
Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer: geslachtsverandering, vissige dingen en wat reclame.
De togatus/togata van Pamplona
Anderhalf jaar geleden noemde ik een in Pamplona gevonden Romeins standbeeld dat altijd was beschouwd als een togatus, dus een meneer in een toga ofwel het Romeinse nationale kledingstuk. Het beeld bleek echter een jonge vrouw voor te stellen. Ze was kleiner van stuk dan we bij een normale togatus zouden verwachten en het gewaad dat ze onder haar toga droeg was geen normale tunica, maar iets dat tot aan haar voeten reikte. Dat is iets dat we normaliter niet zien op standbeelden van mannen. Op de constatering dat dit het beeld van een meisje was, volgden vanzelfsprekend allerlei vragen: had de bronsgieter een fout gemaakt, was het meisje een-tot-man-gepromoveerde, zagen we een Romeinse verkleedpartij, was er sprake van travestie of snappen wij antieke gender-rollen niet? Het trok in elk geval internationaal de aandacht.
Het blijkt inmiddels weer anders te liggen. Theorieën te over! Eén: er bestond wel degelijk een lange tunica talaris voor mannen. Twee, het beeld houdt graanaren vast, wat suggereert dat het überhaupt geen mens is maar een genius, een beschermgod. En drie: het standbeeld is een composiet, samengesteld uit een vrouwelijk onderlichaam en een mannelijk bovenlijf. Dat lijkt voorlopig het laatste woord.
Zoetwater-reservoireffect
Bij een koolstofdatering (dus de bepaling van de kans op ouderdom van organisch materiaal) spelen reservoireffecten weleens een rol. Voor wie de blogs van zes jaar geleden even niet meer paraat heeft: dat is een vertekening waarbij materiaal dat in een vochtige omgeving is aangetroffen, te oud wordt gedateerd, omdat water wat minder makkelijk koolstof-14 opneemt dan lucht. Dit speelt vooral bij zout water een rol. Zoals beschreven kan daarvoor onverwacht goed worden gecorrigeerd.
Bij de krantenkop dat een koolstofdatering, als het gaat om mensen die vis hebben gegeten, al snel een paar eeuwen te oud kan uitvallen, kijk je dus niet op. Vissen hebben immers de gewoonte zich op te houden in vochtige milieus. Het artikel waarnaar ik zojuist linkte, suggereert echter dat het effect bij zoet water groter is dan verwacht. En blijkbaar kan de controle voor dit reservoireffect worden gedaan aan de hand van stikstofisotopen: dat was nieuw voor de archeoloog die ik even raadpleegde.
Reclame
Aan het einde van deze faits divers nog wat reclame: ijs en weder dienende (en NS rijdende) verzorg ik in het voorjaar van 2027 HOVO-cursussen in Den Bosch over het Romeinse Rijk, in Utrecht over Julius Caesar en in Rotterdam over wat oudheidkunde maakt tot wetenschap.

Log in met je uitgenodigde account of vraag lidmaatschap aan bij de redactie.