MoM | Een prijs voor het RMO

Delacroix, De dood van Sardanapalos

Terwijl ik op Cyprus was, las ik dit leuke bericht op de website van de NOS: het Rijksmuseum van Oudheden heeft “met ruime meerderheid van stemmen” de wedstrijd gewonnen die Museumtijdschrift had uitgeschreven – wat was de favoriete expositie van de stemmers? Nineveh dus. Een ronkerig persbericht roept van alles (“brengt een streek die bijna dagelijks negatief in het nieuws is nu eens op een positieve manier onder de aandacht”) maar het is wel degelijk fijn om te lezen.

Om te beginnen dus omdat de expositie een streek die bijna dagelijks negatief in het nieuws is, op een positieve manier onder de aandacht heeft gebracht. Dat mag dan een cliché zijn, het is wel waar. Er zijn echter nog twee andere redenen. Eén: deze expositie was belangrijk.

Lees verder “MoM | Een prijs voor het RMO”

Alles van waarde is kwetsbaar (2)

Kwetsbaar

De culturele sector is verward. Wat willen we ook alweer, wat is daarvoor nodig, waardoor loopt het spaak, wat is nu de situatie? En ook: voel ik me niet een beetje belachelijk dat ik anno 2018 nog vasthoud aan een ideaal dat al dertig jaar onhaalbaar is?

Wat willen we ook alweer?

Een liefde voor geschiedenis (geesteswetenschappen, klassieken, cultuur, humaniora, erfgoed, letteren…) zou haar eigen beloning kunnen zijn – en is dat gelukkig ook vaak. Het is een prima hobby. Je hebt het bovendien getroffen als je van die hobby je beroep kunt maken, zoals al die kleine bureautjes en cursus-instituten van mensen die hun enthousiasme willen delen.

Naast deze welbeschouwd hedonistische visie op het belang van het verleden – ik laat het vanaf nu aan uzelf over in te vullen dat het ook gaat om de letteren, het erfgoed, klassieken, humaniora… – is er ook een wat verhevener visie. Je kunt er iets van leren. Als u dat laatste een hatelijk woord vindt: we kunnen onszelf verrijken, bevoordelen. Ik heb bijvoorbeeld op deze blog onlangs verteld hoe je door de bestudering van keizer Constantijn zou kunnen ontdekken dat het in West-Europa gangbare idee dat je maximaal één godsdienst kunt hebben, is ontstaan onder vrij specifieke laatantieke omstandigheden. Zoiets brengt je dan tot het inzicht dat er geen reden is waarom je niet én islamitisch én christelijk zou kunnen zijn of én gelovig én ongelovig. Je hebt zo je eigen, westerse standpunt beter doorgrond. Of, ouderwets gezegd: je bent wijzer geworden.

Lees verder “Alles van waarde is kwetsbaar (2)”

Alles van waarde is kwetsbaar (1)

In de war

Het is de dag na één april ofwel de Dag van de Factcheck. Dat klinkt lachwekkend maar het is eigenlijk nogal triest dat het belang van trouw aan de feiten onder de aandacht gebracht moet worden. Gelukkig hoef ik u, wereldwijze lezer, niet te vertellen dát we zijn beland in een feitenvrije wereld, dus een jeremiade over die constatering bespaar ik u (en mezelf). Ik heb er echter wel een eigen kijk op. Zoals de trouwe lezers van mijn blog weten, ben ik van mening dat mijn vak kapot gaat aan diverse soorten slechte informatie. Daarover jeremieer ik wel vaker, en ik zou het erbij kunnen laten zitten, maar omwille van de Dag van de Factcheck bespaar ik u (en mezelf) dat stukje niet.

Ik heb vrijwel dagelijks te maken met mensen die niet langer accepteren wat de culturele sector hun aan moois heeft te bieden. U mag voor “culturele sector” ook “de geesteswetenschappen” lezen, of iets invullen als “de klassieken” of “de erfgoedsector” of “de letteren” of “het verleden” of “de humaniora”; waar het me om gaat is dat veel mensen het niet langer geloven. Stalkers heb ik op dit moment niet – degene die me rond elke negende van de maand bij mijn zakelijke contacten zwart maakte houdt zich althans rustig – en ik zit in een fase waarin de discussies constructief zijn, maar dat is ook weleens anders. De scepsis baart me zorgen, want ik beschouw cultuur, de geesteswetenschappen, de klassieken, de erfgoedsector, de letteren, het verleden en de humaniora als waardevol.

Lees verder “Alles van waarde is kwetsbaar (1)”

MoM | De onmiddellijke context

Het is een bekende truuk van populisten: een rauwe uitspraak doen (“alle moslims zijn terroristen”) en dan, als er kritiek komt, zeggen dat het ironisch was, of een hyperbool, of dat je niet alles letterlijk moet nemen. Dat kan oprecht waar zijn, maar ondertussen heeft de achterban de serieuze kern achter de grap gehoord en geconcludeerd dat bepaald gedachtegoed in goede handen is bij een spreker die zulke extreme uitspraken doet. Eén en dezelfde taaluiting kan dus op twee manieren bedoeld zijn geweest.

De dubbelzinnigheid kan natuurlijk ook onbedoeld zijn. Een misverstand. Toen Els Borst de behandeling van de euthanasiewet had afgerond, zuchtte ze “het is volbracht”, wat door enkele christelijke volksvertegenwoordigers werd uitgelegd als een sneer naar hun geloofsovertuiging, aangezien het Goede Vrijdag was. In dit geval konden ze gewoon aan Borst vragen of ze haar opmerking kwetsend had bedoeld, maar wat doe je als je het niet meer kunt vragen? Met andere woorden, wat doe je als een in het verleden geschreven tekst meerduidig is?

Lees verder “MoM | De onmiddellijke context”

MoM | Kwantificerende numismatiek

Antiochus X Eusebes (Archeologisch Museum van Antakya)

Numismatiek is de deftige naam voor de bestudering van munten. Eeuwenlang bleef deze activiteit beperkt tot wat in feite kunstgeschiedenis was: kijken naar de afbeeldingen. Dat is een waardevolle activiteit. Zo slaagden oudheidkundigen er tijdens de Renaissance in de muntportretten te identificeren met sculptuurportretten, wat het vervolgens mogelijk maakte antieke beeldhouwkunst te dateren. In de zeventiende en achttiende eeuw bewezen oudheidkundigen, zich baserend op munten, dat sommige koningen echt hadden geregeerd en in de negentiende en twintigste eeuw werden munten gebruikt om de propaganda van de heersers te reconstrueren. Je kunt munten echter ook tellen.

Een munt wordt geslagen met twee stempels. De ene, met de afbeelding die op de voorkant van de munt komt, rust op het aambeeld. De andere, met de keerzijde, wordt over de eerste gelegd en vangt de klap van de hamer op. De bovenstempel slijt sneller dan de onderstempel. Dat levert steeds weer andere combinaties (“stempelkoppelingen”) op, die numismaten gebruiken om de volgorde te reconstrueren waarin munten zijn geslagen. Zie het plaatje hieronder.

Lees verder “MoM | Kwantificerende numismatiek”

Waarom geschiedenis?

De Boog van Constantijn in Rome

Zomaar een vraag bij de mail: waarom zou je je bezighouden met geschiedenis? (Eigenlijk stond er “met de Romeinen”, maar ik neem het wat breder.) Het simpele antwoord is natuurlijk dat geschiedenis leuk is. Je kunt genieten van een boek, van een website, van een Napoleontisch Weekend in Archeon of van een bezoek aan een museum. Ik heb wel vaker de vergelijking gemaakt met een boswandeling, een concert, een computerspelletje, strandbezoek: niemand vraagt wat dáárvan het nut is.

“Je kunt van het verleden genieten” is dus een prima antwoord maar het is wat lastig als er geld rondgaat. Als geschiedenis er immers uitsluitend was om van te genieten, zou financieel bezien de bizarre consequentie zijn dat u en ik betaalden om anderen te laten genieten, zoals de mensen van een universiteit, een gesubsidieerde stichting of een museum. Gelukkig is het zo bizar niet. We betalen omdat we er iets voor terug (zouden moeten) krijgen: inzicht.

Lees verder “Waarom geschiedenis?”

MoM | Offer of niet?

Het komt dus allemaal door die brug bij Kampen. Daardoor reden de treinen niet en moest je met een bus. En bussen nemen geen fietsen mee. En zo kwam het dat ik, op weg vanuit Leiden naar Zwolle, moest omrijden via Deventer en véél te laat aankwam in mijn hotel. Daar was bovendien heerlijk bier en dus heb ik geen stukje geschreven.

Maar toch. Een tijdje geleden hadden we het over de Peelhelm en kwam de vraag aan de orde of er hier een ruiter in het veen was omgekomen of dat dit een offer was. Het zijn allebei scenario’s die je meteen voor je ziet. Een Romeinse soldaat, zwoegend met zijn paard, zoekend naar de route door het veen, vloekend omdat het donker begint te worden, dwaallichtjes, en dan ineens wegzinkend. Kopje onder. Paard valt ook door het veen. Man in paniek, komt nog even boven, hapt naar lucht, zakt weg – en de rest is stilte.

Lees verder “MoM | Offer of niet?”