Verzoening, vergelding en ressentiment

De ark van Noach (Gevelsteen op de Schreierstoren, Amsterdam)
De ark van Noach (Gevelsteen op de Schreierstoren, Amsterdam)

Wie het jodendom belachelijk wil maken, hoeft de joodse Bijbel maar door te nemen en te kijken hoe God zich gedraagt. Maarten ’t Hart heeft ooit eens het aantal dodelijke slachtoffers geturfd dat de Schepper op zijn kerfstok heeft. Of kijk eens naar de Zondvloed, waarbij duizenden mensen om het leven komen. Dat oogt als een geweldsexces. Terwijl een almachtige God toch ook andere wegen moet hebben om de mensen weer op het goede pad te brengen.

Vergelding en verzoening

Het bovenstaande klinkt als een plausibel argument om de ongelooflijke slechtheid van het Opperwezen te tonen of te beredeneren dat de auteurs van de joodse Bijbel niet spoorden. Maar hier wil ik een kanttekening maken. Het Zondvloedverhaal veronderstelt dat er een periode van groot onrecht is geweest, waarin onschuldige mensen hebben geleden onder het kwaad. Dat God er water overheen gooit is niet bedoeld als ongedifferentieerde straf, maar is de vergelding die in het antieke wereldbeeld voor gerechtigheid noodzakelijk is. Een moord moet worden vergolden; natuurlijk kan God de moordenaar als bij toverslag omvormen tot goed mens, maar daarmee zijn het slachtoffer en zijn nabestaanden niet geholpen. Als God rechtvaardig is, is vergelding noodzakelijk.

Uiteraard is verzoening mogelijk. De Bijbel kent legio verhalen. De Griekse mythologie eveneens. Er is ook een grote joodse traditie over de wijze waarop verzoening – dat wil zeggen: heropname van een zondaar in het verbondsvolk – tot stand kan komen. In principe komt het erop neer dat de zondaar inziet een fout te hebben gemaakt, dat hij dit erkent, dat hij de schade ongedaan maakt en dat hij alles in het werk stelt om herhaling te vermijden. (De excuses van onze politici klinken zo hol en leiden niet tot verzoening omdat ze de vierde stap nooit zetten.)

Als er geen verzoening is, bijvoorbeeld omdat de dader geen inzicht heeft of geen stappen zet om herhaling te vermijden, resteert alleen vergelding. Ik zeg niet dat dit vriendelijk is of dat ik het zelf als leidraad heb. Ik probeer een antiek wereldbeeld te beschrijven.

Arme Lazarus

Dit is ook te zien in het snoeiharde verhaal van de Rijke Man en de Arme Lazarus. Hier is Lukas 16 in de nieuwste Bijbelvertaling.

Er was eens een rijke man die gewoon was zich te kleden in purperen gewaden en fijn linnen en die dagelijks uitbundig feestvierde. Een bedelaar die Lazarus heette, lag voor de poort van zijn huis, overdekt met zweren. Hij hoopte zijn maag te vullen met wat er overschoot van de tafel van de rijke man; maar er kwamen alleen honden aanlopen, die zijn zweren likten. Op zekere dag stierf de bedelaar, en hij werd door de engelen weggedragen om aan Abrahams hart te rusten. Ook de rijke stierf en werd begraven. Toen hij in het dodenrijk, waar hij hevig gekweld werd, zijn ogen opsloeg, zag hij in de verte Abraham met Lazarus aan zijn zijde. Hij riep: “Vader Abraham, heb medelijden met mij en stuur Lazarus naar me toe. Laat hem het topje van zijn vinger in water dopen om mijn tong te verkoelen, want ik lijd pijn in deze vlammen.” Maar Abraham zei: “Kind, bedenk wel dat jij je deel van het goede al tijdens je leven hebt ontvangen, terwijl Lazarus niets dan ongeluk heeft gekend; nu vindt hij hier troost, maar lijd jij pijn.”

Het verhaal gaat nog even verder, maar dat laat ik even wat het is.

Ressentimenten

Het gaat me om het ressentimentkarakter van dit door Lukas aan Jezus toegeschreven verhaal. Dit is een wereldbeeld waarin de rijken worden bestraft omdat ze rijk zijn en de armen beloond. Een verhaal als dit zal zijn bedacht op het uitgezogen Judese of Galilese platteland, waar de belastingdruk torenhoog was, waar de autoriteiten niet wilden luisteren en waar de woede groeide. Deze mensen zochten geen verzoening, ze wilden vergelding. Groepen als de sicariërs en de zeloten werden door deze ressentimenten gedreven.

[Dit stuk wordt gereblogd op #GrondslagenNet, de groepsblog van archeologen, classici en oudhistorici.]

17 gedachtes over “Verzoening, vergelding en ressentiment

  1. FrankB

    “Het bovenstaande klinkt als een plausibel argument om de ongelooflijke slechtheid van het Opperwezen te tonen”
    “de vergelding die in het antieke wereldbeeld voor gerechtigheid noodzakelijk is”
    Het zou leuk zijn als fundamentalisten – die christenen die de evolutietheorie verwerpen, bijvoorbeeld; er zitten er een paar in het parlement – dat antieke element uit hun wereldbeeld zouden verwijderen. Het zou nog leuker zijn als die moderne christenen, die in groter getal zijn, zich wat luider zouden uitspreken tegen bv.

    https://logos.nl/stef-heerema-over-bewijs-voor-zondvloed/

    Het is geen toeval dat in Urk en Staphorst de vaccinatiegraad zo laag is.
    In de Verenigde Staten zijn er wel een paar; Francis Collins en Kenneth Miller zelfs al lange tijd.

    “geen verzoening, ze wilden vergelding”
    Wat SaskiaS schrijft: heel menselijk. Alleen heeft wetenschappelijk onderzoek uitgewezen dat het niet werkt, hooguit averechts. De misstand wordt er nooit door verholpen.
    Ik heb net zo min vertrouwen in de Nldse rijksoverheid als destijds de Judese en Galilese plattelandsbevolking in hun autoriteiten. Van Sigrid Kaag met haar “we laten niemand vallen” word ik onpasselijk, want dat is precies wat mij is overkomen terwijl zij in de regering zat. Alleen heb ik geleerd dat acties zoals die van KOZP en XR veel effectiever zijn dan rotzooi schoppen a la voetbalsupporters dat nu doen.

  2. Dirk Zwysen

    Heel herkenbaar als je met kinderen werkt. Sommigen menen dat ‘sorry’ een toverwoord is dat al het gedane uitveegt zodat ze snel verder kunnen. Maar ze moeten eerst nog een preekje aanhoren in de trant van ‘ga heen en zondig niet langer’ of ‘spijt is verstand dat te laat komt’.
    In conflicten zetten we in op herstel, al heb je daar niet altijd de tijd voor en ga je niet alle stappen van het herstelproces doorlopen voor elke banale ruzie. Voor mijn meisjes trek ik af en toe best wat tijd uit om de lucht op te klaren. Met de jongens volstaat soms een streng ‘gedaan!’. Dader en slachtoffer (inwisselbaar, overigens) zitten niet meer te wachten op verzoening want ze zijn het akkefietje al vergeten en willen weer gaan voetballen.
    Er valt heel wat aan te merken op het literaire personage God uit de Bijbel. Het getuigt van historische en literaire onkunde of onwil als iemand zijn filosofische beschouwingen daarmee kracht wil bijzetten, fundamentalist of atheïst. Het is ook gewoon gemakzuchtig.

  3. Willem Visser

    Jona, je schrijft: “Dit is een wereldbeeld waarin de rijken worden bestraft omdat ze rijk zijn en de armen beloond.”
    Daar gaat het in dit verhaal niet echt over. De Jezus van Lucas spoort de rijken aan hun bezit aan te wenden om de armen te ondersteunen en hun lot dragelijk te maken; en als de rijken daarin verzaken dan is er altijd nog een rechtvaardige God aan het eind van het verhaal de rijken ‘lik op stuk’ geven. Dit gedachtegoed loopt als een rode draad door de hele Bijbel (Thora, Tenach en Evangeliën) heen. In Leviticus is te lezen dat een rijke om die reden een arme sloeber maar een baantje moet aanbieden – let wel, dat is een wettelijke verplichting.

      1. Willem Visser

        Uiteindelijk is inderdaad “het achterwege laten van die zorg de reden van vergelding”, maar dat is niet de insteek van het verhaal; het is het gevolg van het nalaten je om je naaste te bekommeren. En dat is de moraal van dit verhaal.

    1. “Dit is een wereldbeeld waarin de rijken worden bestraft omdat ze rijk zijn en de armen beloond.”

      Willem, ik del je mening dat dit verhaal een aansporing van de rijken zou moeten zijn. Maar als inderdaad “de rijken daarin verzaken dan is er altijd nog een rechtvaardige God aan het eind van het verhaal’ werd denk ik toch anders geïnterpreteerd, namelijk dat de armen na hun dood iets beters te wachten stond. Als die rijke man naar de hel ging was dat natuurlijk ook prima, maar dat de grote meerderheid van de vroege Christenen na Constantijn vooral onder de armere lagen van de bevolking te vinden waren lag toch vooral aan die belofte dat er een einde aan hun lijden in zicht was.

      1. Willem Visser

        Ook dat wat je zegt telt, denk ik. Maar kijk ook eens naar de ‘schapen en de bokken’ die van elkaar worden gescheiden. De reden hiervoor is dat ze ‘niet omzagen naar de minste van mijn [Jezus] broeders’. Hun staat eeuwige bestraffing te wachten, de rechtvaardige daarentegen het eeuwige leven:

        “Want ik had honger, en u gaf mij te eten,
        ja ik had dorst, en wat te drinken gaf u mij.
        Ik was ontheemd, en u bood mij een thuis aan,
        ja ik was naakt, en kleding schonk u mij.
        Ja ik was ziek, maar u bracht hulp, en u bezocht mij,
        ik zat gevangen, en u kwam op bezoek.”
        (Evangeliebijbel Matt.25:42-46)

  4. Sara

    De lamgeslagenen, de kaalgeplukten, de vernederden hebben geen kracht meer om op te treden. Hooguit gaat een enkeling nog demonstreren of zich laten fêteren door een Mark Rutte. Dit opgehoopte ressentiment wordt vervolgens misbruikt door andere enkelingen die menen er goed aan te doen de boel te vernielen en/of de staat te vernietigen en hun voetvolk de straat opsturen met deze opdracht.
    Verzoening is een prachtig gegeven. Maar eerst zal er rechtgezet moeten worden. Introspectie (Hoge Raad) en zelfcorrectie (Belastingdienst) moeten plaatsvinden. En vooral die minderjarige vernielzuchtige loopjongens een lesje leren.
    Inmiddels is het vertrouwen in de overheid tot historische diepte gedaald.

  5. Robbert

    Werd overal het platteland uitgezogen zoals in Judea of Galilea of waren er in het Romeinse Rijk ook betere plekken?
    Ofwel: kwam de Pax Romana ook ten goede aan anderen dan de bovenlaag?

        1. We hebben weinig data, zoals altijd. In dit geval kennen we de tarieven, die krankzinnig hoog waren ttv Herodes (18% terwijl 10% gangbaar is). We weten dat er is VERZOCHT om een aanpassing, maar of die er ook is gekomen, weten we niet. Wel zijn er allerlei teksten uit precies deze tijd over schuldendelging: het Nieuwe Testament verwijst er enkele keren naar en er is de beroemde prosbul van rabbi Hillel.

  6. Martin van Staveren

    “De lamgeslagenen, de kaalgeplukten, de vernederden”

    Ja ja, de eigen verantwoordelijkheid en de eigen competenties (dan wel gebrek daaraan) spelen geen enkele rol. Die lui in Rotterdam waren allemaal oliedomme figuren die de pest inhebben dat ze dom zijn. U zult wel begrijpen dat ik niets met de SP heb.

  7. Martin van Staveren

    Ja, het is een oud thema, zoals uit deze blog blijkt. Maar zo’n houding van: ik doe gewoon niets, ik houd alleen mijn hand op; daarmee komen wij ook nergens.

  8. Ben Spaans

    Er is vaak iets grotesk aan gelijkenissen e.d. hè? Niet 1 op 1 toepasbaar op de echte wereld.
    Ook niet in de eerste eeuw n. Chr., vermoed ik.

    EO’s Kinderkrant deed weleens dappere pogingen bv.

Reacties zijn gesloten.