De Bijbel, een inleiding (1)

Jeruzalem, “Large Stone Structure”: misschien een deel van het paleis van de koningen van Juda

Het was een mooi toeval dat hier eergisteren een stukje stond over een Bijbelvertaling, want iemand vertelde me laatst van plan te zijn de Bijbel te gaan lezen en had me gevraagd of ik tips had, zodat ik sowieso wilde bloggen over de Bijbel. Tja, hoe begin je aan de lectuur van een complete bibliotheek van antieke teksten?

Eerst even iets over de vertaling. Voor een eerste kennismaking zou ik zeggen: maak je daar niet al te druk over. De een houdt van de poëzie van de Naardense vertaling, de ander wil het vaderlands erfgoed van de Statenbijbel en de derde wil “kilometers kunnen maken” en zoekt een vertaling in de omgangstaal. Laat je eigen smaak de doorslag geven. Belangrijk is echter wel dat je tekst vooral veel uitleg geeft over de cultuur van het oude Nabije Oosten. Het is totale onzin een antieke tekst te lezen alsof die niet afkomstig is uit een ons wezensvreemde cultuur. De Bijbel is in dit opzicht zoiets als Plato of Vergilius: begin er niet mee als je niet al iets weet, want het zal je anders tegen gaan staan.

Commentaar is dus belangrijk. Een ander punt nog dat belangrijker is dan de keuze van de vertaling: de keuze van wat je leest en in welke volgorde. Wie in de Bijbel namelijk bij Genesis begint en door wil werken tot de Openbaring van Johannes – ik ga ervan uit dat het een christelijke Bijbel is – zal halverwege Exodus het boek terzijde schuiven.

Hieronder volgt een overzicht van de ontwikkeling van de joodse religieuze literatuur. Dat is niet hetzelfde als de Bijbel: er zijn namelijk ook buitenbijbelse teksten, zoals de zogeheten Henochitische literatuur en de Dode Zee-rollen. Die zijn veel, veel belangrijker dan wordt aangenomen maar niet zo makkelijk te vinden en ik sla ze daarom over bij deze eerste kennismaking. (Tijdens het maken van deze stukjes kwam wel het idee op dat het best nuttig zou zijn, een boekje met een selectie van bijbelse en niet-bijbelse teksten.)

Ik denk verder dat het begrip van de joodse religieuze literatuur het meest wordt vergroot als je de teksten leest in de volgorde waarin ze zijn geschreven. Dan volg je de ontwikkeling van het gedachtegoed zélf.

***

Tot de alleroudste delen behoort het Bijbelboek Spreuken. Dat is een verzameling spreekwoorden zoals we ook uit de andere delen van het Nabije Oosten kennen. Grootse literatuur is het allemaal niet, maar het is wel heel toegankelijk. Blader er eens wat in en ga dan verder met onze eerste echte tekst: Amos.

Levend rond het midden van de achtste eeuw v.Chr. is hij de eerste die we echt Joods kunnen noemen. Het eenheidsrijk van de koningen David en Salomo (uit de tiende eeuw) bestond in zijn tijd al niet meer: in het noorden lag Israël, in het zuiden Juda, en beide werden bedreigd door het machtige Assyrië. Amos adviseerde de koning van het noordrijk niet te vertrouwen op de traditionele goden, maar uitsluitend op de ene God, die van de vorst verwachtte dat hij de armen en ontrechten in Israël eerlijker zou behandelen. Het alternatief zou de ondergang van Israël zijn en de deportatie van zijn elite.

Sociale gerechtigheid, de verering van één God en de dreiging met straf: deze oer-joodse thema’s zouden nog lang naklinken. Amos is wat je je voorstelt bij een oudtestamentische donderprediker. Anders gezegd: het betere pek & zwavel-werk. Nog anders gezegd: dit is een uitgesproken spannend deel van de Bijbel. Een deel ook dat je moeiteloos wat citaten oplevert om, al dan niet terecht, hedendaagse politici toe te werpen.

Amos’ jongere tijdgenoten Hosea en Micha voegden een ander Leitmotiv toe aan het joodse gedachtegoed: het idee dat God de mensheid op “de dag van de Heer” zou beoordelen en zondaars zou straffen. Alle antieke volken hadden een scheppingsverhaal waarmee de geschiedenis begon, maar de Joodse geschiedenis veronderstelde vanaf nu ook een richting naar een bepaalde gebeurtenis in de toekomst. Ik vind Hosea en Micha echter allebei geen auteurs voor een eerste kennismaking.

Het koninkrijk Israël werd in 724 door de Assyriërs onder de voet gelopen en de elite werd gedeporteerd. De profeet Jesaja kon dat duiden: joden waren aan de ene God verschuldigd dat ze rechtvaardig leefden en omdat ze daarvan waren afgeweken, kregen ze nu wat ze verdienden. Dat zou ook Amos gezegd kunnen hebben, maar Jesaja voegde toe dat de Joden uiteindelijk altijd in Gods gunst zouden blijven staan. Advies: lees eens wat uit de eerste drieëntwintig hoofdstukken. (Over de rest hebben we het nog.)

Koning Hizkia luisterde naar Jesaja, maar dit vertrouwen kwam hem, toen de Assyrische koning Sanherib in 701 campagne voerde in Juda, te staan op het verlies van een enorm tribuut en zijn grootste stad, Lachis. Desondanks waagde zijn achterkleinzoon Josia het er opnieuw op. Uit zijn tijd stamt het idee dat de joden niet alleen Gods uitverkoren volk waren, maar dat ze ook een Verbond hadden met God. Voortaan zou op één plaats, Jeruzalem, nog maar één god worden vereerd; de Joden zouden zich houden aan de regels van het Verbond; als beloning zou God Israël, dat al een eeuw een Assyrische provincie was, herstellen en bij Juda voegen.

Dit politiek-religieuze programma vond zijn neerslag in enerzijds het wetboek Deuteronomium en anderzijds de tekst die bekendstaat als “de vroege profeten” of “het deuteronomistische geschiedwerk”. Deze hervertelling van de geschiedenis van de twee koninkrijken diende om de hervormingen te ondersteunen en de territoriale aanspraken te rechtvaardigen. De tekst, geschreven in het laatste kwart van de zevende eeuw, komt ruwweg overeen met de boeken Jozua, Rechters, Samuël en Koningen en vormt met Deuteronomium de kern van de Verbondstheologie.

Hiervan zou ik zeggen: lees het allemaal. Het doet niet onder voor een Grieks of Romeins geschiedwerk. Zorg wel dat je wat achtergrondkennis hebt van de grote rijken uit die tijd: Egypte, Assyrië en Babylonië. Maar een béétje bijbel heeft voldoende introductie. Als het ontbreekt, koop dan een vertaling die wél uitleg biedt.

[Wordt morgen vervolgd; een samenvattend lijstje komt hier.]

12 gedachtes over “De Bijbel, een inleiding (1)

  1. Maurits de Groot

    Ik heb een oude Statenbijbel, die ik soms gewoon ergens opensla. Altijd goed. Nu je het zegt, realiseer ik me dat naarmate ik meer weet over de oude regionale geschiedenis, de bijbelteksten vaker een aha-erlebnis oproepen. De suggestie om in volgorde van opschriftstelling te lezen vind ik ook wel aardig. Naast de Bijbel mag ik tevens graag in de Nag Hammadi-geschriften snuffelen.

  2. jacob krekel

    Als je niets van de bijbel weet is het aan te raden eerst “Het Oerboek van de mens” te lezen, van Carel van Schaik en Kai Michel. Daarin wordt uiteengezet waar de verhalen over gaan, hoe de thematiek zich ontwikkelt, op welke gebeurtenissen wordt gereflecteerd.
    Als je dat niet wilt doen, begin dan met de Psalmen. De omgang van mens en God komt daarin vrijwel volledig aan bod. Als dat je pakt ga dan verder, b,v met I en II Samuel, of met Ruth. Als het je niet pakt houd er dan mee op. Ik zou nooit met Spreuken beginnen, net zo min als ik een woordenboek of encyclopedie lees.

    jacob krekel

    1. Ik zou dat boek iedereen afraden. Het veronderstelt dat de Bijbel reageert op het ontstaan van de landbouw. Sinds die belangrijke ontwikkeling zijn er echter twee revoluties geweest die even ingrijpend waren en die veel meer aanleiding waren om teksten als de Bijbel te schrijven: om te beginnen het ontstaan van de steden en vervolgens de Assyrische agressie.

      De relatie tussen akkerbouw en stad is een van de grote sociaaleconomische thema’s in de Bijbel; niet de relatie tussen landbouw en niet-landbouw. Het centrale leerstuk van het jodendom, het Verbond, heeft alles met Assyrië te maken.

      De auteurs hebben ook weinig gedaan om zich goed uit te lichten. Juist daar waar je wetenschap brengt waar ze hoort, bij het grote publiek, schoten ze tekort door een catastrofaal interview te geven aan De Volkskrant.

      Hoe intrigerend “Het oerboek” ook is, en hoe leuk de gedachte ook, het is een hypothese die minder verklaart dan meer gangbare hypothesen. Het is de zoveelste keer dat mensen zonder hermeneutische training een antieke tekst interpreteren en menen iets nieuws te zien. Uiteindelijk is er geen boek zo slecht of er staat wel iets goeds in, maar ik zou Bijbelstudie niet beginnen met “Het Oerboek”.

      1. jacob krekel

        Zo te zien hebben wij niet hetzelfde boek gelezen. Als in mijn boek de Bijbel was neergezet als reactie op het begin van de landbouw, dan was het meteen door de mand gevallen. Over het begin van de landbouw, duizenden jaren voor het eerste bijbelboek, bestaan alleen gissingen. Ik heb een boek gelezen waarin het menselijk denken over God zich voortdurend ontwikkelde, tot in het nieuw testament. Het gaf mij verrassende nieuwe inzichten en dat blijkt ook bij anderen – die net als ik al jaren de bijbel lezen – zo te zijn. En dat gaat dan niet over de economische en politieke geschiedenis van het nabije oosten, maar individueel vs collectief geloof, over de ontwikkeling van de beelden van het hiernamaals, enz. Je begint de bijbel niet te lezen als geschiedenisboek, dat is het ook niet, het is een valkuil om het zo te zien. Je kunt de bijbel lezen omdat je beter wilt begrijpen wat andere mensen beweegt, uit nieuwsgierigheid, uit heilsbegeerte…

        jacob krekel

        1. Peter J.I.

          Over ontwikkeling gesproken en dan vanuit een hermeneutisch c.q. literatuurwetenschappelijk perspectief de tekst zelf (die van het Oude Testament) gelezen: daarvoor tekent het in 1996 verschenen boek van Jack Miles, ‘God: a Biography’, nu eenvoudigweg te downloaden. Het is in het Nederlands vertaald als “God, een biografie” en is verschenen bij Anthos te Amsterdam in hetzelfde jaar. Dat Miles er de Pulitzerprijs mee won, zegt weinig maar Maarten ’t Hart noemde het ‘Een magistraal, diepzinnig, groots boek’ waarmee hij, althans wat mij betreft, in enen het O.T. typeert.

  3. Cor

    Misschien is het een leuke aanvulling dat men over het algemeen aanneemt dat de oudste gedeelten uit de Hebreeuwse Bijbel de volgende zijn:

    – Het lied van Mozes: Exodus 15:1-18.
    – Het lied van Debora: Richteren 5.

    Deze epische liederen hebben allerlei heel oude Hebreeuwse woorden en vormen. Ook is het interessant ze te vergelijken met de prozavertellingen, omdat die naar men aanneemt een latere versie zijn.

    In het lied van Debora komen bijvoorbeeld niet alle stammen voor zoals het zou moeten volgens het ‘canonieke’ verhaal. En in het lied van Debora vermoordt Jaël Sisera met een slagwapen, dat poëtisch op verschillende manieren beschreven wordt. In de prozavertelling is dat niet herkend, en is er hamer en pin van gemaakt. (De NBV vertaalt in Richt. 5:26a harmoniserend.)

    Andere oude teksten zijn de zegeningen van Jakob (Genesis 49) en de zegeningen van Mozes (Deuteronomium 33). Hoewel, dat weet ik niet zeker, want bij zulk soort teksten kan ook met opzet voor een archaïsche vorm gekozen zijn.

  4. Hans Koster

    Ik heb geen verstand van Oude Talen (en weinig ven nieuwe…) en ik lees de Bijbel vrijwel altijd in de Willibrorduitvoering via internet. Die bevat heel veel toelichting in voetnoten, zodat je desgewenst snel ( zonder noten) en uitgebreid kan lezen. Daarnaast heb ik de echte Statenbijbel (1637) en de zg Nieuwe Vertaling van het NBG! maar ik zweer bij de Willibrord, vooral vanwege de beschikbare achtergrondinformatie.
    Hans Koster
    Kleinzoon en achterkleinzoon van een Hervormde dominee..

  5. Hans van der Valk

    Bovenstaande beschouwing over het Oude Testament doet me denken aan DAVID & SALOMO van de archeologen Israel Finkelstein en Neil A. Silberman, dat in 2010 in Nederlandse vertaling verscheen. De betreffende bijbelboeken waren bedoeld om de aanspraken van Juda op Israel te ondersteunen na de verovering door Assyrië. Dit lijkt me zeer aannemelijk, hoewel ik een gelovig christen ben. De Bijbel beschrijft hoe mensen met God zijn omgegaan en is geen geschiedenisboek.
    Het zogenoemde OERBOEK heb ik ook met veel belangstelling gelezen. Het gaat daarin om hoe religieuze gevoelens onder invloed van leefomstandigheden evolueren en niet over de bijbelverhalen zelf.

      1. Ben Spaans

        Finkelstein en Silberman stellen duidelijk dat er nooit een ‘United Monarchy’ onder David en Salomo is geweest. Ze laten wel ruimte voor David en Salomo maar veel kunnen ze niet hebben voorgesteld. De vraag is dan ook wat er nog historisch is aan de over hen vertelde verhalen, behalve misschien 2 namen.

  6. Jona, een goed initiatief om ons een ‘road map’ aan te reiken om de Bijbel te lezen. Eén opmerking frappeerde mij in paragraaf 3 van je tekst: … – ik ga ervan uit dat het een christelijke Bijbel is – …. Ik ben nu aan het proberen om de in 2004 verschenen interconfessionele vertaling van het NBG en de Katholieke Bijbelstichting uit te lezen. Zit ik daarmee goed? Zelf vind ik dat het prettig leest, maar toch bitter weinig noten en toelichtingen geeft. Over de canon zijn ze heel summier en met name over de deuterocanonieke boeken. Hierover volstaat men in de verantwoording met de opmerking dat de deuterocanonieke boeken op verschillende tekstbronnen gebaseerd zijn en dat wordt dan wel aangegeven bij de betreffende passage. De kaartjes zijn aardig maar die kun je ook op internet vinden. Als je ziet wat een leger mensen aan deze vertaling hebben meegewerkt, had ik wat meer uitleg en toelichting verwacht en ook een uitvoerige inleiding. Ik volgde enkele jaren geleden een cursus over het vroege christendom. Daarin hebben we veel gezien over de apocriefen van het Nieuwe Testament. Maar er is ook een verschil van mening over de canon van Hebreeuwse Bijbel, dus het Oude Testament. Daarvoor en voor de verschillende kijk van katholieken en gereformeerden op de apocriefen, die toch een belangrijke rol heeft gespeeld vind ik wel een heleboel op Wikipedia. Jij zult ongetwijfeld veel weten over the ‘state of the art’ op dat gebied en hopelijk kom je er nog over te spreken.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s