De Bijbel, een inleiding (slot)

Een fresco van Augustinus. Ik weet niet of hij de Bijbel aan het lezen is, maar het is een leuk plaatje om deze reeks mee af te ronden (Lateraan).

Wat te lezen als u besluit u voor het eerst in de Bijbel te verdiepen? Ik zou adviseren: begin niet vooraan in deze bibliotheek van oud-oosterse literatuur bij het boek Genesis, want u haakt dan gegarandeerd af halverwege het tweede boek (Exodus). Lees in plaats daarvan eerst een selectie en lees die chronologisch, zodat u het ideeëngoed ziet groeien. Ik heb in de voorafgaande stukjes (1, 2, 3, 4) daarvan een samenvatting gegeven. In combinatie met de inleidingen die een goede Bijbel (zoals de NBV Studiebijbel) bevat, komt u een heel eind op streek.

De vroegste fase

  • Psalm 29: Er zijn 150 psalmen om uit te kiezen. Deze is de moeite waard omdat ze henotheïstisch is, wat wil zeggen dat je maar één god vereert hoewel je niet ontkent dat er verschillende zijn. Zo moet het jodendom zijn begonnen.
  • Spreuken 10.1-22.16: een verzameling spreekwoorden uit een door-en-door agrarische samenleving. Als u meer wil lezen, ga dan verder tot 24.22. Dit blok lijkt een bewerking van een oudere, Egyptische tekst, de Instructies van Amenemope.
  • Amos: een klassieke donderpreek tegen onrechtvaardig verworven rijkdom, de sociale leer van het jodendom en christendom in een notendop.
  • Jesaja 2-9: het kerngedeelte van een collectie die steeds verder uitbreidde rond het thema dat de Joden het uitverkoren volk zijn, dat God van de Joden houdt, dat hij ze soms straft om ze op het rechte pad te houden, maar dat de liefde uiteindelijk altijd blijft bestaan. Een boodschap die het goed zal hebben gedaan in de late achtste eeuw, toen de noordelijke Joodse staat, Israël, door de Assyriërs was onderworpen.

Het Verbond

  • Deuteronomium 12-22, 26: een reeks wetsteksten, vermoedelijk uit de zevende eeuw v.Chr., ingegeven door de centralisatie van de cultus voor de ene God in Jeruzalem.
  • Jozua, Rechters, Samuël en Koningen: eigenlijk zou je alles moeten lezen, gewoon omdat het een spannend verhaal is, maar lees in elk geval Jozua 1-6, Rechters 1-8, beide delen van het boek Samuël, 1 Koningen 1-13, 2 Koningen 17-19, en vooral 2 Koningen 22-23 (de gevonden boekrol is het zojuist genoemde deel van Deuteronomium)..

Babylonië

  • 2 Koningen 24-25: een aanvulling op de Verbondstheologie – God liet de Babyloniërs Jeruzalem innemen omdat hij de zonden van koning Manasse (2 Koningen 21) nog niet had bestraft.
  • Klaagliederen: vijf liederen over de ondergang van Jeruzalem, met daarin het idee dat de priesterklasse gezondigd heeft alsmede het stille verwijt aan God dat de bestraffing onrechtvaardig zwaar is.
  • Ezechiël 1-11: visioenen over de verwoesting van Jeruzalem en de ballingschap in Babylonië, plus de oproep de eigen zondigheid te erkennen als voorwaarde voor terugkeer naar Jeruzalem. Ezechiël 37 voorspelt deze terugkeer, maar dit visioen is later uitgelegd alsof het zou gaan over de opstanding van de doden.
  • Genesis: helemaal lezen, samen met de parallellen in de oud-oosterse literatuur. Voor het Zondvloedverhaal: hier.
  • Jesaja 40-46: aankondiging van de terugkeer van de Joden uit Ballingschap. Fenomenale poëzie. Lees ook Jesaja 53, een tekst die door de sekte van de Dode Zee-rollen en het vroege christendom is gebruikt om de gewelddadige dood van de stichter te verklaren: hij stierf voor andermans zonden.

Dualisme

  • 2 Samuël 24 (het originele verhaal van de volkstelling van koning David).
  • 1 Kronieken 21 (de bewerking).
  • Job: een discussie over de vraag hoe het komt dat het kwaad goede mensen treft. Eigenlijk zou je het helemaal moeten lezen, maar lees in elk geval Job 1-7 en 38-42. Let op dat Satan een dienaar is van God en niet zomaar een kosmische anti-kracht.

Universalisme

  • Jona of Esther: twee teksten waarin de heidenen er goed vanaf komen.
  • Exodus 1-24: het verhaal van de Uittocht uit Egypte. Terwijl de voorgaande teksten vriendelijk zijn over de niet-joodse volken, zijn de Egyptenaren hier door-en-door slecht. Mogelijk een reactie op het universalisme van de twee bovengenoemde teksten.

Verlossing

  • Daniël 7-12: een reactie op de vervolging van de joden rond 165 v.Chr. Het einde der tijden is nabij, waarin de doden zullen opstaan en de Mensenzoon het Laatste Oordeel zal uitspreken.
  • Lukas: een evangelie, geschreven voor niet-joodse christenen, met een sterk-universalistische boodschap.

Buiten de Bijbel

Eigenlijk zou een selectie van de Dode Zee-rollen en de Henochitische literatuur erbij horen, maar het materiaal is lastig toegankelijk. De volgende twee teksten zijn wel leverbaar en vind ik belangrijk genoeg om te noemen.

En verder

Ik rond dit lijstje van “best of the Bible” af met Prediker: uiteenlopende en nogal relativerende beschouwingen over de zin van het bestaan.

21 gedachtes over “De Bijbel, een inleiding (slot)

  1. Zeer boeiend geachte heer!
    Stof voor een boekje, de Bijbel voor “dummies”.
    En het verhaal in de NRC over de goudschat in Lienden, zeer lezenswaardig. Of jij er bij bent geweest.

  2. Ab R.C. Dabra

    In de categorie ‘Buiten de Bijbel’ zou ik toch zeker ook willen aanraden een standaardwerkje over de moderne inzichten van geologie, astronomie, biologie, geschiedenis en dergelijke om nog eens te bevestigen hoe het universum, ons zonnestelsel, de aarde, het leven, enzovoort zich werkelijk ontwikkeld hebben. (‘In den beginne schiep God Hemel en Aarde’ bijvoorbeeld: de aarde is pas van veeeeeeeel latere datum. En licht scheppen onafhankelijk van de diverse soorten hemellichamen… echt niet meer van deze tijd…)
    Plus, zeker aan te bevelen ook, een boekje over moderne ethische inzichten – al was het maar een exemplaar van de Verklaring van de Universele Rechten van de Mens – als tegenwicht voor alle onethische zaken in het ‘Joods-Christelijke Heilige Boek’. (‘Joden als uitverkoren volk’ noemen we tegenwoordig racisme, ‘Zondvloed’ en ‘Sodom en Gomorra’ noemen we massamoord, vrouw geschapen uit man zijn lichaam heet vrouwenonderwerping dan wel -onderdrukking.., etcetera, etcetera…)

    1. Roerend mee eens!
      Er zijn meer dan genoeg boeken op de markt die daarvoor geschikt zijn.
      Aanrader van mij is: John Gribbin: Science, a history, 1543-2001, Penguin Books, ISBN 978-0-14-029741-6
      Ik moet eerlijk zeggen dat ik niet goed weet hoe Jona hierin staat, dat hoeft hij natuurlijk van mij ook niet te verkondigen. Uit sommige uitlatingen meen ik te mogen afleiden dat hij gereformeerd is, maar ik respecteer zijn opvattingen. Maar op sommige reacties van mij, bvb. op zijn blog ‘Vragen die geen vragen zijn’ heb ik dit probleem van verzuilde communicatie en informatie al eens ter sprake gebracht. Ik besef dat hij voor een antwoord op iedere reactie vaak geen tijd heeft. Maar het is wel een essentieel punt.
      Anekdote: Een paar weken geleden werd ik via een mail in een discussie ‘gesleurd’ over Geloof en Wetenschap op een site met dezelfde naam. Op dat moment wist ik niet zeker of ik ooit in het verleden een nieuwsbrief had aangevraagd. Het leek me anderzijds wel een interessante discussie en ik heb ook enkele posts geplaatst. Een paar dagen later zei een andere discussiant dat hem hetzelfde overkomen was (hij werd ook ongevraagd de discussie ingetrokken. Ik merkte al gauw dat het niveau van discussie alleen maar op de Bijbel gericht was en dat de creationisten veruit in de meerderheid waren. Het Bijbelverhaal werd door een aantal discussianten als enig uitgangspunt genomen en het krioelde van de cirkelredeneringen. Agnosticisme werd nauwelijks getolereerd. Ik heb geprobeerd om de nieuwsbrief op te zeggen, maar dat lukte van geen kanten. Uiteindelijk heb ik hem geblokkeerd en alle mails weggegooid. Ik vind de Bijbel een buitengewoon interessant boek, maar ik vind dat je leven baseren op de Bijbel, politiek bedrijven met de Bijbel of onderwijs inrichten zoals de Scholen met de Bijbel absoluut niet meer past in deze tijd en terugvoert naar het obscurantisme.
      Jona is een ongelooflijke kenner van de Bijbel en omdat ik mij voor het boek interesseer als element van inzicht in die geschiedenisperiode ben ik hem echt dankbaar. Hij geeft mij veel inzicht. Als voormalig katholiek, zelfs misdienaar gedurende 8 jaar, heb ik aan de Roomse rituelen heel veel gehad. De mis werd toen nog in het Latijn opgedragen en is mij in de Humaniora goed van pas gekomen, maar grote flarden van het N.T. vooral (Epistels en Evangelieën) zijn blijven hangen. Nu ben ik agnost, maar wat ik belangrijk vind is waarom mensen geloven. Ik ben toevallig in de Bible-belt verzeild geraakt door mijn werk. Ik respecteer iedereen en gun iedereen ik zijn geloof, maar ik vind het van essentieel belang dat kinderen opgevoed worden ook in de wetenschap en in de feiten en dat deze de enige bron is waar vanuitgegaan zou moeten worden in de eenentwintigste eeuw.

      1. “ik vind dat je leven baseren op de Bijbel, politiek bedrijven met de Bijbel of onderwijs inrichten zoals de Scholen met de Bijbel absoluut niet meer past in deze tijd en terugvoert naar het obscurantisme.”

        Het siert u dat u dit op persoonlijke titel schrijft (tegenover anonimi die hier hun ‘universele waarden prediken’), maar ik wilde toch enige nuance toevoegen. De zaken die u hier noemt zijn prima te doen, ook in deze tijd, misschien zelfs zeker in deze tijd. Mocht het gaan om extreme opvattingen, zoals wetenschapsontkenning of een levensopvatting waarbij teksten letterlijk in de praktijk zouden moeten worden gebracht – bij die groeperingen geef ik u direct gelijk.

        Maar de bijbel, het jodendom en het christendom zijn meer dan een slaafse opvolging van dorre voorschriften. Sociale zaken als armenzorg, hulp aan zwakkeren in de samenleving zijn ook een ontwikkeling vanuit eeuwen van joods-christelijke traditie. laten we het kind niet met het badwater weggooien, want het is een grijs gebied, die levensopvatting. 😉

        1. Dank voor uw reactie. Het was zeker niet mijn bedoeling om gelovige mensen te kwetsen. Ik heb ook de wijsheid niet in pacht. En ik ben de laatste om te ontkennen dat door kerken en gelovigen zeer goede en onbaatzuchtige dingen verricht worden en daar heb ik het grootste respect voor. Waar ik het over heb is over het ontkennen van wetenschappelijke feiten, zoals de evolutieleer, de ouderdom van het heelal etc…Dat voor sommige mensen kennelijk godsdienst en wetenschap met elkaar compatibel lijken te zijn wordt geïllustreerd door Georges Lemaître, de ‘vader’ van de Big Bang, hoewel dit voor mij moeilijk te begrijpen is. Maar dat zegt natuurlijk niets. Hij zei dat het voor hem twee manieren waren om tegen het wonder van het universum aan te kijken.
          Anderzijds moeten we ons ook realiseren dat in naam van de godsdienst ook veel kwaads verricht is: kruistochten, godsdienstoorlogen, burgeroorlogen, inquisitie, terrorisme, kindermisbruik, enz… Daar worden we nu de laatste tijd steeds weer mee geconfronteerd. Ik pleit voor tolerantie en voor respect voor iedereen. Mijn reactie was gebaseerd op een aantal voorbeelden uit de door mij aangehaalde discussiegroep. Daar werd ik, trouwens niet tegen mij persoonlijk gericht, maar tegen een andere deelnemer, geconfronteerd met een behoorlijke intolerantie t.a.v. bvb. agnosten.
          Ik probeer als een goed mens te leven, wat mij niet altijd goed lukt, en ik ben ervan overtuigd dat je niet persé een geloof moet aanhangen om een hoogstaand moreel wezen te zijn. Religie interessert mij trouwens buitengewoon, inclusief de Bijbel, ik ben trouwens katholiek opgevoed. En dat kunt u ook afleiden uit het feit dat ik actief probeer mee te doen op dit blogforum ook als het over de Bijbel gaat. Maar het geloof brengt mij om verschillende reden geen troost meer.
          Maar na lezing van uw reactie heb ik de indruk dat onze standpunten minder ver uit elkaar liggen dan je zou denken
          Vriendelijke groet,

          Roger van Bever

  3. Fijne reeks, dank.

    En wat is die Abracadabra toch een droeftoeter. Je zegt aan een bakker niet dat het dieet pas compleet is met fruit erbij, je zegt aan een kunstschilder niet dat er ook muziek bestaat, en wie zich interesseert voor het verleden hoef je niet te zeggen dat dat het heden niet is. Ik word er nogal moe van, van Abracadabra’s die geschiedenis niet als geschiedenis kunnen of willen zien.

    1. Inhoudelijk heb je gelijk: het is niet nodig van antieke teksten te zeggen dat ze antiek zijn en niet modern, dat weten we wel. Maar met “droeftoeter” speel je op de man in plaats van de bal. Dus ik trek hier even een grens.

      1. Terecht, want anders had ik het gedaan. Bovendien ging het in de reactie van Ab. R. C. Dabra niet over twijfel aan het antieke karakter van de Bijbelteksten, maar wees hij, terecht, net zoals ik, op het feit dat je in de 21e eeuw kritisch mag en moet zijn op de inhoud van oude teksten. Die moet je ook niet door de bril van 2017 bekijken. Dat weet niemand beter dan jij, Jona. Maar omgekeerd is het is evenzeer waar dat we die teksten ook niet als leidraad moeten gebruiken in de 21e eeuw. Ik ben blij dat je dit soort grenzen trekt. Deze blog, die ik zeer waardeer, is voor tolerante discussie en niet voor reaguurderige taal!

    2. Ab R.C. Dabra

      Sorry hoor, maar voor de volledigheid noemde ik het maar even.
      Ik kan me vergissen maar er schijnen nog steeds mensen te zijn die van dit soort ‘geschiedenis’ hun levensbeschouwing maken. Vandaar…

      1. Dat is een discussie uit de negentiende eeuw. Net zo oninteressant als discussies waarin woorden als “links” en “rechts” worden gebruikt.

        Er mogen links en rechts nog wat honden in de woestijn blaffen, maar de karavaan is verder getrokken en op deze blog doen we niet aan de negentiende eeuw meer.

      2. En wat als mensen daar hun levensbeschouwing van maken? Is het dan aan u om daar negatief over te oordelen? Volgens mij is dat namelijk een persoonlijke keuze. Zolang iedereen zich realiseert dat wetten uit de Bronstijd wetten uit de Bronstijd zijn en er anderen niet mee lastig vallen gaat het u geen bliksem aan wie wat waarom als levensbeschouwing kiest. Uw agressieve veroordeling van een religie is geheel voor uw persoonlijke rekening.

        Overigens is ‘Joden als uitverkoren volk’ totaal geen racisme. Voor de betekenis van racisme mag ik u naar het woordenboek verwijzen.

  4. Jona, enkele jaren geleden heb ik een tweetal cursussen gevolg bij de VU Arnhem over het vroege christendom o.l.v. een classicus/ oud-historicus.
    Daar kwam de Didachè ook ter sprake en we hebben toen een kopie ervan gekregen. Ik vond het een vrij interessant document om te lezen. Maar nu twijfel ik – ik kan mijn cursusmap niet vinden of het niet de kortere versie was. Er zou namelijk ook een langere versie zijn. De docent zei toen dat er veel discussie was over auteur, oorsprong en datering.
    Ik merk dat je er eerder (in 2014) al over geblogd hebt.
    Ik heb nu net de vertaling van Arjen de Kok gekocht (e-book). Die geeft achtergrondinformatie en ook de Griekse tekst. Ziet er prima uit!
    Andere achtergrondinformatie vond ik ook op: https://www.lucepedia.nl/dossieritem/didache/didache-nederlandse-vertaling-website-jm-pauw
    http://www.digibron.nl/search/detail/012dfad3bfb7606c87f43cc5/de-didache-heeft-betekenis-voor-ons-reformatorische
    http://jewishencyclopedia.com/articles/5181-didache
    Ik wil je ook nog even attenderen op het antwoord dat ik op de reactie van Ab R.C. Dabra in deze slotblog gegeven heb (omdat je er ook in voorkomt)..
    Ik vind deze korte rondleiding echt de moeite waard. Dank!
    Roger

  5. Ab R.C. Dabra

    Overigens ben ik – hoe kan het ook anders met zo’n ‘nick-name’ – momenteel geïntrigeerd door een opvatting van de bijbel die stelt dat er in de bijbel (zowel oude als nieuwe testament) ‘magische’ formules verborgen zitten. Misschien wel het meest intrigerende voorbeeld van deze opvatting is Lucas 8: 10 – 11: “10 En Hij zeide: U is het gegeven, de verborgenheden van het Koninkrijk Gods te verstaan; maar tot de anderen spreek Ik in gelijkenissen, opdat zij ziende niet zien, en horende niet verstaan. 11 Dit is nu de gelijkenis: Het zaad is het Woord Gods.”
    In het Grieks staat het er nog iets meer uitgesproken, iets in de trant van: tot het ‘gemene’ volk spreek ik in ‘parabelen’ maar u bent ingewijd en bekend met de MYSTERIËN van de heerschappij/het koninkrijk van God. (Mogelijk refererend aan de mysterie-scholen van de oudheid.)
    Vooral de zin: ‘Het zaad is het woord Gods’ sluit aan bij een opvatting over de schepping en scheppen die van het oude Egypte tot in het oude India en China weerklank vindt, doorheen de eeuwen. Zelfs Freud haakt er met zijn sublimatie-theorie in zekere zin bij aan: de energie die in de geslachtsorganen/-cellen verborgen zit is een bron van scheppingskracht.
    Wat is jouw opvatting hierover Jona? Heb je je hier wel eens in verdiept?
    Op het internet is er in ieder geval wel een – wetenschappelijk verantwoorde? – dissertatie over te vinden.

  6. Jona, ik kom toch nog even terug op mijn vraag in deel 3 over hoe het verder met Kaïn afliep. Waar staat dat in de christelijke Bijbel? Als je de Midrasj niet kent, hoe kom je dat dan te weten. Of heb ik niet ver genoeg gelezen?
    Ik vond de tekst van Wim Delsman in een bundel van de verhalen uit de Midrasj van Rapoport en wat leuk is, is het vervolg:

    In despair he smote his hands together, inadvertently killing his son as he clasped them. Misfortune still followed upon misfortune. The earth opened her mouth and swallowed up the four generations sprung from Cain–Enoch, Irad, Mehujael, and Methushael. Lamech, sightless as he was, could not go home; he had to remain by the side of Cain’s corpse and his son’s. Toward evening, his wives, seeking him, found him there. When they heard what he had done, they wanted to separate from him, all the more as they knew that whoever was descended from Cain was doomed to annihilation. But Lamech argued, “If Cain, who committed murder of malice aforethought, was punished only in the seventh generation, then I, who had no intention of killing a human being, may hope that retribution will be averted for seventy and seven generations.” With his wives, Lamech repaired to Adam, who heard both parties, and decided the case in favor of Lamech.

    Wat raar is, is dat het merkteken van Kaïn inmiddels een hoorn geworden was en ik vind het redelijk grappig en fantasierijk dat Lamech zijn doden van zijn zoon door door zijn handen samen te klappen. Arme zoon. Zijn er nog gevallen van rechtspraak door Adam bekend?
    Ik begrijp dat die Midrasj een soort rabbijnse exegese is op de Joodse Bijbel. Zijn er nog varianten bekend?

  7. Rik Gheysens

    Wat ik niet goed begrijp is dat Joodse christengemeenschappen kort na Jezus’ dood hun toevlucht namen tot het Grieks om de boodschap van Jezus te noteren en door te geven. Die teksten bevatten dan wel enkele Aramese woorden zoals in het evangelie volgens Mattëus en in de Didache (“Maranatha”). Men zou verwachten dat in eerste instantie tal van uitspraken van Jezus in het Aramees zouden opgetekend zijn, maar voor zover ik weet bestaan die niet. Vermoedelijk is het Christendom de enige godsdienst waarbij de geschreven bronnen in een andere taal zijn opgetekend dan de taal van de grondlegger ervan. Vermoedelijk hebben zelfs de huidige Aramese christengemeenschappen geen eigen Aramese bronnen uit Jezus’ tijd, tenzij vertalingen uit het Grieks (Voorbeeld: Peshitta van Nieuw Testament). Dat het Grieks werd gebruikt voor niet-Joden die toetraden tot het christendom is begrijpelijk maar dit is vreemd onder joodse christenen in Jeruzalem die vloeiend Aramees spraken.

    1. Men vermoedt wel dat het Mattheüs-evangelie een Aramese, geschreven voorloper heeft gehad. Ik weet niet of het waar is. Wat mij wél steeds opvalt is dat heel veel Joden destijds Grieks spraken, meer dan je zou verwachten na de “terughebreïsering” die misschien later plaatsvond.

      1. Ab R.C. Dabra

        Spreken of schrijven is nogal een verschilletje. Ik kan me voorstellen dat hoewel teksten van enige statuur en gesprekken tussen leden van verschillend bevolkingsgroepen veelal in het Grieks of Latijn werden geschreven en gevoerd, alledaagse gesprekken tussen leden van dezelfde bevolkingsgroep gewoon in de moerstaal werden gevoerd. Dus Romeinen onderling latijn, ethnische Grieken Grieks, Joden Hebreeuws en Aramees en overigen ethnische groepen Aramees en andere minder relevante talen.

      2. Cor

        Dat Matteüs een Aramese voorloper heeft gehad, is erg onwaarschijnlijk. Ten eerste omdat Matteüs gebruik heeft gemaakt van het Griekse evangelie naar Marcus. Ten tweede omdat sommige vroegchristelijke schrijvers weliswaar aannemen dat Matteüs een Hebreeuwse of Aramese versie heeft gehad, maar als ze concreet worden gaat het om tweede-eeuwse Aramese versies die sterk op Matteüs geënt zijn. Papias heeft het ook over logia van Matteüs die in het Hebreeuws/Aramees zouden zijn geschreven, maar het is onzeker wat hij precies bedoelt.

        Het kan natuurlijk best, en daar zijn zelfs aanwijzingen voor, dat bepaalde woorden en verhalen in de evangeliën een Aramese voorgeschiedenis gehad hebben, of parallel in Grieks en Aramees rondgegaan zijn.

        Dat Paulus in het Grieks schrijft is vanzelfsprekend.

        De evangeliën zijn geschreven vanaf ongeveer 35 jaar na Jezus’ dood. In die tijd was dus al een groot deel van het netwerk van gemeenschappen van de Christuscultus enkel Griekstalig. Wanneer we aannemen dat deze schrijvers óf in een Griekstalige omgeving leefden, of een breder bereik wilden hebben dan enkel Judea, dan is het niet verbazend dat ze in het Grieks schreven.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s