Corona

Het coronavirus dankt zijn naam aan de krans (in het Latijn: corona) rond de virusdeeltjes. Die informatie heb ik van Wikipedia dus als het niet klopt verspreid ik hierbij fake news. Erg veel wijzer word je van die omschrijving trouwens ook niet, want waar is de krans dan van gemaakt? Maar dit wordt geen medisch of biologisch verhaal, want het gaat me nu alleen om dat Latijnse woordje corona. Dat betekende in de Oudheid inderdaad ‘krans’, de hoofdtooi die bijvoorbeeld priesters  bij het offeren droegen. Pas in het middeleeuws Latijn ging corona ‘kroon’ betekenen, en veel Europese talen hebben dat woord toen in die betekenis geleend.

Maar we kunnen ook een stap terug in de tijd zetten. Want waar hadden de Romeinen hun corona vandaan? Die hadden het uit het Grieks, waar korônê al een oeroud woord was. Een enkele keer komt het daar ook voor in de betekenis ‘krans’, en in die betekenis hebben de Romeinen het woord dus overgenomen.

Maar als een Griek korônê hoorde, dacht hij niet aan een krans, maar aan een… kraai. Een korônê is in de eerste plaats een kraai (of een raaf). Volgens mijn  Grieks-Engelse woordenboek trouwens ook een shearwater, wat ik – je blijft aan de gang – natuurlijk ook weer moest opzoeken. Dat dier blijken we dan in het Nederlands te kennen als de Noordse pijlstormvogel (Puffinus puffinus), maar die komt in Griekenland niet voor; ergens lijkt hier dus toch iets mis gegaan.

Laten we het dus maar houden op korônê in de betekenis van ’kraai’. Kraaien hebben een karakteristieke snavel, waarvan het bovenste deel bij de punt naar beneden buigt. Maar het is ook mogelijk dat het door zijn klauwen kwam, in elk geval werden van korônê allerlei woorden afgeleid die ‘krom’, ‘(om)gebogen’ of ‘rond’ betekenden. Homerus heeft het over ‘gebogen (korônis) schepen’, een stier had ‘kromme’ (korônios) hoorns, en een krans (in gewoon Grieks een stephanos) kon dus, poëtisch, met korônê worden aangeduid. In de zuidwest punt van de Griekse Peloponnesus lag de plaats Korône (tegenwoordig Koróni), waarschijnlijk genoemd naar korônê in de betekenisheuvel’.

We kunnen nóg een stap terug. Want: waarom heet een korônê eigenlijk korônê? Die vraag brengt ons naar het Proto-Indo-Europees, de voorouder van alle Indo-Europese talen. He blijkt, dat in de meeste van die talen, inclusief het Nederlands, het woord voor ‘kraai’ begint met de klank k(.)r-. En wat voor geluid maakt de (bijvoorbeeld zwarte) kraai (Corvus corone)? Precies: kr(a). De Proto-Indo-Europese klank *kr- was dus een onomatopee.

En zo dankt het coronavirus zijn naam uiteindelijk aan kraaienzang.

[Op mijn uitnodiging om met enkele gastbijdragen dit tot een coronavrije ontmoetingsplaats te maken, ging classicus Gert M. Knepper als eerste in. Dat het over corona ging, deed me bulderen van de lach.]

24 gedachtes over “Corona

    1. gmknepper

      Volgens de mythe in elk geval wel. Meisje Korônis had aanvankelijk een andere naam. Ze placht zich te baden in een meer, waarbij ze gespot werd door Apollo, die haar enthousiast besprong. Na afloop gaf hij een kraai (een korônê dus) – dit soort vogels was in die tijd nog niet zwart maar wit als sneeuw!- de opdracht voortaan goed op haar te letten: na het treffen met Apollo diende ze er natuurlijk geen andere lover meer op na houden. Maar Korônis was al verloofd, en ook toen ze zwanger van Apollo bleek ging ze met haar verloofde naar bed. De kraai verhaalde vervolgens Apollo over de “ontrouw” van Korônis, waarop Apollo het beest vervloekte omdat hij de seks tussen Korônis en haar verloofde niet had voorkomen. Door deze vervloeking werd de kraai, en werden al zijn nakomelingen, zwart. U vindt dit verhaal bij Strabo, een fijne Griekse auteur uit het begin van de jaartelling

  1. Robert

    Leuk!
    “de Noordse pijlstormvogel (Puffinus puffinus)”
    En wat ik dan als puffin ken heet dan weer hier de papgaaiduiker (Fratercula arctica). Over verwarrend gesproken.

  2. Robert

    “een stier had ‘kromme’ (korônios) hoorns”

    Latijn kent ‘cornu’ toch ook als ‘gekromd’ of ‘gehoord’?

    1. gmknepper

      Lat. ‘cornu’ betekent inderdaad ‘hoorn. De overeenkomst met Gr. korônios is inderdaad opvallend, maar of er inderdaad verwantschap bestaat en zo ja, hoe die dan precies in elkaar steekt, is onduidelijk. En soms zijn dingen gewoon toeval.

      1. Lolke

        Het plaatje laat de Corvus cornix zien… 😉 Niet de Corvus corone.

        Zijn cornix en corone cognaten?

      2. Roger Van Bever

        Dank voor je leuke column, Gerard.

        In het verlengde van wat Robert zegt en wat jij zelf ook aanhaalt is de betekenis die κορὠνη heeft van ‘gekromd, gebogen’: Een van de betekenissen die ik inderdaad vond in mijn ‘dikke’ Bailly (Le grand dictionaire Grec-Français) is ‘gekromd, gebogen’. Verwezen wordt bvb. naar de gebogen uiteinden van een klauwhamer. In het Frans is een kraai ”une corneille’ (Étymologie: 1180; uit het Laat Latijnse ‘cornicula’ van ‘cornix’ kraai. (bron: Le Grand Robert de la langue française).

        …Die vraag brengt ons naar het Proto-Indo-Europees, de voorouder van alle Indo-Europese talen. He blijkt, dat in de meeste van die talen, inclusief het Nederlands, het woord voor ‘kraai’ begint met de klank k(.)r-. En wat voor geluid maakt de (bijvoorbeeld zwarte) kraai (Corvus corone)? Precies: kr(a). De Proto-Indo-Europese klank *kr- was dus een onomatopee…

        Dat klopt! Zie voor een lijst van benamingen van ‘kraai’ in andere talen: https://nl.wiktionary.org/wiki/kraai Ik kan niet alles lezen, maar de beginlettergrepen van de Indo-Europese huidige benamingen komen inderdaad onomatopeïsch over!
        Alleen heeft het benaming van het coronavirus niets met een kraai te maken, maar met een kroon of een krans of een halo. Als je naar de elektronenmicroscopische afbeelding en vooral naar de artist’s impression kijkt kun je je met enige fantasie daar wel iets bij voorstellen. Dus Jona, je mag Wikipedia geloven! Maar het blijft grappig om het naar een kraai te herleiden. Dat heeft ons hierboven mooie dingen over de kraai geleerd!

        Er zijn ruim dertig coronavirussen ontdekt. De meeste ervan veroorzaken een verkoudheid of een licht griepje, maar een zevental kunnen zeer ernstige gevolgen hebben. Ik ben bang dat het woord van 2020 ‘corona’ zal zijn en dat zal niet slaan op het Mexicaanse bier of op de Corona- sigaar.De eerste werden ontdekt rond 1960. In 1967 hadden we de cursus virologie. Toen waren er al enkele die we moesten leren. Meestal waren die nog vrij onschuldig.

        1. Roger Van Bever

          …Dus Jona, je mag Wikipedia geloven! …

          Sorry, Gerard, ik vergat even dat Jona niet aan het woord was.

  3. Johan Kloosterman

    ’t Is toch leuk, dat van die kraaien. In relatie tot het coronavirus moest ik denken aan het woord kraaienmars. De kraaienmars blazen, dat betekent: doodgaan. Daarmee is volgens mij (vanuit het Proto-Indo-Europees) de kring weer rond.

    1. Shearwater is niet enkel Puffinus puffinus. Kan meerdere vogels aanduiden. Wat uw onderwerp betreft, gaat het wellicht om de Puffinus yelkouan (yelkouanpijlstormvogel), welke volgens het internetorakel wel in Griekenland voorkomt. Zie wiki. Meer leuks over koronè en ander vogels in: Birds in the Ancient World from A to Z (verstandig googelen en u kan de koronè-uitleg lezen op Google books.

    1. Truus Pinkster

      Leuk, die herleiding van corona.

      Maar, of en: je hebt er een foto van de bonte kraai bij geplaatst. Die kwam hier in de zestiger en zeventiger jaren nog wel voor. Nu niet meer. Daarvoor moet je in Zuid-Europa zijn en in Turkije.
      De kraai die hier voorkomt is de zwarte kraai, gewoon een broertje of zusje.
      Er nestelen twee paren in de toppen van de populieren rond mijn boerderij. En dat is zeer vermakelijk. Het zijn rotzooimakers, met slordige (maar wel stevige !) nesten en ze strooien eindeloos met takjes. de hele grond eronder ligt daarmee bezaaid.
      Voor de naamgeving verandert dit gegeven (bont of zwart) niets.

      Truus Pinkster

      1. @truus: Twee Turkse tortels bouwden ooit een nest onder het afdakje bij de keukendeur. Voor het nest legden ze links en rechts wat takjes neer, driekwart viel weer naar beneden. Het leek echt nergens op. Twee eieren erin. Toen die uitkwamen bleek waarom de ouders zich niet hadden bekommerd om de nestconstructie: de jongen kitten al poepend alles grondig en solide aan elkaar!
        @gmknepper: Dank! Wat een leuk stukje en fijn om weer eens een bonte kraai te zien.

      2. Bonte kraaien zie je hier weleens in een strenge winter, als je naar het oosten reist zie je een langzame overgang van zwart naar bont. Zeer intrigerend.

  4. eduard

    Misschien kwam de associatie met een krans wel door de witte kraag van de bonte kraai, of zie ik dat niet goed?

    1. FrankB,een heel slimme kraai is de huiskraai, afkomstig uit India. Ze kwamen hier voor in Rotterdam, ze zijn ondertussen uit geroeid. iemand met een geweer dacht dit klusje even snel op te lossen. Hij heeft er uiteindelijk een paar jaar over gedaan.

  5. Dirk

    Heel interessant stukje! Ik ben toch niet overtuigd van de link tussen de betekenissen “kraai” en “krom”. Zijn er andere aanwijzingen dan de kromming in een kraaienbek? Andere vogels hebben ook gekromde snavels of klauwen.

    Misschien zijn het toevallige homoniemen.

    1. gmknepper

      “Misschien zijn het toevallige homoniemen.”
      Ja, dat zou natuurlijk kunnen, dat er heel toevallig een woord korônê was dat ‘kromming’ betekende, en een ander woord korônê dat ‘kraai’ betekende; beide woorden hadden dan trouwens ook nog hetzelfde accent (op de tweede lettergreep). Toeval bestaat en de relatie tussen ‘kraai’ en ‘krom’ is in elk geval niet heel duidelijk. Het probleem met die homoniemen-hypothese is (afgezien van die we heel grote toevalligheid, die er in elk geval niet vóór pleit), dat we in dat geval korônê in de betekenis ‘krom’ etymologisch niet meer kunnen thuisbrengen. Het onvolprezen ‘Etymological Dictonary of Greek’ van onze al even onvolprezen landgenoot Rob Beekes merkt bovendien op, dat in tal van talen het woord voor ‘kraai’ allerlei associaties uitlok(te). Daarmee zijn we uiteraard nog niet bij de link met ‘krom’, maar als een beest eenmaal tot de verbeelding spreekt, kan ‘ie voor heel wat worden ingezet. Je zou je bijv. ook kunnen voorstellen dat een kraai zijn negatieve associaties (die roept hij vaak op) gemeen heeft met het begrip ‘krom’, d.w.z. ‘niet recht’.

Reacties zijn gesloten.