos. Zijn waarheidsliefde staat niet ter discussie en hoewel hij zeker niet altijd even goed geïnformeerd is, mogen we in onze handen knijpen met een auteur als Herodotos.

Zijn er ook andere bronnen? Zeker. We zijn Eforos en Ploutarchos al tegengekomen. De archeologie heeft het kanaal door de Athos gelokaliseerd en de precieze identificatie mogelijk gemaakt van het laatste gevecht bij Thermopylai. We zouden echter ook Perzische bronnen willen hebben, en meestal wordt gezegd dat die er niet zijn. Dat klopt ook wel, maar het is niet helemáál waar.

Lees de rest van dit artikel »


Xerxes’ Griekse oorlog (19)

september 22, 2013

De onderste weg volgt het tracé van de antieke weg van Skiron; let op het hellingspercentage en het gedenkkapelletje,

[Dit is het negentiende van zo’n tweeëndertig stukjes; het eerste is hier.]

Terwijl de opvarenden van de Perzische schepen verder gingen met het herstel van in de zeeslag bij Artemision beschadigde schepen en de Perzische soldaten verder marcheerden richting Thebe, Athene en Korinthe, kwam de Griekse vloot aan in de haven van Athene. Zonder twijfel hebben ze hulp verleend bij de evacuatie van de stad en mensen overgevaren naar Troizen of Salamis.

Ondertussen was het Griekse oppercommando, dat vergaderde op de istmus van Korinthe, verdeeld over de wijze waarop de oorlog verder moest worden voortgezet. Zeker, de Perzen hadden twee overwinningen geboekt, waren tactisch in het voordeel en zouden onvermijdelijk Athene veroveren, maar de strategische balans begon door te slaan in het voordeel van de Grieken. Om Korinthe en de steden op de Peloponnesos te onderwerpen, moesten de Perzen de istmus forceren. Daarvoor was een groot leger nodig en dus – zoals we al zagen – een transportvloot en een oorlogsvloot, maar die begon langzamerhand kleiner te worden. De Grieken mochten met enig optimisme vooruitzien naar een volgende zeeslag.

Vandaar dat de Atheense vlootcommandant Themistokles erop hamerde dat de Griekse vloot op het eiland Salamis moest blijven, waarvandaan ze niet alleen de Perzen het ongestoorde gebruik van de haven van Athene kon ontzeggen, maar waarvandaan ze bovendien moeilijk kon worden verdreven. Daarvoor zouden de Perzen een zeeslag moeten riskeren in de smalle zeestraat die Salamis scheidde van het vasteland (landkaart).

De "Hexamilon": een Byzantijnse herbouw van de muur die in 480 over de istmus werd gebouwd.

De “Hexamilon”: een Byzantijnse herbouw van de muur die in 480 over de istmus werd gebouwd.

Voor het moment overtuigde Themistokles de andere Griekse vlootcommandanten, al waren er die meenden dat de vloot zich moest terugtrekken naar de istmus om het leger te steunen dat daar, onder commando van Leonidas’ broer Kleombrotos, een muur over de istmus bouwde. Herodotos zegt:

De bouw vlotte omdat ontelbare handen het werk licht maakten en iedereen meewerkte. Keien, bakstenen, balken, met zand gevulde manden – noem maar op, álles werd aangesleept. Dag en nacht werd er doorgewerkt zonder een moment te verspillen.

Wie ervoor koos te strijden op de istmus, had het voordeel dat het weer een landslag zou worden, waarin de Griekse zwaarbewapenden zeker niet kansloos hoefden zijn. De vloot kon hier ook eenvoudiger worden bevoorraad. Het nadeel was echter dat dan een zeeslag tegen de Perzen in open wateren zou kunnen plaatsvinden, waar de snellere en (nog altijd) talrijkere schepen in de Perzische vloot in het voordeel waren.

Voor het moment weigerden de Griekse vlootcommandanten Salamis te ontruimen, maar dat wil niet zeggen dat hun schepen steeds in de haven van het eiland lagen. We zagen al dat de Atheners zullen hebben geholpen bij de evacuatie van hun stad. We mogen aannemen dat de Korinthische bemanningen medewerking verleenden aan de bouw van de muur en het slopen van de “Weg van Skiron”: de smalle kustweg van Megara naar Korinthe. Door deze te vernietigen, zouden de Perzen in elk geval hun ingenieurs aan het werk moeten zetten en kostbare tijd verliezen.

[Wordt ook morgen weer vervolgd]


Xerxes’ Griekse oorlog (18)

september 21, 2013

Volksvergaderingsdekreet uit Troizen (Athene, Epigrafisch Museum)

[Dit is het achttiende van zo’n tweeëndertig stukjes; het eerste is hier.]

Terwijl de Griekse vloot van Chalkis naar de havens van Athene voer, gingen de Perzische admiralen bij koning Xerxes op bezoek. Het was voor het eerst in ruim drie weken dat men kon overleggen en er was reden tot optimisme. Zeker, de Grieken hadden gevochten voor wat ze waard waren, en makkelijk was het niet geweest, maar men had twee overwinningen behaald en de weg naar Griekenland lag open. De Perzische leiders spraken af dat de vloot nog even achter zou blijven om verder opgekalefaterd te worden en dat het leger Athene zou innemen. Wat Herodotos niet vermeldt, is dat er transportschepen naar Thermopylai moeten zijn gevaren, en mogelijk nog verder naar het oosten, om ervoor te zorgen dat de Perzische troepen te eten zouden hebben.

De Grieken wisten dat er de komende dagen niets zou zijn dat de Perzische opmars kon tegenhouden: elke stad, elk dorp zou worden ingenomen. De eerstvolgende hindernis was de istmus van Korinthe. Dit betekende dat ook Athene zou worden gebrandschat en dat de haven, Faleron, onvermijdelijk in Perzische handen zou vallen. De Griekse vloot zou ze dus niet kunnen gebruiken en moest uitwijken naar Salamis, een eiland tegenover deze havens.

Dat Athene zou vallen, betekende bovendien dat de stad moest worden geëvacueerd. Een deel van de bevolking stak over naar Troizen, een stadje in de Peloponnesos, terwijl anderen naar Salamis gingen. Herodotos suggereert dat de ontruiming op het laatste moment werd georganiseerd, maar dat is simpelweg onmogelijk. Er moet een noodplan klaar hebben gelegen, en wellicht is het overgeleverd. In Troizen is een inscriptie gevonden met een besluit van de Volksvergadering, waaruit blijkt dat al voor de zeeslag bij Artemision rekening werd gehouden met de val van Athene. De tekst bevat enkele formuleringen die bewijzen dat de inscriptie pas later is vervaardigd en wat aan het jargon van die tijd is aangepast, maar de inhoud is mogelijk authentiek. Op voorstel van Themistokles besloten de Atheners

de bescherming van het land en de verdediging van de stad tegen de barbaren toe te vertrouwen aan Athena, de beschermgodin van Athene, en aan alle andere goden. Alle Atheners en alle vreemdelingen die in Athene verblijven zullen hun kinderen en vrouwen brengen naar Troizen, waar ze zullen worden toevertrouwd aan (de halfgod) Theseus, de grondvester van het land. De ouderen en de roerende goederen zullen hun bescherming vinden op Salamis. De schatmeesters en priesteressen zullen op de Akropolis blijven en de bezittingen van de goden bewaken. De overige Atheners en de ingezetenen zullen, voor zover zij volwassen genoeg zijn, scheep gaan aan boord van de tweehonderd klaargemaakte schepen en samen met de Spartanen, Korinthiërs, Aigineten en overige Grieken die het gevaar willen delen, de barbaar verdrijven omwille van de vrijheid, zowel die van henzelf als die van de andere Grieken.

De tekst gaat nog even verder en vermeldt dat de Atheense schepen naar Artemision zullen varen. Het decreet dateert dus van ná het moment waarop de Grieken hadden besloten Artemision en Thermopylai te verdedigen en van vóór het moment dat de steden vielen. De Atheners hadden een noodplan klaarliggen.

[Wordt vervolgd]


Xerxes’ Griekse oorlog (17)

september 20, 2013

Gereconstrueerd Grieks oorlogsschip

[Dit is het zeventiende van zo’n tweeëndertig stukjes; het eerste is hier.]

Toen de Grieken bij Artemision vernamen dat Thermopylai was gevallen, restte hun niets anders dan de aftocht. Vanzelfsprekend hadden ze kunnen blijven en kunnen vechten tegen de Perzische vloot, die bij Afetai aan de overkant lag. Maar hoeveel kans op succes was er? En bovendien: hoe langer de Grieken wachtten bij Artemision, hoe groter de kans werd dat de Perzische landmacht zich meester maakte van Chalkis en de aftocht van de Griekse vloot zou afsnijden (landkaart). Het was verstandiger te vertrekken: met een dag konden de Griekse schepen Chalkis hebben bereikt en nog een dag later konden ze voor anker gaan bij Athene.

Nog die nacht ontruimde de Griekse vloot dus haar posities, met medeneming van al het vee dat ze konden vinden: het vlees was, zoals de Athener Themistokles het verwoordde, beter besteed aan de eigen dan aan de Perzische troepen. Alles draaide in deze oorlog om de foeragering.

De Perzische vloot moet de Grieken in het licht van de volle maan hebben zien wegvaren en toen men de volgende ochtend zag dat alle Griekse schepen waren vertrokken, stak de Perzische vloot over naar Artemision, waar de opvarenden zich opnieuw zullen hebben gezet aan het werk waarmee ze nu al enkele dagen bezig waren: het opkalefateren van de schepen. Was het geen stormschade dan was het wel gevechtsschade.

De Griekse schepen moeten bij dageraad langs Thermopylai zijn gekomen: eerst de Korinthiërs, dan de andere schepen, tot slot de Atheners. Ze zullen hebben gezien hoe de Perzen bezig waren met het doorzoeken van het slagveld, zoals te doen gebruikelijk was. Harnassen waren kostbaar. De lijken uit het Perzische leger zullen een nette uitvaart hebben gehad volgens de rituelen van de eigen volken, de Griekse lijken zullen zonder veel gewetensbezwaren in zee zijn geworpen. Herodotos vertelt dat Xerxes het stoffelijk overschot van Leonidas liet zoeken, onthoofden en kruisigen, maar of het waar is weten we niet: welke ooggetuige kan hij hebben gesproken?

Ondertussen waren de Grieken aan boord van de vloot weliswaar bezig met de aftocht, maar nog niet verslagen. Themistokles bijvoorbeeld had nog voldoende geesteskracht om te denken over de toekomst. Hij liet zijn mannen steeds aan land gaan om overal waar bronnen waren, boodschappen in de rotsen te krassen, waarmee ze de Grieken in Xerxes’ vloot aanzetten tot opstand. Misschien lukte het, en als het niet lukte, zouden de Perzische leiders in elk geval nog met wantrouwen naar hun Griekse onderdanen kijken.

Zo bereikte de Griekse vloot Chalkis. Eén ding hadden de Grieken bereikt: ze hadden bewezen dat de Perzische vloot niet onoverwinnelijk was. Niet zonder reden noemde de dichter Pindaros Artemision de plaats

van het grote gevecht waarin dappere Atheners het fonkelende fundament legden van de vrijheid.

Dat ook de Perzen zich realiseerden dat ze overwinnelijk waren, blijkt uit het simpele gegeven dat ze, ook al hadden ze de snellere schepen, geen poging de Griekse vloot in te halen.

[Wordt ook morgen vervolgd]


Xerxes’ Griekse oorlog (16)

september 19, 2013

Leonidas (Archeologisch museum, Sparta)

[Dit is het zestiende van zo’n tweeëndertig stukjes; het eerste is hier.]

Toen de Grieken in Thermopylai, zoals we al zagen, hadden vernomen dat ze dreigden te worden omsingeld, hielden ze krijgsraad. Het is zinvol op deze plaats te kijken naar wat Herodotos precies zegt.

De helft vond dat zij op hun post moesten blijven, maar anderen verzetten zich daartegen. Het gevolg was dat het leger in twee groepen uiteenviel: een gedeelte trok weg en verspreidde zich her en der over de steden waar ze vandaan waren gekomen, terwijl de rest onder leiding van Leonidas zich schrap zette voor de strijd. Ik hoorde ook vertellen dat Leonidas zelf op het vertrek van de anderen had aangedrongen omdat hij hun leven wilde sparen. Natuurlijk was er geen denken aan dat hijzelf en de Spartanen hun positie zouden verlaten: de enige reden van hun komst was toch zeker dat zij de pas moesten bewaken? Persoonlijk ben ik geneigd te geloven dat Leonidas de bondgenoten wegstuurde toen hij merkte dat het moreel verslapte en de wil ontbrak om samen het gevaar te trotseren.

[Historiën 7.219-220; vertaling Hein van Dolen]

Herodotos kende dus twee tradities. Volgens de eerste deserteerde een deel van de Grieken terwijl de anderen verder vochten, volgens de tweede werden werd een groep weggestuurd en een andere niet. Herodotos zegt dat hij “persoonlijk geneigd is te geloven” dat Leonidas zijn bondgenoten wegstuurde en besloot zich dood te vechten, maar hij laat duidelijk merken dat het niet meer is dan een persoonlijke voorkeur die beslist niet de waarheid hoeft te zijn. Dat is namelijk de betekenis die het door hem gebruikte Griekse woord, gnomè, in zijn geschiedwerk overal heeft.

Na deze aankondiging van zijn subjectieve oordeel geeft hij een indrukwekkende beschrijving van wat er gebeurde. Leonidas kende een orakel, schrijft Herodotos, dat hem de keuze gaf tussen zijn eigen dood of de verwoesting van zijn stad, en de Spartaanse koning had gekozen voor het eerste. (We zullen later nog eens kijken naar deze voorspelling.)

Terwijl Xerxes’ mannen dreigend naderbij kwamen, trokken de Grieken rondom Leonidas, zeker als ze waren dat hun laatste uur had geslagen, veel verder dan ze tot dusver hadden gedaan naar het brede gedeelte aan het einde van de pas. In de gevechten van de voorafgaande dagen hadden zij zich immers beperkt tot de verdediging van de muur en zich in de smalle doorgang teruggetrokken om daar te strijden, maar nu raakten ze buiten de engte slaags met de vijanden. Die sneuvelden bij hopen, omdat ze voortdurend naar voren werden gegeseld door hun compagniecommandanten, die er maar op los ranselden. […] Al gauw waren de meeste speren aan stukken geslagen en gedurende die fase van de strijd hakten ze met hun zwaarden in op de Perzische tegenstanders. In de hitte van het gevecht sneuvelde Leonidas, die zich als een ware held had geweerd, en met hem een groep nobele Spartanen.

[Historiën 7.223-224; vertaling Hein van Dolen]

De heuvel bij Thermopylai

Vervolgens streden de Grieken en Perzen om het lijk van Leonidas, maar toen arriveerden Efialtes en de Onsterfelijken en was duidelijk dat het was afgelopen. De Grieken trokken zich terug op een heuvel waar ze uiteindelijk allemaal werden gedood door een regen van projectielen.

De heuvel is met zekerheid bekend. Een negentiende-eeuwse smid had een goede dag toen hij hier honderden, duizenden pijl- en speerpunten vond. De meeste eindigden in zijn oven, maar een deel kwam terecht in het Archeologisch Museum in Athene. In de jaren dertig van de vorige eeuw, toen Amerikaanse archeologen in Iran de oude Perzische hoofdstad Persepolis opgroeven en ook pijlpunten vonden, kon worden vastgesteld dat de wapens uit Thermopylai inderdaad Perzisch waren.

Pijlpunten uit Thermopylai (Athene, Nationaal Archeologisch Museum)

Dit is het enige deel van Herodotos’ verhaal waarvoor bevestiging bestaat: de rest van het verhaal zou wel eens grotendeels fictie kunnen zijn. Het gevecht om het lijk van Leonidas is bijvoorbeeld een nauwelijks te missen verwijzing naar de Ilias, waarin ook zulke gevechten plaatsvinden. Herodotos wil in feite zeggen dat Leonidas de gelijke was van de helden van weleer. Overigens valt niet uit te sluiten dat de Spartanen, die wisten dat ze gingen sterven, hun best deden te handelen zoals de homerische krijgers.

Hoe dit ook zij, het is in feite niet bekend wat er precies is gebeurd. Immers, vanaf het moment waarop de Grieken aan de kust zagen hoe de Onsterfelijken van de bergen naar beneden kwamen en Leonidas’ bondgenoten zich terugtrokken, is Herodotos’ verhaal niet meer gebaseerd op ooggetuigenverslagen: degenen die tot het laatst bij Leonidas waren, waren immers dood. Vermoedelijk hebben Thebaanse strijders zich overgegeven, maar het staat vast dat Herodotos deze mannen nooit heeft geïnterviewd. Herodotos’ verslag is niet meer dan een artistieke reconstructie, een verslag van wat hij persoonlijk geneigd was te geloven. Het is een mooi verhaal over mannen die eervol ten onder gaan zonder te zijn verslagen, maar geen geschiedschrijving in de moderne zin van het woord.

Vaststaat dat de Perzen zevenhonderd mannen uit de stad Thespiai en een elitekorps van driehonderd Spartanen doodden. Het lot van vierhonderd Thebanen is minder duidelijk. In elk geval was de kustweg vrij voor het Perzische leger, dat nu ongehinderd kon oprukken richting Thebe, Athene en Korinthe.

[Wordt morgen vervolgd]


Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 221 andere volgers