Het taoïsme van Sunzi

Han-Chinese soldaat (Musée Guimet, Parijs)

[Kees Alders schrijft over de Chinese filosofische stromingen. Een inleiding was hier. Na een introductie, het Confucianisme, het Mohisme en de School van de Namen behandelt hij dit najaar het taoïsme. Het eerste blogje in deze reeks was hier.]

Het verhaal van Sun Wu

Sun Wu leefde aan het einde van de zesde eeuw voor Chr. en zou daarmee een tijdgenoot van Confucius zijn geweest. De koning van de noordoostelijke staat Wu zag zich in die tijd bedreigd door het veel machtigere Chu. Hij zag wel wat in Sun als commandant, maar wilde hem testen door hem uit te dagen zijn harem een militaire opleiding te geven – denkelijk om te zien of Sun echt van iedereen soldaten van kon maken.

Sun stelde de twee favoriete concubines van de koning aan als officieren, en begon met trainen. Maar in plaats van de orders uit te voeren schoten de vrouwen telkens in de lach. Daarop besloot Sun de twee officieren te laten onthoofden.

Lees verder “Het taoïsme van Sunzi” →

Deel dit:

De Nijmeegse stadsrechten (3)

Kopie van een inscriptie die Ulpia Noviomagus vermeldt (Valkhof Museum, Nijmegen)

[Laatste van drie blogjes over de hypothetische “stadsrechten” van de Romeinse stad Nijmegen. Het eerste was hier.]

In het eerste blogje schreef ik dat J.E. Bogaers om onbekende redenen de aanname deed dat Nijmegen Romeinse stadsrechten zou hebben gehad. Daarna vertelde ik dat dit in elk geval geen marktrechten kunnen zijn geweest. Dat er zoiets heeft bestaan als een municipium-status, volgens Bogaers ook een mogelijke vorm van zijn hypothetische stadsrechten, veronderstelt een koppeling aan ius Latii, maar Ortiz de Urbina heeft erop gewezen dat dat verband niet bewezen is. Fergus Millar betwijfelt zelfs het bestaan van een municipale status.

Andere argumenten

In de discussie zijn natuurlijk meer argumenten naar voren gebracht. Voor Nijmegen is bijvoorbeeld genoemd dat het zich ging aanduiden als Ulpia Noviomagus. Dit is, voor zover ik overzie, de enige reden waarom keizer Marcus Ulpius Trajanus verantwoordelijk wordt gehouden voor de verlening van marktrechten (Bogaers) of voor marktrechten én municipium-status (Haalebos). We hoeven echter helemaal geen staatsrechtelijke wijzigingen aan te nemen als de gebruikelijke Romeinse hielenlikkerij voldoende verklaart. Ik noemde al vaker de Andalusische stad Sabora, dat aan keizer Vespasianus vroeg of het zich naar hem mocht vernoemen en als antwoord kreeg dat de gemeente zich mocht noemen zoals ze wou, zolang ze haar verplichtingen maar nakwam.

Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (3)” →

Deel dit:

De Nijmeegse stadsrechten (2)

Een Amor uit Nijmegen (Rijksmuseum van Oudheden, Leiden)

[Tweede van drie blogjes over de hypothetische “stadsrechten” van de Romeinse stad Nijmegen. Het eerste was hier.]

In het vorige blogje schreef ik dat J.E. Bogaers de hypothese introduceerde dat Nijmegen stadsrechten had gehad, en dat die de vorm hadden van óf marktrechten óf een status als municipium.

Marktrechten?

De Romeinen kenden een marktrecht, ius nundinarum. Dit had betrekking op landelijk gebied, zoals de villa’s van de grootgrondbezitters.noot L. de Ligt, “Roman Law, Markets and Market Prices”, in: Du Plessis, P.J., (red.), Handbook of Roman Law and Society (2016). Het was voor hen praktisch als de arbeiders hun inkopen dichtbij huis konden doen. Steden – wat dat ook waren – organiseerden sowieso markten. Omdat Nijmegen, dat met enkele duizenden inwoners een echt stedelijke kern was, deze rechten dus al bezat, kan het onmogelijk stadsrechten hebben gekregen doordat een keizer het ius nundinarum toekende. Terecht noemt archeoloog Jan Kees Haalebos het niet aannemelijk dat het Flavische Nijmegen (d.w.z. de stad tussen pakweg 70 en 100 na Chr.) geen markt bezat.noot J.K. Haalebos, “Mosterd na de maaltijd. Een vergeten jubileum: Traianus en het jaar 98 na Chr. in Nijmegen”, in: Jaarboek Numaga 47 (2000).

Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (2)” →

Deel dit:

De Nijmeegse stadsrechten (1)

Een recent opgegraven kopje van Bacchus (Stadhuis Nijmegen)

Afgelopen zomer schreef ik enkele keren over Nijmegen in de Romeinse tijd: over de geschiedenis van die stad, over Museum Kam, over aardewerk dat ik zag in Museumpark Orientalis, over het vernieuwde Valkhof Museum. Ik sprak ook classicus Vincent Hunink en allerlei anderen. En iedereen die ik sprak, stelde ik dezelfde vraag: hoe zit dat nou, met die claim dat Nijmegen rond 100 na Chr. “stadsrechten” heeft gekregen? Immers, Fergus Millar heeft in 1977 in zijn beroemde boek The Emperor in the Roman World de zogeheten municipium-status geproblematiseerd.

Eigenlijk bleek niemand goed te weten waarop de claim was gebaseerd. Zoals op deze blog wel vaker is geconstateerd: omdat de opleidingen te kort zijn, kunnen archeologen in Nederland niet voldoende kennis opdoen van de andere oudheidkundige disciplines, zodat ze regelmatig (en te goeder trouw) inzichten herhalen die hun collega’s allang hebben ondergraven. In Nijmegen kreeg ik alle hulp om eens uit te zoeken waar de claim nou vandaan komt – daarvoor mijn oprechte dank. Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (1)” →

Deel dit:

Faits divers (61)

Geen vissaus. wel vis (Archeologisch museum, Sousse)

Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer: geslachtsverandering, vissige dingen en wat reclame.

De togatus/togata van Pamplona

Anderhalf jaar geleden noemde ik een in Pamplona gevonden Romeins standbeeld dat altijd was beschouwd als een togatus, dus een meneer in een toga ofwel het Romeinse nationale kledingstuk. Het beeld bleek echter een jonge vrouw voor te stellen. Ze was kleiner van stuk dan we bij een normale togatus zouden verwachten en het gewaad dat ze onder haar toga droeg was geen normale tunica, maar iets dat tot aan haar voeten reikte. Dat is iets dat we normaliter niet zien op standbeelden van mannen. Op de constatering dat dit het beeld van een meisje was, volgden vanzelfsprekend allerlei vragen: had de bronsgieter een fout gemaakt, was het meisje een-tot-man-gepromoveerde, zagen we een Romeinse verkleedpartij, was er sprake van travestie of snappen wij antieke gender-rollen niet? Het trok in elk geval internationaal de aandacht.

Lees verder “Faits divers (61)” →

Deel dit:

Zomaar een graf uit Karthago

Graf-amfoor (Paleochristelijk Museum, Karthago)

In de oude wereld was crematie de ideale manier om iemand een nette uitvaart te geven. Nadat de vlammen het vlees hadden verbrand, werden de geblakerde botten met geurstoffen behandeld, in een mooi stuk textiel gewikkeld en bijgezet in een urn. Er waren ook andere vormen van crematie, maar elke methode veronderstelde altijd dat er een aanzienlijke hoeveelheid hout werd verbrand. Vanaf de derde eeuw na Chr. begon dat een probleem te worden en lezen we over houtschaarste. (Ook de badhuizen hadden er toen van te lijden dat het heetwaterbad niet voldoende kon worden gestookt.) Ik heb nooit ergens gelezen dat houtschaarste een van de aanleidingen was tot de laatantieke overgang van crematie naar begraving, maar zou er niet van opkijken als het zo was.

Maar goed: een crematie was dus kostbaar. De armsten belandden in massagraven of waren een prooi voor de vogels en honden. Voor anderen was er een uitvaart in een kruik, zoals hierboven. Deze amfora – de kenner ziet een “Keay 56” – is ergens tussen 450 en 525 na Chr. vervaardigd in Nabeul in Tunesië, dat ook tegenwoordig aardewerk produceert. Voordat de kruik veranderde in een graf, bevatte ze garum ofwel vissaus. Dat moet zijn vervoerd naar Karthago en daar zijn overgeslagen in handzamere verpakkingen. Vervolgens was de kruik dus beschikbaar voor andere doeleinden.

Lees verder “Zomaar een graf uit Karthago” →

Deel dit:

Wat was het Romeinse Rijk?

Aglibol , Ba’alshamin en Malakbel. Syrische, Arabische, Griekse, Oosterse en Romeinse elementen bij elkaar (Louvre, Parijs).

Soms lees je een zinnetje dat de woorden bevat die je al jaren zocht. Die ervaring had ik onlangs bij het mooie boek van de Britse archeoloog David Mattingly, een van de grootste kenners van de antieke Maghreb. Ik leerde zijn werk kennen toen ik een kleine twintig jaar geleden voor het eerst naar Libië ging en me verdiepte in de Limes Tripolitanus. Drie jaar geleden verscheen Mattingly’s boek Between the Sahara and the Sea, dat de nieuwe synthese lijkt te gaan worden, en de eerste in het Engels. Uiteraard zijn de oudere, merendeels Franse publicaties daarmee nog niet overbodig. Mattingly prijst bijvoorbeeld de ambitie van een Stéphane Gsell.

Rome als initiatiefnemer?

Maar eerst de kwestie waar ik zo nu en dan aan denk: wat is nu eigenlijk het Romeinse Rijk? Het punt is: het verhaal wordt altijd top-down verteld. De Romeinen komen ergens aan, onderwerpen dan een gebied en gaan verder naar het volgende. Eerst Sicilië, dan Sardinië en Corsica, vervolgens de Provence, en uiteindelijk Iberië. Dit verhaal klopt, maar is oppervlakkig. Je kunt immers alleen verder veroveren als je de al veroverde regio’s niet alleen pacificeert, maar ook wint om vóór je te gaan vechten. En dat gebeurde. Sterker nog: al vóór Rome zijn macht ergens uitbreidde, waren daar pro-Romeinse groepen. In de vierde eeuw v.Chr. annexeerde Campania zichzelf en driehonderd jaar later streden allerlei Gallische groepen met Julius Caesar mee tegen andere Galliërs. Caesar gaf zijn medestrijders het Romeinse burgerrecht en nam hen op in zijn patronagenetwerk.

Lees verder “Wat was het Romeinse Rijk?” →

Deel dit:

Archeologische vraagtekens (3)

Romeinen in het nieuws

[Dit is het laatste van drie blogjes over het afnemende belang van de archeologie van Romeins Nederland. Het eerste was hier.]

Faustiaans pact

Ik eindigde mijn vorige blogje met de constatering dat archeologen en journalisten professioneler met elkaar kunnen omgaan. Er zou al veel zijn gewonnen als archeologen niet naar de pers zouden stappen vóór er een wetenschappelijke publicatie is. Helaas staat menig archeoloog onder druk om voortijdig de publiciteit te zoeken. Dit heeft te maken met de organisatie van de Nederlandse archeologie.

Een van de uitgangspunten, in 1992 vastgelegd in de Europese Conventie van Valletta (kortweg aangeduid als “Verdrag van Malta”), is dat wie een vindplaats verstoort, betaalt voor onderzoek, dat in Nederland in handen is gekomen van commerciële bedrijven. Wát feitelijk wordt opgegraven en bewaard, wordt besloten in een complex spel tussen de verstoorder, die financieel belang heeft bij niet opgraven, het archeologisch bedrijfsleven, dat juist wel wil opgraven, en de overheid, die vaststelt wat monumentwaarde heeft. Meestal zijn bouwplannen tot ieders redelijke tevredenheid aan te passen.

Lees verder “Archeologische vraagtekens (3)” →

Deel dit:

Archeologische vraagtekens (2)

Screenshot van het Romeins Museum Heerlen (overigens)

[Dit is het tweede van drie blogjes over het afnemende belang van de archeologie van Romeins Nederland. Het eerste was hier.]

Onuitgevoerde muziek

Het jaar 2024 liep al ten eindenoot December is de maand waarin journalisten bezig zijn met jaaroverzichten en wat dies meer zij. Het is een bekend moment om overdreven wetenschappelijke claims naar buiten te brengen – denk aan de jaarlijkse flauwekul over Kerstmis en Chanoeka. toen de gemeente Heerlen bekendmaakte dat de plaatselijke archeologen – voor de duidelijkheid: een heel professioneel team – het graf hadden gevonden van een Romeinse soldaat, ene Flaccus. “Ondergrondse geheimen van het Raadhuisplein”, likkebaardde de gemeente, en het Romeins Museum schreef op zijn website trots dat de ontdekking de wereld over ging.

Gemakshalve werd verzwegen hoe zwak het bewijs was. In een graf was een scherf gevonden waarop FLAC was gekrast. Die letters werden aangevuld tot het hypothetische FLACCI (“van Flaccus”), waarvan werd gezegd dat het – nóg een hypothese – een soldaat was, ja, (door invoeging van een secundum quid) een legionair. Hoewel het type aardewerk inderdaad door soldaten werd gebruikt, is Heerlen geen werkelijk militaire context (meer). Er is dus geen aanleiding voor de dubbele hypothese. Het had ook het eetgerei uit de herberg van Flaccilla kunnen zijn. Voor die eveneens dubbele hypothese is evenmin aanleiding.

Lees verder “Archeologische vraagtekens (2)” →

Deel dit:

Archeologische vraagtekens (1)

Waarvoor hebben we ook alweer archeologie? (Museum für Antike Schifffahrt, Mainz)

In de laatste alinea van het inleidende hoofdstuk van de nieuwe bundel Tussen Schelde en Eems, het publieksboek over het zogeheten Kempenproject, stellen archeologen Nico Roymans en Jos Bazelmans het klip en klaar: projecten als het hunne zijn in de toekomst niet langer mogelijk. Dat komt doordat de archeologische opleidingen sinds de invoering van de BaMa-structuur geen kopstudies meer zijn die een student deed na een propedeuse in een ander vak. Het vanzelfsprekende contact dat archeologiestudenten ooit hadden met andere vakgebieden is sindsdien verdwenen. Daarmee heeft de Nederlandse archeologie een probleem.

Meer dan één, om precies te zijn. De opleidingen zijn dus onvoldoende verbonden met andere disciplines, waardoor het aantal onjuistheden in de archeologische interpretatie toeneemt. Een tweede probleem is dat de publieksvoorlichting niet begint bij de publieke vraag. Tot slot is er de prijsgegeven wetenschappelijke autonomie. Ik zal deze kwesties illustrerennoot Een opsomming van voorbeelden vormt geen bewijs. Voor een uitgebreidere behandeling verwijs ik naar mijn boek Oudheidkunde is een wetenschap (2023). met voorbeelden uit Romeins Nederland, maar denk dat ze in meerdere of mindere mate ook in andere archeologische specialismen en in de andere oudheidkundige disciplines spelen.

Lees verder “Archeologische vraagtekens (1)” →

Deel dit: