Archeologische vraagtekens (3)

Romeinen in het nieuws

[Dit is het laatste van drie blogjes over het afnemende belang van de archeologie van Romeins Nederland. Het eerste was hier.]

Faustiaans pact

Ik eindigde mijn vorige blogje met de constatering dat archeologen en journalisten professioneler met elkaar kunnen omgaan. Er zou al veel zijn gewonnen als archeologen niet naar de pers zouden stappen vóór er een wetenschappelijke publicatie is. Helaas staat menig archeoloog onder druk om voortijdig de publiciteit te zoeken. Dit heeft te maken met de organisatie van de Nederlandse archeologie.

Een van de uitgangspunten, in 1992 vastgelegd in de Europese Conventie van Valletta (kortweg aangeduid als “Verdrag van Malta”), is dat wie een vindplaats verstoort, betaalt voor onderzoek, dat in Nederland in handen is gekomen van commerciële bedrijven. Wát feitelijk wordt opgegraven en bewaard, wordt besloten in een complex spel tussen de verstoorder, die financieel belang heeft bij niet opgraven, het archeologisch bedrijfsleven, dat juist wel wil opgraven, en de overheid, die vaststelt wat monumentwaarde heeft. Meestal zijn bouwplannen tot ieders redelijke tevredenheid aan te passen.

Lees verder “Archeologische vraagtekens (3)” →

Deel dit:

Archeologische vraagtekens (2)

Screenshot van het Romeins Museum Heerlen (overigens)

[Dit is het tweede van drie blogjes over het afnemende belang van de archeologie van Romeins Nederland. Het eerste was hier.]

Onuitgevoerde muziek

Het jaar 2024 liep al ten eindenoot December is de maand waarin journalisten bezig zijn met jaaroverzichten en wat dies meer zij. Het is een bekend moment om overdreven wetenschappelijke claims naar buiten te brengen – denk aan de jaarlijkse flauwekul over Kerstmis en Chanoeka. toen de gemeente Heerlen bekendmaakte dat de plaatselijke archeologen – voor de duidelijkheid: een heel professioneel team – het graf hadden gevonden van een Romeinse soldaat, ene Flaccus. “Ondergrondse geheimen van het Raadhuisplein”, likkebaardde de gemeente, en het Romeins Museum schreef op zijn website trots dat de ontdekking de wereld over ging.

Gemakshalve werd verzwegen hoe zwak het bewijs was. In een graf was een scherf gevonden waarop FLAC was gekrast. Die letters werden aangevuld tot het hypothetische FLACCI (“van Flaccus”), waarvan werd gezegd dat het – nóg een hypothese – een soldaat was, ja, zelfs een legionair. Hoewel het type aardewerk inderdaad door soldaten werd gebruikt, is Heerlen geen werkelijk militaire context (meer). Er is dus geen aanleiding voor de dubbele hypothese. Het had ook het eetgerei uit de herberg van Flaccilla kunnen zijn. Voor die eveneens dubbele hypothese is evenmin aanleiding.

Lees verder “Archeologische vraagtekens (2)” →

Deel dit:

Archeologische vraagtekens (1)

Waarvoor hebben we ook alweer archeologie? (Museum für Antike Schifffahrt, Mainz)

In de laatste alinea van het inleidende hoofdstuk van de nieuwe bundel Tussen Schelde en Eems, het publieksboek over het zogeheten Kempenproject, stellen archeologen Nico Roymans en Jos Bazelmans het klip en klaar: projecten als het hunne zijn in de toekomst niet langer mogelijk. Dat komt doordat de archeologische opleidingen sinds de invoering van de BaMa-structuur geen kopstudies meer zijn die een student deed na een propedeuse in een ander vak. Het vanzelfsprekende contact dat archeologiestudenten ooit hadden met andere vakgebieden is sindsdien verdwenen. Daarmee heeft de Nederlandse archeologie een probleem.

Meer dan één, om precies te zijn. De opleidingen zijn dus onvoldoende verbonden met andere disciplines, waardoor het aantal onjuistheden in de archeologische interpretatie toeneemt. Een tweede probleem is dat de publieksvoorlichting niet begint bij de publieke vraag. Tot slot is er de prijsgegeven wetenschappelijke autonomie. Ik zal deze kwesties illustrerennoot Een opsomming van voorbeelden vormt geen bewijs. Voor een uitgebreidere behandeling verwijs ik naar mijn boek Oudheidkunde is een wetenschap (2023). met voorbeelden uit Romeins Nederland, maar denk dat ze in meerdere of mindere mate ook in andere archeologische specialismen en in de andere oudheidkundige disciplines spelen.

Lees verder “Archeologische vraagtekens (1)” →

Deel dit:

Het antieke hiernamaals

Er is in de Oudheid nogal wat gesproken, gefilosofeerd, gezongen, gekletst en gefantaseerd over wat er na dit leven komt. En zonder uitzondering gebruikten de Romeinen, de Grieken, de Joden, de Egyptenaren, de Babyloniërs beelden uit het leven zelf. Wie al die oude hiernamaalsverwachtingen, die ook in ons hedendaagse denken een rol spelen, wil doorgronden, kan er niet omheen kennis te hebben van het dagelijks leven in de oude wereld. En dat betekent weer: kennis hebben van én de archeologie én de antieke literatuur.

De archeologie is onoverzichtelijk groot, maar alle antieke teksten zijn te overzien. De integrale Latijnse literatuur vóór 300 na Chr. past in twee, hooguit drie Billy-boekenkasten van de IKEA. De inscripties nemen één extra kast in beslag. Voor de Griekse literaire teksten, inscripties en papyri zul je vier of vijf boekenkasten nodig hebben. Hebreeuws en Aramees hebben genoeg aan één kast en het Egyptisch aan iets meer. Perzisch kan toe met één plank. Archeologen vinden in Mesopotamië elk jaar spijkerschriftteksten, zodat dat corpus langzaam groeit en inmiddels iets groter is dan het Latijnse.

Lees verder “Het antieke hiernamaals” →

Deel dit:

Het paleis van Sarvestan

Het paleis bij Sarvestan

Je moet er wat moeite voor doen om er te komen, bij het Sarvestan-paleis. De meeste bezoekers zullen er aankomen met een taxi vanuit Shiraz; het is zo’n honderd kilometer, dus houd rekening met een rit van anderhalf uur en een chauffeur die je een plezier doet met westerse muziek (Modern Talking). Maar na die rit ben je ook ergens, want het goed bewaarde Sassanidische paleis ligt schitterend in een immense, verder volkomen lege vlakte.

Het Sarvestan-paleis, vernoemd naar een stadje in de omgeving, is gebouwd door koning Bahram V de Ezel (r.420-438). Wij zijn geneigd die bijnaam als verwijt te beschouwen, maar een vergelijking met het geduldige, lieve, oersterke dier is natuurlijk een groot compliment. Bahram was een succesvolle vorst, die na een dynastiek conflict de troon besteeg, de Sassanidische posities in Centraal-Azië herstelde en de macht zonder problemen kon doorgeven aan zijn zoon.

Lees verder “Het paleis van Sarvestan” →

Deel dit:

Het taoïsme: de Zhuangzi (3)

[Kees Alders schrijft over de Chinese filosofische stromingen. Een inleiding was hier. Na een introductie, het Confucianisme, het Mohisme en de School van de Namen behandelt hij dit najaar het taoïsme. Het eerste blogje in deze reeks was hier.]

Over de dood denkt de Zhuangzi heel anders dan de Daodejing, en dan de meeste mensen van zijn tijd. We hadden al gezien dat mensen na hun dood geëerd werden als geesten die zich met name bezig blijken te houden met familiezaken. In de Daodejing speelt de vraag wat er na de dood komt geen enkele rol; wie de dao volgt hoeft de geesten niet te vrezen. De Zhuangzi gaat in verschillende hoofdstukken een totaal andere richting op.

De dood als verandering

Bekend is het verhaal van de vlinderdroom, waarin meester Zhuangzi droomt dat hij een vlinder is en niet weet dat hij eigenlijk een Chinese wijsgeer is, die droomt dat hij een vlinder is. Eenmaal wakker is hij in de war: is hij nou een Chinese wijsgeer die droomt dat hij een vlinder is, of is hij een vlinder die droomt dat hij een Chinese wijsgeer is? Dit noemt hij dan maar “de verandering der dingen”.

Lees verder “Het taoïsme: de Zhuangzi (3)” →

Deel dit:

Poëzie: Amulet

Scarabee (Rijksmuseum van Oudheden, Leiden)

Amulet

Zeg nou gewoon maar wat er gebeurde
en leg het af tegen een veer

vertel hoe ik ether kocht op bestelling
en aan mijn vader gaf zodat de woestijnbaby’s
ongemerkt in een emmer uitdoofden

zoals hij mijn band plakte
of een haanhoofd afzaagde met ons broodmes
voor de wedergeboorte van zijn nieuwe haan
terwijl ik mijn oor tegen de schuurdeur hield

in het dons ploften ’s nachts jonge kevers
die onder het zaagsel vandaan kropen
in mijn wilde kamer als zandzakken uit
luchtballonnen naast mijn schuldige hoofd

ik wil niet dat je zwijgt
getuig tegen mij
zonder balsem van magisch spreken

ik heb geen scarabee nodig
om mij te behouden

Lees verder “Poëzie: Amulet” →

Deel dit:

Het taoïsme: de Zhuangzi (2)

Een hanger in de vorm van een draak (Musée Guimet, Parijs)

[Kees Alders schrijft over de Chinese filosofische stromingen. Een inleiding was hier. Na een introductie, het Confucianisme, het Mohisme en de School van de Namen behandelt hij dit najaar het taoïsme. Het eerste blogje in deze reeks was hier.]

Wuwei en de ongrijpbare dao

De Zhuangzi is een bij uitstek taoïstisch werk, in die zin dat latere taoïsten het vaak opvatten als één van de twee fundamenten van hun school.

Op momenten leest de Zhuangzi als een uitleg bij de Daodejing. Zo komt de wu wei-gedachte (“go with the flow” ) regelmatig terug in speelse voorbeelden, zoals dat van de slager die zijn mes negentien jaar niet hoeft te slijpen, omdat hij de natuurlijke openingen van het dier volgt.

Ook wordt in beide werken het ongrijpbare van de dao benadrukt. Daarin komen de teksten soms bijna woordelijk overeen: de dao is niet te benoemen, niet in woorden te vangen, en wie weet spreekt niet.

Besturen of niet besturen

Tegelijkertijd zijn er inhoudelijke verschillen tussen de Daodejing en de Zhuangzi. Regelmatig gaat de Zhuangzi een heel andere richting op, of voegt de auteur gedachten toe die we in de Daodejing niet tegenkomen.

Lees verder “Het taoïsme: de Zhuangzi (2)” →

Deel dit:

Het taoïsme: de Zhuangzi (1)

De Gele Keizer

[Kees Alders schrijft over de Chinese filosofische stromingen. Een inleiding was hier. Na een introductie, het Confucianisme, het Mohisme en de School van de Namen behandelt hij dit najaar het taoïsme. Het eerste blogje in deze reeks was hier.]

Een klerk met weinig ambitie

Zhuangzi, oftewel meester Zhuang (oudere schrijfwijze: Chuang-tzu), werkte als klerk in een laktuin. Althans, als we de Han-historicus Sima Qian mogen geloven: verdere bronnen over het leven van meester Zhuang hebben we eigenlijk niet. Die laktuin zou gelegen hebben in Meng, dat niet ver van de hoofdstad van de staat Song lag.

Een laktuin was een plaats waar lakbomen groeiden en werden afgetapt, en waar waarschijnlijk ook handwerkslieden lakproducten produceerden. Nu waren lakproducten in de tijd waar we het over hebben – Zuangzi leefde van de tweede helft van de vierde tot het begin van de derde eeuw v.Chr. – strategisch erg belangrijk: lak werd onder andere gebruikt voor wapens en strijdwagens. Daarom stonden dit soort werkplaatsen meestal onder staatsbeheer. Zhuangzi was dus waarschijnlijk een ambtenaar. Maar dan wel een erg lage ambtenaar. Dat is natuurlijk opvallend. Was hij niet ambitieus?

Lees verder “Het taoïsme: de Zhuangzi (1)” →

Deel dit:

Een Romeinse mop

Inscriptie uit Aesernia (Louvre, Parijs)

Hierboven ziet u een leuke inscriptie. Ze komt uit het antieke Aesernia, het huidige Isernia in zuidelijk Italië, en ze behoort tot de collectie van het Louvre. U heeft normaal gesproken dus weinig kans om dit monumentje te zien, want zelfs als je een tijdslot reserveert in het Parijse museum, duurt het twee uur voordat je door de security bent. Gelukkig stond deze inscriptie een tijdje geleden op de expositie over Paestum in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, waar ik haar fotografeerde.

De twee eerste regels van deze inscriptie, die bekendstaat als EDCS-14803688 en dateert van tussen 50 en 150 na Chr., zijn vrij simpel.

L(ucius) Calidius Eroticus
sibi et Fanniae Voluptati v(ivus) f(ecit)

Lees verder “Een Romeinse mop” →

Deel dit: