Julius Caesar op avontuur

Een Romeins zeeschip (Lepcis Magna)

Als ik u zeg dat het begin maart was, als ik toevoeg dat het was in het jaar waarin Gaius Julius Caesar (voor de tweede keer) en Publius Servilius Isauricus consuls van Rome waren, en als ik dat omreken naar medio januari 49 v.Chr. op onze kalender, dan weet u dat u bent beland in een nieuwe aflevering van de reeks “Wat deed Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden?”

Dat is eigenlijk best spannend. Julius Caesar was in Apollonia, het huidige Fier in Albanië. Hij beschikte over maar de helft van de troepen die hij nodig had om Pompeius’ leger aan te vallen. Omgekeerd waren Pompeius’ nog niet zo lang geleden gerekruteerde manschappen beducht om slaags te raken met de veteranen van Caesar. Die hadden immers ervaring opgedaan in de Gallische Oorlog en de Italische en Iberische campagnes. Caesar had versterkingen nodig om uit de impasse te geraken voordat Pompeius de aanval inzette. Over wat toen gebeurde, kan Caesars biograaf Ploutarchos beter vertellen dan ik. Ik geef u zijn woorden in de vertaling van Hetty van Rooijen.

Lees verder “Julius Caesar op avontuur”

Schermutselingen en gesprekken

Munt met een Romeins oorlogsschip (Museum für antike Schifffahrt, Mainz)

Als ik u zeg dat het februari was, als ik toevoeg dat het was in het jaar waarin Gaius Julius Caesar (voor de tweede keer) en Publius Servilius Isauricus consuls van Rome waren, en als ik dat omreken naar januari 49 v.Chr. op onze kalender, dan weet u dat u bent beland in een nieuwe aflevering van de reeks “Wat deed Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden?”

Blokkade

Eigenlijk niet zoveel. Hij en Pompeius lagen in het huidige Albanië en wachtten af. De impasse zou duren totdat Caesar versterkingen uit Italië ontving. Zolang het winter was, was de open zee echter onveilig. Dat was dus niet mogelijk. Bovendien patrouilleerde de vloot van Caesars tegenstanders, gecommandeerd door Marcus Calpurnius Bibulus, voor de door Caesar bezette havens. Deze Bibulus had met Caesar het consulaat bekleed in 59 v.Chr. Het was een buitengewoon rumoerig jaar geweest en de twee mannen konden elkaar niet luchten of zien. In zijn Burgeroorlogen geeft Caesar diens manschappen een compliment.

Lees verder “Schermutselingen en gesprekken”

Republic of Rome

De 1990-editie van Republic of Rome

“Julius moet dood!”

“Wij tweeën vormen dan een driemanschap.”

“De hand des doods.”

Het zegt u niets, maar dit waren de kreten die een kwart eeuw geleden nog weleens bij mij door het huis vlogen. Vier, vijf, soms zes man (m/v) sterk speelden we dan “het spel der spelen”: Republic of Rome. Ik ken geen spel met complexere spelregels. Het boekje met spelregels beslaat 24 pagina’s en daarom hadden we een uittreksel gemaakt. Ik ken ook geen spel dat een beter beeld geeft van om het even welk aspect van de oude wereld.

Het doel van Republic of Rome is simpel. U vertegenwoordigt enkele Romeinse senatorenfamilies en moet de macht grijpen in Rome. Dat kan op verschillende manieren, stuk voor stuk historisch accuraat. Zo kunt u winnen als u de meeste invloed hebt verworven, ruwweg zoals Augustus bescheiden van zichzelf zei dat hij alleen maar meer auctoritas bezat dan anderen. U kunt met een leger in opstand komen en de Senaat verslaan (zie ook onder: Caesar, Julius). Of u kunt zichzelf laten kiezen tot consul zonder collega, wat Pompeius is gelukt.

De hand des doods

Dus daar zit u, met een reeks kaarten voor u, elk staand voor een senatorenfamilie. Neem Fulvius. Hij heeft van huis uit 4 invloedpunten en heeft geen overdonderende militaire kwaliteiten (2 punten) of retorische vaardigheden (2 punten), maar is loyaal (8 punten). Wordt deze man echter tot consul gekozen, dan pakt hij vijf extra invloedpunten. Wint hij een oorlog, dan neemt die invloed verder toe. Bedraagt die 35, dan heeft hij het spel gewonnen. Als hij fatsoenlijke spelen heeft gegeven of een landwet aangenomen heeft weten te krijgen, groeit zijn populariteit, wat weer betekent dat hij minder makkelijk veroordeeld is te krijgen in een rechtszaak.

Kaarten uit de 1990-editie van Republic of Rome

Complex, zegt u? Ik heb nog geen fractie beschreven van waaraan je moet denken. Zo verandert de stemverhouding in de Senaat voortdurend. Elke speelronde begint met een sterfgeval: de “hand des doods” (zoals wij het noemden) trekt een fiche en dat betekent dat een senator verdwijnt. Zeker als het een invloedrijke speler is, heeft dat invloed. Ook de inkomsten van elke speler – nuttig als je een niet al te loyale senator wil omkopen om bij jouw factie te komen – variëren voortdurend. Het berekenen kostte altijd veel tijd en was meestal het moment om bier in te schenken of pizza’s te bestellen.

Gebeurtenissen

Daarnaast zijn er allerlei gebeurtenissen, min of meer zoals je kanskaarten hebt bij Monopoly. Die komen een voor een in het spel. Het kan zijn dat er een oorlog uitbreekt, wat betekent dat er een consul naar het front zal moeten (en de stemverhouding verandert). Er kunnen nieuwe families bij komen. Je kunt het geluk hebben een concession te krijgen, bijvoorbeeld extra inkomsten uit wapenhandel of graanverkoop. Er zijn vulkaanuitbarstingen (vervelend als net jouw graanverkoopconcessie eraan gaat), hongersnoden (lastig om soldaten te werven), slechte voortekens (lastig als je als consul naar een oorlog moet), Germaanse invallen (lastig als jouw provincie wordt getroffen), vlootvernietigende stormen (lastig voor wie overzee is met zijn legioenen) en erfenissen (leuk).

Ook zijn er meer geheime kaarten, die je niet hoeft te tonen aan de andere spelers tot  je er gebruik van maakt. Met een veto-kaart kun je een voorstel verbieden (handig om te verbieden dat je rivaal consul wordt), maar een moordenaar kan jouw tribuun uit de weg ruimen (al kost dat degene die deze kaart speelt populariteit).

De 2009-editie van Republic of Rome

Senaatsvergadering

Nu de kaarten voor weer een nieuwe ronde in het spel zijn, houdt een van de consuls een toespraak. Hij kan maar beter populair zijn en welbespraakt, want anders wordt het gepeupel rumoerig en weigerachtig om in de legioenen dienst te nemen. Wat best een probleem kan zijn als door een kanskaart een efficiënte leider is gekomen bij een oorlog. Je wil niet meemaken dat Mithridates in het spel komt als er ook een Mithridatische Oorlog is. Om over de Hannibalkaart tijdens een Punische Oorlog nog maar te zwijgen.

Nu is het tijd voor de Senaatsvergadering. Een van de consuls is voorzitter en doet een voorstel voor nieuwe consuls. Daarover wordt gestemd. Dat is allemaal best lastig. Er zijn ook andere magistraten, zoals gouverneurs voor de veroverde provincies. Zo snel iemand is benoemd, vertrekt hij daarheen en is de stemverhouding weer anders. Die senator kan overigens wel zichzelf verrijken, maar is dan een makkelijk slachtoffer voor een aanklacht, tenzij hij natuurlijk heel populair is.

Ten oorlog

Na de Senaatsvergadering worden de oorlogen afgehandeld. Dat gebeurt vrij simpel door dobbelworpen. Eenmaal gewonnen – dit is niet het moeilijkste deel van het spel – zijn er vaak nieuwe provincies en kunnen de legioenen een veteranenstatus krijgen. Soms gaat het verkeerd en sneuvelt de consul; soms duurt een oorlog langer en kan een consul proconsul worden; en een consul kan na een overwinning besluiten op Rome te marcheren. In de volgende speelronde vormt deze opstand dan een extra oorlog. Weet de rebel die te winnen, dan heeft hij ook het spel gewonnen. Als er meer dan drie onvoltooide oorlogen op het bord liggen, dan verliezen alle spelers. Zoals wij het noemden: “dan wint het bord”.

Kaarten uit de 2009-editie van Republic of Rome

Het bijzondere is dat de spelregels veranderen. Zo is er de Lex Vatinia, die behelst dat een speler meer dan één provincie kan besturen zonder dat hij er naartoe hoeft te gaan. Met consequenties voor de stemverhoudingen. De Lex Gabinia staat een speler toe zelf legioenen te bouwen. De Lex Manilia is leuk als je een goede generaal bent met veel legioenen, want je mag van de ene naar de andere oorlog overstappen en pakt per overwinning extra invloedpunten. Is deze kaart eenmaal in het spel, dan is het zaak Julius Caesar zo snel mogelijk te vermoorden.

Ik verbeeld me niet dat u nu een echt beeld hebt van het spel, maar dat u wel ziet dat het knap dicht bij de feiten blijft. Eigenlijk wijkt het spel maar op één punt echt af van de historische accuratesse, namelijk dat er een taakscheiding is tussen de twee consuls: de ene gaat naar het front en pakt extra invloedpunten, de ander heeft de regie over de Senaatsvergadering. In de praktijk betekent dit dat altijd twee spelers moeten samenwerken.

Het Kantelberggenootschap

Volgens het boekje met de spelregels hoort Republic of Rome een uur of zes te duren. Dit is niet de ervaring van de vrienden met wie we het destijds speelden. (We noemden onszelf ook wel Kantelberggenootschap, omdat Danswijk nu eenmaal mooier klinkt dan Gdańsk.) Het duurt veel langer en eigenlijk hebben we het altijd moeten afbreken, doorgaans op het moment dat het bier op was.

Een week lang keek ik dan naar het spelbord: een deur, neergelegd over twee schragen, met daarop tientallen kaarten en fiches. Dat de benedenburen nooit over dat stelletje rumoerige huisgenoten hebben geklaagd, mag een wonder heten. Wat zullen ze gehoopt hebben dat Julius eindelijk eens dood zou zijn.

Leden van het Kantelberggenootschap zullen deze teruggevonden foto waarderen

***

Republic of Rome is uitgegeven in twee versies: in 1990 door Avalon Hill en in 2009 opnieuw door Valley Games. Het lijkt nu niet meer leverbaar. Afhankelijk van de kwaliteit en versie kost het spel op eBay al snel tussen de $100 en $300.

[Dit stuk wordt gereblogd op #GrondslagenNet, de groepsblog van archeologen, classici en oudhistorici.]

De ondergang van Marcus Caelius Rufus

Portret van een Romein, midden eerste eeuw v.Chr. (Kunsthistorisches Museum, Wenen)

Als ik u zeg dat het eind januari moet zijn geweest, als ik toevoeg dat het was in het jaar waarin Gaius Julius Caesar (voor de tweede keer) en Publius Servilius Isauricus consuls van Rome waren, en als ik dat omreken naar medio december 49 v.Chr. op onze kalender, dan weet u dat u bent beland in een nieuwe aflevering van de reeks “Wat deed Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden?” Al gaat dit stukje eigenlijk niet over Caesar. Het gaat over Marcus Caelius Rufus.

Marcus Caelius Rufus

Ik heb al verteld dat de Tweede Burgeroorlog de bevolking van Italië hard had getroffen. Er was banditisme. Cicero had zijn familie in veiligheid moeten brengen. Caesar had, toen hij als dictator in Rome was, een schuldenregeling doorgevoerd, waarvan de strekking was dat scheidsrechters ervoor moesten zorgen dat de aflossing werd gebaseerd op de bedragen zoals ze golden vóór de oorlog. Die regeling was echter onvoldoende. Terwijl Caesar was in wat nu Albanië heet, waren er in Italië nieuwe problemen.

Lees verder “De ondergang van Marcus Caelius Rufus”

Caesar en Pompeius aan de Apsos

De vlakte van de Seman (de antieke Apsos)

Als ik u zeg dat het 11 januari was, als ik toevoeg dat het was in het jaar waarin Julius Caesar (voor de tweede keer) en Servilius Isauricus consuls van Rome waren, en als ik dat omreken naar 5 december 49 v.Chr. op onze kalender, dan weet u dat u bent beland in een door het Sinterklaasweekend drie dagen vertraagde aflevering van de reeks “Wat deed Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden?”

Race naar Dürres

Of eigenlijk: wat deed Pompeius? Toen die had vernomen van Caesars oversteek en de verovering van de haven van Orikon, rukte hij snel op naar het westen. Daar wilde hij de havenstad Dürres bereiken, het antieke Dyrrhachion, waar hij een enorm depot had laten aanleggen. Het lag bomvol voedsel en Pompeius wilde verhinderen dat dit in handen viel van Caesars manschappen. Die rukten inmiddels eveneens op richting Dürres. Pompeius had dus haast. Caesars schrijft daarover in de Burgeroorlogen (vertaald door Hetty van Rooijen):

Lees verder “Caesar en Pompeius aan de Apsos”

Caesar in Orikon

Een van de torens van Orikon

Als ik zeg dat het 7 januari was en toevoeg dat het was in het jaar waarin Gaius Julius Caesar (voor de tweede keer) en Publius Servilius Isauricus consuls waren, en als ik dat omreken naar wat wij 1 december 49 v.Chr. noemen, dan weet u dat u bent beland in een nieuwe aflevering van de reeks “Wat deed Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden?”

Hij was bezig een bruggenhoofd te bouwen in wat nu Albanië heet.

De schepen die hem hadden overgevaren – zoals gezegd: te weinig – voeren meteen terug naar Brindisi om de rest van legioenen en de ruiterij over te zetten. Deze operatie liep echter weinig succesvol. De plaatselijke commandant van de Senaatstroepen, Marcus Calpurnius Bibulus, had vernomen van Caesars oversteek en voer uit om de terugvarende transportvloot te onderscheppen. (Deze Bibulus was in 59 v.Chr. Caesars collega-consul geweest.) Bibulus wist dertig schepen te bemachtigen en liet ze met bemanning en al in brand steken. Een nogal drastische methode om Caesars zeelieden af te schrikken. Vervolgens versterkte hij alle havens, in de hoop een eventuele tweede aanvalsgolf vóór te zijn.

Lees verder “Caesar in Orikon”

Lucanus over Caesars oversteek naar Albanië

Romeins oorlogsship (quadrireme) op een munt uit Patras (Museum für antike Schifffahrt, Mainz)

Als ik u zeg dat het 4 januari was, als ik toevoeg dat het was in het jaar waarin Gaius Julius Caesar (voor de tweede keer) en Publius Servilius Isauricus consuls van Rome waren, en als ik dat omreken naar 28 november 49 v.Chr. op onze kalender, dan weet u dat u bent beland in een nieuwe aflevering van de reeks “Wat deed Julius Caesar vandaag morgen 2069 jaar geleden?”

Hij was bezig met de overtocht van de Adriatische Zee. Kort daar voor was hij aangekomen in Brindisi in de hak van Italië en zoals we al zagen waren daar meer manschappen dan zomaar mee te nemen waren op de schepen – waarvan er te weinig waren. Desondanks waagde hij zich aan de oversteek. Op 5 januari (29 november 49) zette hij voet aan wal in Palasë in het huidige Albanië.

Lees verder “Lucanus over Caesars oversteek naar Albanië”

Caesar in Brindisi

De haven van Brindisi

Als ik u zeg dat het 22 december was, als ik toevoeg dat het was in het jaar waarin Marcellus en Lentulus consuls van Rome waren, en als ik dat omreken naar 17 november 49 v.Chr. op onze kalender, dan weet u dat u bent beland in een nieuwe aflevering van de reeks “Wat deed Julius Caesar vandaag morgen 2069 jaar geleden?”

Caesars troepen

Hij kwam aan in Brindisi in de hak van Italië. Hij was uit Rome vertrokken op wat wij 8 november 49 v.Chr. noemen en na een reis over de Via Appia bereikte hij op de tiende dag de havenstad waarvandaan hij de Adriatische Zee wilde oversteken. Hijzelf schrijft in zijn Aantekeningen bij de Burgeroorlog (in de vertaling van Hetty van Rooijen):

Lees verder “Caesar in Brindisi”

Lentulus en de joden

Portret van een Romein (Altes Museum, Berlijn)

Als ik u zeg dat het het jaar was waarin Marcellus en Lentulus consuls van Rome waren, en als ik dat omreken naar 50/49 v.Chr. op onze kalender, dan weet u dat u bent beland in een nieuwe aflevering van de dit keer niet helemaal terecht “Wat deed Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden?” genoemde reeks over de Tweede Burgeroorlog.

Want kijk, Caesar was natuurlijk niet de enige die bezig was met die burgeroorlog. De officiële machthebbers, Marcellus en Lentulus, hadden samen met generaal Pompeius en een groot aantal senatoren Italië verlaten. Een regering in ballingschap zo u wil. Zij waren in het oosten. Het huidige Griekenland, Turkije, Syrië en Egypte vormden het economische en demografische zwaartepunt van de antieke wereld. Caesar had weliswaar Italië bezet en de legers van Pompeius in Iberië verslagen, maar zijn tegenstanders waren onverslagen. Caesars kolonels waren in Africa en Illyricum overwonnen en Marcellus en Lentulus waren bezig een nieuw leger samen te stellen. Of ze gebruik maakten van een constructie als de Lex Roscia, waarmee Caesar zichzelf had voorzien van de bevoegdheid om niet-burgers te rekruteren, weet ik niet.

Lees verder “Lentulus en de joden”

Caesar in Rome

Het Forum van Caesar in Rome

Als ik u zeg dat het 2 tot en met 12 december was, als ik toevoeg dat het was in het jaar waarin Marcellus en Lentulus consuls van Rome waren, en als ik dat omreken naar 28 oktober tot en met 7 november 49 v.Chr. op onze kalender, dan weet u dat u bent beland in een nieuwe aflevering van de reeks “Wat deed Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden?”

Hij was, na beëindiging van de muiterij van het Negende Legioen, vanaf Placentia naar Rome gereisd, waar hij zich als dictator had aangediend en verkiezingen had georganiseerd. Immers, het nieuwe jaar naderde en er moesten nieuwe consuls zijn. Dat hij zelf kandidaat was, is niet verbazingwekkend: de Tweede Burgeroorlog was immers uitgebroken nadat Caesar was verboden zich in absentia kandidaat te stellen. Dat de volksvergadering hem benoemde, is evenmin verbazingwekkend. Hij deelde het hoge ambt met Publius Servilius Isauricus. Het volgende jaar zou dus dat zijn van G. Julius Caesar (voor de tweede keer) en P. Servilius Isauricus.

Lees verder “Caesar in Rome”