Xerxes’ Griekse oorlog (32)

oktober 4, 2013

Xerxes (reliëf uit Persepolis, nu in het museum in Teheran)

[Dit is het tweeëndertigste van zo’n achtendertig stukjes; een overzicht is hier.]

Op 4 oktober 480 v.Chr. zat koning Xerxes de vergadering voor van zijn admiralen en commandanten. Het Perzische landoffensief naar de istmus was voor het moment gestaakt om de soldaten te kunnen inzetten bij de bouw van een dam naar Salamis, die moest worden aangelegd om de Griekse vloot daarvandaan te verjagen. Alleen zó zouden de Perzische schepen ongestoord gebruik kunnen maken van de haven bij Faleron.

We zullen er niet veel naast zitten als we ons voorstellen dat duizenden mannen uit het Perzische leger alle bomen tussen Eleusis en Faleron omhakten en de boomstammen en takken, samen met het wrakhout dat was aangespoeld aan de zuidkust van Attika, brachten naar de plaats waar de zeestraat tussen Salamis en het vasteland het smalst was. De ingenieurs moeten hebben aangewezen waar de beschoeiingen moesten komen. Andere soldaten moeten stenen, grint en zand hebben aangesjouwd om het eigenlijke dijklichaam te scheppen. De zeespiegel is sinds de Oudheid iets hoger geworden, maar van een zandbank die ooit in de zeestraat lag staat vast dat het ooit een eilandje is geweest, en dat kan heel goed een restant van Xerxes’ dam zijn geweest. We zullen het nooit zeker weten omdat de zandbank inmiddels is overbouwd door een moderne pier.

Lees de rest van dit artikel »


Xerxes’ Griekse oorlog (31)

oktober 2, 2013
De Poseidontempel op de isthmus

De Poseidontempel op de isthmus

[Dit is het eenendertigste stukje uit een reeks van achtendertig; het eerste is hier.]

Ik liet u eergisteren achter met een Perzisch leger dat oprukte naar de istmus van Korinthe en de weg van Skiron aan het herstellen was en een Griekse vloot die op Salamis toezag hoe de Perzische landmacht een dam naar het eiland aan het bouwen was (landkaart). Vroeg of laat zou het de Perzen lukken: het kon een week duren of een maand, maar die dam zou er komen. Daarna restte de Griekse vloot alleen nog een uitbraak, maar dan zou ze strijd moeten leveren tegen de Perzische schepen, die in de open wateren in het voordeel zouden zijn – niet veel misschien, maar Xerxes mocht nog altijd hopen dat hij de Atheners en hun bondgenoten kon verslaan.

De auteur van onze voornaamste bron, Herodotos, heeft geen ooggetuigen uit Korinthe gesproken en heeft weinig te melden over de gebeurtenissen bij de muur die daar in de voorafgaande twee weken geleden was gebouwd. Gelukkig beschikken we nog over een andere bron, Pausanias: de auteur van een reisgids voor het Griekenland van de Romeinse keizertijd. Hij vertelt hoe in zijn tijd ergens langs de weg richting Korinthe nog Perzische pijlpunten waren te zien. Het is niet veel, maar het nuanceert Herodotos’ simpele woord dat de Perzen tot bij Megara waren gekomen: ze kwamen verder.

Lees de rest van dit artikel »


Xerxes’ Griekse oorlog (29)

september 29, 2013

De zeeslag bij Salamis

[Dit is het negenentwintigste van zo’n zevenendertig stukjes; het eerste is hier.]

De eerste Perzische linie was de zeestraat binnengevaren en achtervolgde de Korinthiërs, die naar het noorden voeren. De andere Griekse schepen bevonden zich op de zuidelijke kust: de bemanningen zagen de Perzische linkerflank voor zich, terwijl de mannen op de Griekse rechtervleugel keken naar de achterste linie van de vijand, die hen voorbij voer en nu op het punt stond zich naar hen toe te keren. Dat was het moment waarop de Grieken hadden gewacht.

Geholpen door de lichte zuidoostenwind die gewoonlijk in de ochtend over de baai waait, schoten hun schepen naar voren en vielen de Perzische linkervleugel en de achterste linie aan. Ik geef het woord aan de toneeldichter Aischylos, die een betere bron is dan Herodotos; de vertaling is van E. de Waele.

Lees de rest van dit artikel »


Xerxes’ Griekse oorlog (28)

september 29, 2013

Aischylos (Neues Museum, Berlijn)

[Dit is het achtentwintigste van zo’n zevenendertig stukjes; het eerste is hier.]

Met de inname van Eleusis had het Perzische leger alle kusten bezet (landkaart). De vloot kon nu de Griekse schepen aanvallen: Griekse drenkelingen zouden op het strand worden gedood, Perzische drenkelingen zouden worden gered. Elders landden Perzische mariniers op een eilandje dat eventueel een toevlucht zou kunnen zijn voor drenkelingen. Koning Xerxes had het krijgstheater waar mogelijk omgeven door eigen troepen. Zoals altijd waren zijn voorbereidingen perfect.

De Perzische vloot was al in de nacht in positie gebracht om de zeestraat tussen Salamis en het vasteland binnen te varen. De toneeldichter Aischylos, die enkele jaren na de zeeslag een toneelstuk schreef over de zeeslag bij Salamis en een minder verward verhaal presenteert dan Herodotos, meende dat dit meteen gebeurde nadat Themistokles zijn slaaf naar de Perzen had gestuurd om ze te zeggen dat de Grieken zouden vluchten.

Xerxes was echter niet alleen het slachtoffer van de slimme Atheense politicus, meent Aischylos: de enorme rijkdom en het geluk van de Perzen hadden de jaloezie opgeroepen van de goden, die het niet konden velen dat een sterveling even voorspoedig leefde als zij. Zoals zoveel Grieken meende Aischylos dat de goden al te gelukkige stervelingen in het verderf stortten. In de vertaling van E. de Waele:

Meteen toen Xerxes dat hoorde, gaf hij, zonder de list van
de Griekse man en de afgunst van de goden te
doorzien, zijn kapiteins vooraf volgend bevel:
zodra de zon met haar stralen de aarde niet meer bescheen
en duisternis beslag had gelegd op het hemelrijk,
hun schepen op te stellen in drie rijen dicht
opeen.

De zeeslag bij Salamis

Drie rijen: het was praktisch om op deze wijze de nauwe wateren binnen te varen. De ingang van de zee-engte is namelijk zo’n 1200 meter breed en dat was te smal om alle Perzische schepen in een keer doorheen te sturen, zelfs nu het Egyptische eskader, dat die nacht om Salamis heen voer, al was vertrokken.

Op dit punt struikelt de hedendaagse historicus over zijn gebrek aan kennis, want het is wat lastig een antieke zeeslag in het echt na te bootsen. Een antieke galei was zo’n elf meter breed en moest aan weerszijden wat ruimte hebben, volgens de Nederlander Wallinga tweemaal drie meter. In dat geval konden de Perzen dus 1200/(3+11+3) ofwel zo’n zeventig schepen naast elkaar leggen; drie rijen zouden dan 210 schepen zijn, wat bijna hetzelfde is als de 207 schepen die volgens Aischylos deelnamen aan deze manoeuvre. Er zijn andere schattingen, maar ik zou Aischylos’ woorden niet al te snel negeren.

Dit aantal betekent dat de Perzen niet hun volledige vloot inzetten maar schepen in reserve hielden. En dit betekent weer dat, zolang het Egyptische eskader er niet was of de reserve niet was ingezet, de Perzische vloot korte tijd in de minderheid was. Aangezien de Perzische schepen sneller waren, viel het risico te overzien, maar het was een gewaagde actie.

De Grieken hadden hun vloot klaarliggen op de lange landtong ten oosten van Salamis: ongeveer op de plaats van de grote schepen op de foto die ik ooit uit een vliegtuig maakte. Een late maar niet per se onbetrouwbare traditie zegt dat de Grieken ter voorbereiding een mensenoffer brachten.

De zee-engte van Salamis vanuit het zuiden

De foto toont rechts een stadswijk op een heuvel: hier had Xerxes zijn commandopost ingericht. Het was de enige plaats waarvandaan hij tekens kon geven aan de 207 Perzische kapiteins van de hoofdmacht, die kort na dageraad de zeestraat begon te naderen. Alles was klaar om de Griekse vloot te vernietigen: de 207 schepen kwamen vanuit het oosten; het Egyptische eskader, dat rond het eiland was gevaren, zou de naar het noorden vluchtende Grieken opwachten; er was nog een tactische reserve; de kusten waren bezet door Perzische soldaten.

De Perzen hadden de val gezet en het leek erop dat de Grieken realiseerden dat ze verdoemd waren. Vanaf zijn troon zag Xerxes de Griekse vloot uiteenvallen: terwijl de meeste schepen zich voorbereidden op de strijd tegen de Perzen die aanstonds vanuit het oosten de baai binnen zouden komen roeien, voeren andere schepen naar het noorden om noordelijk om Salamis heen te varen. De vluchtende Grieken wisten blijkbaar niet van het Egyptische eskader, dat ze nu tegemoet voeren. De koning begreep dat hij de zege binnen handbereik had: vol zelfvertrouwen zal Xerxes de hoofdmacht het teken hebben gegeven dat ze de zeestraat binnen konden varen.

[Wordt vanmiddag vervolgd]


Xerxes’ Griekse oorlog (22)

september 25, 2013

Xerxes

[Dit is het tweeëntwintigste van zo’n vierendertig stukjes; het eerste is hier.]

Na de slag bij Thermopylai en de zeeslag bij Artemision maakten de strijdende partijen zich op voor het volgende gevecht. De soldaten van het Griekse leger werkten verder aan de muur over de istmus, de Griekse vloot lag in de haven van Salamis, de Perzische vloot wachtte in de omgeving van Artemision tot ze naar de Atheense havens kon varen, en het Perzische leger marcheerde verder naar het oosten.

Herodotos beschrijft hoe de tienduizenden marcheerden door Fokis, waar de bevolking naar de bergen was gevlucht. Deze mensen hadden vanouds een slechte relatie met de Thessaliërs, die nu als gidsen mee waren in Xerxes’ leger en aan de nieuwe meesters in Griekenland vertelden wat ze zoal konden verwoesten. “De steden en zelfs de tempels werden in de as gelegd,” noteert Herodotos, die veertien steden opsomt die dit lot hadden ondergaan.

Op 25 september 480 v.Chr., vandaag 2492 jaar geleden, kwam de Perzische landmacht aan in Boiotië, het landschap in Midden-Griekenland. Hier werd niet geplunderd, omdat de bevolking zich al aan Xerxes had onderworpen. Althans, zo vertelt Herodotos het, maar hij werd al in de Oudheid bekritiseerd. Het is zeer aannemelijk dat in de Boiotische hoofdstad Thebe, net als in alle andere Griekse steden, twee partijen bestonden: een pro-Perzische en een anti-Perzische. De laatste lijkt te hebben gevochten bij Thermopylai: velen sneuvelden daar, anderen werden gevangen genomen. Nu zij er niet meer waren, konden de pro-Perzische Thebanen Xerxes verwelkomen. Herodotos, die geen Thebaanse bron kende, heeft de stad vrijwel zeker ten onrechte getypeerd alsof zij van begin af aan pro-Perzisch is geweest.

Hoe dat ook zij, de Perzen waren nu in Boiotië en marcheerden verder. Alleen Thespiai en Plataiai werden nog in brand gestoken: het eerste stadje omdat het soldaten had gestuurd naar Thermopylai, het tweede omdat het traditiegetrouw meevocht met de Atheners en ook nu weerstand tegen de Perzen bood. Bij Artemision hadden Plataiërs meegevochten op de Atheense galeien. Vooral voor Thespiai moet het bitter zijn geweest: de vrouwen en kinderen hadden hun mannen verloren bij Thermopylai en verloren nu ook hun stad. Weliswaar hadden ze een veilig heenkomen gevonden op de Peloponnesos, maar ze hadden nu zelfs geen woonplaats meer om naar terug te keren.

Zo strafte Xerxes de steden en stadjes die hem hadden tegengewerkt en ontzag hij degenen die hem steunden. Dat klinkt logisch, maar er waren in de Oudheid ook veroveraars die hun tegenstanders begenadigden, en het zou tijdens deze oorlog zeker een zinvolle benadering zijn geweest: door zich niet al te onverbiddelijk te tonen, zou de koning het voor aarzelende tegenstanders aantrekkelijk hebben gemaakt hun steun aan Sparta, Korinthe en Athene te staken en over te lopen naar de Perzische overweldiger. Door genade voor recht te laten gelden, zou Xerxes bovendien de basis hebben gelegd om de onderworpenen te integreren in het Perzische wereldrijk.

Hij deed dit niet en dat staat niet op zichzelf. Enkele jaren eerder had Xerxes in Babylonië een opstand onderdrukt en we zien daar dat de archieven van degenen die hem hadden tegengewerkt, abrupt ten einde komen, terwijl de organisaties die hem steunden, verder bleven bestaan. Het beleid had daar gewerkt en het is denkbaar dat Xerxes het nu voortzette in Griekenland. Dat wil niet zeggen dat hij zijn bondgenoten helemáál met rust liet, want ze moesten wel een financiële bijdrage aan de oorlogsinspanning leveren, zoals we morgen zullen zien.

[En ook morgen is er weer een vervolg]


Xerxes’ Griekse oorlog (20)

september 23, 2013
Xerxes

Xerxes (reliëf uit Persepolis, nu in het Archeologisch Museum te Teheran)

[Dit is het twintigste in wat vermoedelijk een reeks drieëndertig stukjes zal worden; het eerste is hier.]

Onze voornaamste bron om het verloop van de gebeurtenissen te reconstrueren, is Het verslag van mijn onderzoek van Herodotos. Zijn waarheidsliefde staat niet ter discussie en hoewel hij zeker niet altijd even goed geïnformeerd is, mogen we in onze handen knijpen met een auteur als Herodotos.

Zijn er ook andere bronnen? Zeker. We zijn Eforos en Ploutarchos al tegengekomen. De archeologie heeft het kanaal door de Athos gelokaliseerd en de precieze identificatie mogelijk gemaakt van het laatste gevecht bij Thermopylai. We zouden echter ook Perzische bronnen willen hebben, en meestal wordt gezegd dat die er niet zijn. Dat klopt ook wel, maar het is niet helemáál waar.

Lees de rest van dit artikel »


Xerxes’ Griekse oorlog (19)

september 22, 2013

De onderste weg volgt het tracé van de antieke weg van Skiron; let op het hellingspercentage en het gedenkkapelletje,

[Dit is het negentiende van zo’n tweeëndertig stukjes; het eerste is hier.]

Terwijl de opvarenden van de Perzische schepen verder gingen met het herstel van in de zeeslag bij Artemision beschadigde schepen en de Perzische soldaten verder marcheerden richting Thebe, Athene en Korinthe, kwam de Griekse vloot aan in de haven van Athene. Zonder twijfel hebben ze hulp verleend bij de evacuatie van de stad en mensen overgevaren naar Troizen of Salamis.

Ondertussen was het Griekse oppercommando, dat vergaderde op de istmus van Korinthe, verdeeld over de wijze waarop de oorlog verder moest worden voortgezet. Zeker, de Perzen hadden twee overwinningen geboekt, waren tactisch in het voordeel en zouden onvermijdelijk Athene veroveren, maar de strategische balans begon door te slaan in het voordeel van de Grieken. Om Korinthe en de steden op de Peloponnesos te onderwerpen, moesten de Perzen de istmus forceren. Daarvoor was een groot leger nodig en dus – zoals we al zagen – een transportvloot en een oorlogsvloot, maar die begon langzamerhand kleiner te worden. De Grieken mochten met enig optimisme vooruitzien naar een volgende zeeslag.

Vandaar dat de Atheense vlootcommandant Themistokles erop hamerde dat de Griekse vloot op het eiland Salamis moest blijven, waarvandaan ze niet alleen de Perzen het ongestoorde gebruik van de haven van Athene kon ontzeggen, maar waarvandaan ze bovendien moeilijk kon worden verdreven. Daarvoor zouden de Perzen een zeeslag moeten riskeren in de smalle zeestraat die Salamis scheidde van het vasteland (landkaart).

De "Hexamilon": een Byzantijnse herbouw van de muur die in 480 over de istmus werd gebouwd.

De “Hexamilon”: een Byzantijnse herbouw van de muur die in 480 over de istmus werd gebouwd.

Voor het moment overtuigde Themistokles de andere Griekse vlootcommandanten, al waren er die meenden dat de vloot zich moest terugtrekken naar de istmus om het leger te steunen dat daar, onder commando van Leonidas’ broer Kleombrotos, een muur over de istmus bouwde. Herodotos zegt:

De bouw vlotte omdat ontelbare handen het werk licht maakten en iedereen meewerkte. Keien, bakstenen, balken, met zand gevulde manden – noem maar op, álles werd aangesleept. Dag en nacht werd er doorgewerkt zonder een moment te verspillen.

Wie ervoor koos te strijden op de istmus, had het voordeel dat het weer een landslag zou worden, waarin de Griekse zwaarbewapenden zeker niet kansloos hoefden zijn. De vloot kon hier ook eenvoudiger worden bevoorraad. Het nadeel was echter dat dan een zeeslag tegen de Perzen in open wateren zou kunnen plaatsvinden, waar de snellere en (nog altijd) talrijkere schepen in de Perzische vloot in het voordeel waren.

Voor het moment weigerden de Griekse vlootcommandanten Salamis te ontruimen, maar dat wil niet zeggen dat hun schepen steeds in de haven van het eiland lagen. We zagen al dat de Atheners zullen hebben geholpen bij de evacuatie van hun stad. We mogen aannemen dat de Korinthische bemanningen medewerking verleenden aan de bouw van de muur en het slopen van de “Weg van Skiron”: de smalle kustweg van Megara naar Korinthe. Door deze te vernietigen, zouden de Perzen in elk geval hun ingenieurs aan het werk moeten zetten en kostbare tijd verliezen.

[Wordt ook morgen weer vervolgd]


Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 272 andere volgers