Heron van Alexandrië

On door Jona LenderinginRomeinse Keizerrijk, Wetenschap1 reactie
Tijdvak: 25 v.Chr. - 75 na Chr.
0025-0001 v.Chr.0001-0025 na Chr.0025-0050 na Chr.0050-0075 na Chr.
De doseerautomaat van Heron van Alexandrië

De vraag “wat als?” is vermoedelijk de belangrijkste die een historicus kan stellen. De betekenis van een  gebeurtenis is alleen te bebalen door te overwegen wat de alternatieven waren. Als de geallieerden in 1944 de slag om Arnhem zouden hebben gewonnen, hadden ze de Duitsers uit de Randstad moeten verdrijven en was de Nederlandse Hongerwinter onvoorstelbaar veel erger geweest – dat soort redeneringen. Over de Oudheid weten we te weinig om zinvol te speculeren, maar dat neemt niet weg dat het gebeurt. Eén zo’n vraag is: wat als Heron van Alexandrië navolging zou hebben gehad?

Ingenieur Heron van Alexandrië

Wij zouden Heron een ingenieur noemen. Hij woonde in Alexandrië, maar het is niet helemaal duidelijk wanneer hij leefde. Er is wel op gewezen dat een door hem beschreven zonsverduistering die moet zijn geweest van 62 na Chr., en dan leefde hij dus in de eerste eeuw. Hij is echter ook bekend als uitvinder van een eenvoudige stoommachine, die Vitruvius al aan het begin van onze jaartelling beschrijft, en dat plaatst hem dus eerder.

Lees verder “Heron van Alexandrië” →

Deel dit:

Faits divers (60) Germanistiek

On door Jona LenderinginDuitsland, Germanië5 reacties
Wijding aan Viradecthis (EDCS-11100905; Rijksmuseum van Oudheden, Leiden)

Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer vooral de oude Germanen.

Daar horen we anders weinig over. Ooit begon het geschiedenisonderwijs met de hunebedbouwers en de Germanen, maar sinds Nederland zit opgescheept met een “historische canon” van vijftig vensters, is er geen ruimte meer voor de mensen aan wie we ons belangrijkste erfgoed hebben te danken: onze taal. Gelukkig zijn er websites als Taaldacht, de schatkamer die de onvermoeibare Olivier van Renswoude aan het bouwen is, tjokvol interessante informatie.

Lees verder “Faits divers (60) Germanistiek” →

Deel dit:

Alexander de Grote bij de Perzische Poort

On door Jona LenderinginGeschiedenis, Iran, Macedonië, PerziëEen reactie plaatsen
Tijdvak: 350 v.Chr. - 325 v.Chr.
0350-0325 v.Chr.
De toegang tot de Perzische Poort

We gaan vandaag verder met de reeks over Alexander de Grote. Het laatste blogje in de reeks is alweer een paar weken geleden. De Macedoniërs waren toen bezig met een terreurcampagne tegen de Ouxiërs, die het Zagrosgebergte leefden langs de kortste weg naar Persepolis. Alexanders rechterhand Parmenion volgde een zuidelijkere route, maar ook hij was op weg naar de Perzische hoofdstad. De verdediging van het Perzische moederland was in handen van de satraap van Persis, Ariobarzanes.

Die zal Ahuramazda hebben gedankt toen hij hoorde langs welke route Alexander naderde, want bij de zogeheten Perzische Poort had hij, hoewel zijn leger kwalitatief minder was dan dat van zijn vijand, een redelijke kans. Als hij Alexander daar terug zou kunnen drijven, kon de zegevierende Perzische strijdmacht terugkeren naar Persis en het leger van Parmenion overvallen.

Lees verder “Alexander de Grote bij de Perzische Poort” →

Deel dit:

De Bremer stadsmuzikanten

On door Jona LenderinginDuitsland, Geschiedenis8 reacties
Tijdvak: 1800 na Chr. - 1825 na Chr.
1800-1825 na Chr.
De Bremer Straatmuzikanten

Er was eens een man die een ezel had. Het dier had jarenlang onverstoorbaar de zakken naar de molen gedragen, maar zijn krachten namen af, zodat hij steeds minder geschikt was voor het werk. De eigenaar dacht erover hem naar het slachthuis te brengen, maar de ezel merkte dat er onheil in de lucht hing, en rende weg richting Bremen. Daar, zo dacht hij, zou hij wel stadsmuzikant kunnen worden.

Hij was al een eind onderweg toen hij langs de weg een jachthond zag liggen, die hijgde alsof hij zich dood had gelopen. “Waarom hijg je zo?” vroeg de ezel.

Lees verder “De Bremer stadsmuzikanten” →

Deel dit:

De tempel van Artemis in Efese

On door Jona LenderinginAnatolië, Archeologie, Turkije9 reacties
Tijdvak: 375 v.Chr. - 350 v.Chr.
0375-0350 v.Chr.
De resten van de tempel van Artemis

Ik heb al wel vaker geblogd over de Zeven Wereldwonderen. Laten we er maar eerlijk over zijn: van die mooie en indrukwekkende monumenten is weinig over. Het standbeeld van Zeus in Olympia kennen we slechts van afbeeldingen, de Hangende Tuinen van Babylon zijn verzonnen, er is niets meer over van de kolossos van Rhodos en van het mausoleum van Halikarnassos resteert alleen een kuil. De tempel van Artemis in Efese is gereduceerd tot zegge en schrijve één zuil.

De godin zelf, met haar curieuze cultusbeeld, is goed bekend en ik schreef al eens over haar. Ze was een moedergodin van het type waarvan er in Anatolië dertien in een dozijn gingen. Ze beschermde met name zwangere vrouwen, maar de vruchtbaarheid van de gehele natuur ressorteerde onder de Efesische Artemis. Dit soort culten waren oeroud en het heiligdom moet teruggaan op een offerplaats uit de Bronstijd. Griekse en Romeinse auteurs meenden dat het was gesticht door Amazones. Dat is natuurlijk flauwekul, maar het betekende dat ook deze auteurs wisten dat de cultusplaats oeroud was.

Lees verder “De tempel van Artemis in Efese” →

Deel dit:

Een ramp in opeenvolgende tonelen (4)

On door Han BorginMusea, Wetenschapscommunicatie5 reacties
Tijdvak: 1975 na Chr. - 2050 na Chr.
1975-2000 na Chr.2000-2025 na Chr.2025-2050 na Chr.
Skelet van een kat (Universiteitsmuseum Groningen)

[Laatste van vier blogjes van Han Borg over de academische collecties van de Rijksuniversiteit Groningen. Het eerste was hier.]

Met de brand (op 30 augustus 1906) van het tweede Academiegebouw van de Rijksuniversiteit Groningen (dat sinds 1850 op de plaats van twee vroegere conventen verrees) ging onder meer de complete verzameling zoölogie verloren: een neushoorn, een giraf en vele andere dieren gingen in het verwoestende vuur ten onder, mede omdat veel artefacten werden bewaard op sterk water, dat door de hitte ontplofte en het vuur zich razendsnel liet verspreiden. Dankzij de inspanningen van de president-curator van de RUG, burgers en studenten konden gelukkig de oude archiefstukken, de portretten van vroegere hoogleraren en studentenvaandels uit 1666 en 1830 gered worden, maar veel ging helaas ook verloren.

In het in 1909 geopende derde Academiegebouw werd vervolgens in 1949 een grote zolderruimte ingeruimd voor wél bewaarde zaken die vanaf 1934 te zien waren geweest in een historisch pand aan het Lopende Diep (het “Corps de Garde”), en die collectie bleef daar tot het nieuwe Universiteitsmuseum Groningen in 1987 geopend werd in het gebouw van de vroegere Universiteitsbibliotheek.

Lees verder “Een ramp in opeenvolgende tonelen (4)” →

Deel dit:

Een ramp in opeenvolgende tonelen (3)

On door Han BorginMusea, WetenschapscommunicatieEen reactie plaatsen
Tijdvak: 1975 na Chr. - 2025 na Chr.
1975-2000 na Chr.2000-2025 na Chr.
Etruskisch aardewerk (Universiteitsmuseum Groningen)

[Derde van vier blogjes van Han Borg over het Universiteitsmuseum Groningen. Het eerste was hier.]

Tijdens de uitoefening van diverse functies voor de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) mocht ik ook het genoegen smaken om universiteitsmusea van diverse klassieke Europese universiteiten te bezoeken. Er bestond bijvoorbeeld een verband van vier universiteiten, dat tot doel had intensieve samenwerking op brede wetenschapsterreinen te bevorderen. Van dit G4-verband waren destijds Uppsala, Gent, Göttingen en Groningen lid. Later werd dit G4-verband uitgebreid met o.a. de universiteit van Tartu (Estland) en Bratislava. Het netwerk heet nu “Enlight”.

Gent, Tartu, Uppsala en Göttingen hebben, net als Groningen, prachtige historische collecties die met trots aan het brede geïnteresseerde publiek worden getoond. Ik herinner me een bezoek aan het Gents Universiteitsmuseum, waarbij de Academisch Beheerder van de universiteit zijn enthousiasme over datgene wat Gent in het museum kon laten zien bepaald niet onder stoelen of banken stak.

Lees verder “Een ramp in opeenvolgende tonelen (3)” →

Deel dit:

Een ramp in opeenvolgende tonelen (2)

On door Han BorginMusea, WetenschapscommunicatieEen reactie plaatsen
Tijdvak: 1600 na Chr. - 1625 na Chr.
1600-1625 na Chr.
De werkkamer van Aletta Jacobs (Universiteitsmuseum, Groningen)

[Tweede van vier blogjes van Han Borg over de academische collecties van de Rijksuniversiteit Groningen. Het eerste was hier.]

De Rijksuniversiteit Groningen (RUG) vond haar oorsprong in de wens van de stedelijke en provinciale overheid om in het noorden van het land academisch onderwijs te kunnen bieden aan geestelijken, rechtsgeleerden en artsen. Volgens de feestredenaar tijdens de viering van het 400-jarig bestaan (prof. Jan Lokin) was “Groningen” de eerste universiteit die niet door een landheer of bisschop werd opgericht, maar door vertegenwoordigers van het volk.

Men betrok in 1614 enkele oude conventen in de binnenstad van Groningen, die na de Reformatie vrijgekomen waren. Het huidige (derde) Academiegebouw staat nog steeds op de locatie van twee van die conventen. Ook elders werden er gebouwen en plaatsen voor onderwijs gevonden en -met name in de 19e eeuw- bijgebouwd. De eerste hortus botanicus kwam te liggen in de eerste grote stadsuitbreiding ten noorden van de binnenstad (nog steeds Hortusbuurt geheten), een nosocomium in een oud convent vormde het eerste “Academisch Ziekenhuis”, maar werd eind negentiende eeuw verplaatst naar een buiten de wallen gelegen plek waar het zich nu nog, zij het geheel gemoderniseerd, bevindt. Neogotische gebouwen kregen hun plek verspreid over de binnenstad, met daarin laboratoria voor diverse natuurwetenschappelijke richtingen. Een Universiteitsbibliotheek met een deftige uitstraling lag op een steenworp afstand van het centrale Academiegebouw.

Lees verder “Een ramp in opeenvolgende tonelen (2)” →

Deel dit:

Een ramp in opeenvolgende tonelen (1)

On door Han BorginMusea, Wetenschapscommunicatie2 reacties
Tijdvak: 2025 na Chr. - 2050 na Chr.
2025-2050 na Chr.
Gebrandschilderd raam in het Universiteitsmuseum Groningen

Vormt oktober 2026 het sluitstuk van een rampentoneelstuk in verschillende bedrijven: de maand waarin het College van Bestuur van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) bekend maakte uit bezuinigingsoverwegingen het voornemen te hebben het universiteitsmuseum te sluiten voor publiek?

Ondergetekende heeft jarenlang rondleidingen verzorgd voor binnen- en buitenlandse gasten van de RUG door het Academiegebouw van “mijn” instelling. Ik heb er gestudeerd en later gewerkt in diverse functies en op diverse plekken, maar één daarvan vormde altijd het toefje op de taart: het eclectische gebouw dat sinds 1909 het Broerplein (Academieplein & Broerstraat zijn andere namen voor hetzelfde plein) siert. En ook het dichtbijgelegen Universiteitsmuseum werd regelmatig bij zo’n excursie meegenomen.

Lees verder “Een ramp in opeenvolgende tonelen (1)” →

Deel dit:

Station Amsterdam-Zuid

On door Jona LenderinginAmsterdam, Dagelijks leven8 reacties
De Brittenpassage, Station Amsterdam-Zuid

Het is grappig hoe je over een en hetzelfde onderwerp diametraal tegengestelde blogjes kunt schrijven. Neem het vernieuwde station Amsterdam-Zuid, waar ik elke week minimaal vier keer tweemaal in- en uitstap. De vernieuwing heeft jaren geduurd en is nog niet voorbij, maar gisteren is een belangrijke fase afgerond.

Voor de drieëntwintig miljoen Nederlandssprekenden die niet in Amsterdam wonen: het zuiden van die stad wordt van oost naar west doorsneden door een autosnelweg en een spoorlijn met station. Ten noorden daarvan ligt een wijk waar ze stadswandelingen aanbieden langs de huizen van de penoze. (Dat hier ook de rechtbank staat, is toeval.) Langs de snelweg staan allerlei kantoren, berucht om drugsgebruik en sluwe fiscalisten. En helemaal in het zuiden ligt Buitenveldert, waar te veel expats wonen die te lui zijn om iets anders dan Engels te spreken.

Lees verder “Station Amsterdam-Zuid” →

Deel dit: