Oud aardewerk

naqada_ii_3700-3200_vessel_neues_museum
Kopertijdaardewerk (“Naqada II”) uit Egypte, nu in het Neues Museum in Berlijn.

Het plaatje komt u vermoedelijk bekend voor, want het pronkte al bij mijn stukje over het Chalcolithicum de Kopertijd. Dat is een echt interessante tijd, waarin de grondslagen zijn gelegd voor wat ik even “de beschaving” zal noemen: de levenswijze die gedomineerd wordt door steden, staten, opvallend monumentale gebouwen, beginnende metaalbewerking (eerst koper, daarna ook tin, samen brons), intensiverende interregionale handel, maatschappelijke stratificatie, koningen en uiteindelijk het schrift, dat aanvankelijk alleen werd gebruikt voor de paleis- en tempeladministratie, maar al snel ook voor literaire doelen.

Rond 3000 v.Chr. kunnen we teksten lezen en zijn we van de prehistorie overgegaan naar het volle licht van de geschiedenis. Het proces staat wel bekend als de “Rise of Civilization”, en we zullen er niet over discussiëren of deze beschaafde levenswijze wel zo beschaafd is.

Het is jammer dat we geen teksten hebben over het ontstaan van de stedelijke cultuur, die één van de vier revolutionaire sprongen voorwaarts is in de menselijke ontwikkeling. (De andere drie zijn het ontstaan van de Homo Sapiens, het ontstaan van de landbouw en de Industriële Revolutie.) Simpel gezegd: tegen de tijd dat de mensheid leert schrijven, is een spannend deel van de geschiedenis net afgerond. De tijd die erop volgt, de Oudheid, is ook fascinerend, maar ik ben niet zo vakidolaat dat ik niet weet dat de tijd ervóór belangrijker is.

Deze mooi vaas, te zien in het Neues Museum in Berlijn, is afkomstig uit Egypte, waar archeologen de overgang van een egalitaire agrarische samenleving naar een gestratificeerde staat aanduiden als de Naqada-tijd (genoemd naar de eerste plaats waar dit soort aardewerk is gevonden). Als u het precies wil weten: het is Naqada II, dat wordt gedateerd tussen pakweg 3500 en 3200.  Vroeger wees men erop dat de noodzaak tot waterhuishouding in Egypte had geleid tot steeds grotere waterwerken, en dus tot centraal gezag; een soortgelijk proces werd aangewezen in Mesopotamië. Inmiddels zien we het genuanceerder. Hier is een handig plaatje met een minder monocausale visie.

Ik zal u nu niet lastigvallen met de chemische analyse van het materiaal (al werd het aardewerk in deze tijd langzaam maar zeker beter), en ik vind “Naqada II” wel voldoende precies gedateerd. Wat ik maar gewoon wil zeggen: ik vind dit verrotte mooi.

[Dit was de negentiende aflevering in mijn reeks museumstukken; een overzicht is hier.]

7 gedachtes over “Oud aardewerk

  1. Johan Hendriks

    Jona, je hebt altijd mooie stukjes die ik zeer op prijs stel. Vandaag gebruik je het begrip “de beschaving”, klaarblijkelijk in de oud-19de-eeuwse betekenis, namelijk in de tegenstelling niet-beschaafd en wel-beschaafd. Dat had ik niet van je verwacht. Er is geen bevolkingsgroep geweest dat zichzelf niet beschaafd heeft gevonden. Sterker nog, elke samenleving trachtte met de kennis en middelen die voorhanden waren een samenleving in te richten die op dat moment in die regio met die omstandigheden het meest optimale was. Dat andere groepen er andere opvattingen op na hielden en zichzelf “beschaafder”. Vonden is totaal irrelevant. Je tekst getuigt dan ook van een min of meer rechtlijnig vooruitgangsdenken. Ook dat had ik niet van je verwacht.

    Johan Hendriks

    1. Klopt helemaal, en ik zag je kritiek aankomen. Vandaar dat ik schreef dat ik even niet wilde “bediscussiëren of deze beschaafde levenswijze wel zo beschaafd is”. Het is voor dit stukje even niet zo urgent, al heb ik genoteerd dat ik eens moest gaan bloggen over Lemaire’s “De waarde van culturen”.

      Die rechtlijnigheid tracht ik te nuanceren met dat stroomdiagram waarnaar ik linkte, al vermoed ik dat er wel degelijk een soort van richting (slag om de arm enz.) in de geschiedenis is, namelijk naar steeds grotere beheersing van steeds grotere hoeveelheden energie.

  2. MNb

    “naar steeds grotere beheersing van steeds grotere hoeveelheden energie.”
    Dat is één van die verbluffend eenvoudige begrip bevorderende inzichten waarvan ik me afvraag: waarom ben ik daar zelf nooit opgekomen? Het is in principe ook nog kwantificeerbaar, dus elke natuurkundige raakt hiervan opgewonden. Dan valt, alweer in principe, ook je bewering van de vier revolutionaire sprongen netjes te toetsen. We verwachten vier keer in relatief korte tijd een flinke toename in door mensen beheerste energie.

  3. Die is er ook. De redenatie staat bekend als “neo-evolutionisme”. Ik ben even kwijt wie het heeft bedacht. Het is een cruciaal onderdeel van de stroming die bekendstaat als “nieuwe archeologie” of “processuele archeologie”, die in de jaren zestig, zeventig veel schreeuwde zonder veel wol te brengen, maar wel een paar goede ideeën had.

    1. MNb

      Je begrijpt vast wel dat ik als natuurkundeleraar reikhalzend uitkijk naar de dag dat je dáárover gaat bloggen – dwz over de goede ideeën, want met alleen maar geschreeuw schieten we niet op.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s