De hervormingen van Josia (4)

Offerhoogte in Petra

[Laatste van een vierdelige blog over de hervormingen van Josia. Het eerste deel was hier.]

Deuteronomium

We weten toevallig wat er in de teruggevonden boekrol stond waarover we lazen in het vorige blogje. Het Verbond vormt namelijk de kern van het Bijbelboek Deuteronomium, de hoofdstukken 12 tot en met 26, met nog een appendix in hoofdstuk 28. Gepresenteerd als een toespraak van Mozes die vooruitblikt naar wat nog te gebeuren staat, bestaat dit uit allerlei instructies die perfect overeenkomen met het beleid van Josia. Zo is er een verbod op het brengen van offers op andere plekken dan “de plaats die de Heer, uw God, zal kiezen”.noot Deuteronomium 12.4-5. Er is een verbod om zelfs maar belangstelling te hebben voor andere volken en hun goden:

Als u het land eenmaal in bezit hebt gekregen en er bent gaan wonen, zorg er dan voor dat die volken, die voor u zijn uitgeroeid, niet alsnog uw ondergang worden. Wees niet nieuwsgierig naar hun goden.noot Deuteronomium 12.29-30.

Lees verder “De hervormingen van Josia (4)” →

Deel dit:

De hervormingen van Josia (3)

Asjerapaal (Archeologisch Museum, Aleppo)

[Derde van vier blogjes over de hervormingen van Josia. Het eerste deel was hier.]

De religieuze hervormingen van Josia

Politieke eisen, zoals ik noemde in het vorige blogje, werden in de Oudheid niet zelden religieus gelegitimeerd. Zo ook in het koninkrijk Juda. 2 Koningen bevat het verhaal dat in 623 v.Chr. bij werkzaamheden in de Tempel in Jeruzalem een boekrol werd gevonden met daarin allerlei religieuze voorschriften: het Verbondsboek. De profetes Chulda werd erbij gehaald en legde uit dat de Judeeërs zich veel te lang onvoldoende hadden gehouden aan Gods wetten, bijvoorbeeld door te offeren aan andere goden en beelden te maken.noot 2 Koningen 22. Daarop volgde een hervorming van de cultus. Feitelijk kreeg de Jahweh Alleen-beweging de macht in handen: alle plekken waar andere goden werden vereerd, werden gesloopt. Het verslag in 2 Koningen, geschreven door een ooggetuige, liegt er niet om.

Lees verder “De hervormingen van Josia (3)” →

Deel dit:

De hervormingen van Josia (2)

Oorlog in het Nabije Oosten (Nationaal Museum van Irak, Bagdad; klik = groot)

[Tweede van een vier blogjes over de hervormingen van Josia. Het eerste deel was hier.]

Assyrië in verval

Rond het midden van de zevende eeuw raakte Assyrië in verval. Omdat de archieven juist daardoor in deze periode schaars worden, is het moeilijk het verloop van de gebeurtenissen in kaart te brengen, laat staan uitspraken te doen over de oorzaken. Feit is dat we niets meer weten over Assyrische troepen in het westen, en ook al kan dat komen doordat de archieven incompleet zijn, het past bij het beeld dat de eindstrijd plaatsvond in Mesopotamië. De Assyrische greep op het westen werd in het derde kwart van de zevende eeuw dus vermoedelijk wat minder vast.

Uiteindelijk waren het de Babyloniërs die in 612 v.Chr. de macht overnamen in het Nabije Oosten en verder gingen met het door de Assyriërs ingezette proces van integratie van vazalstaten in een wereldrijk. Het koninkrijk Juda, tribuutbetalend aan Assyrië, werd in 587/586 geannexeerd door de Babylonische koning Nebukadnezar II. Voor een deel van de Judeeërs betekende dit deportatie naar het oosten: de Babylonische Ballingschap.

Lees verder “De hervormingen van Josia (2)” →

Deel dit:

De hervormingen van Josia (1)

Stèle met een verdrag tussen twee Assyrische vazalvorsten met middenin een asjerapaal (Archeologisch Museum, Antakya)

Eerst even dit. Eén, de staat Israël is, zoals andere landen die zijn ontstaan na de teloorgang van het Ottomaanse Rijk, internationaal erkend en behoeft zich niet te legitimeren door middel van een zionistisch geschiedbeeld dat ik eerder heb beschreven – denk aan de archeologie, denk aan Masada. Twee, een historicus stelt feiten uit het verleden vast (of probeert dat althans). De betekenis van die feiten mogen anderen vaststellen. Als ik hieronder dus iets vertel over een “claim op het land”, gaat dat over het verleden en daarover mag u denken wat u wil, mits rationeel onderbouwd. Drie, als ik een vraag krijg voorgelegd waarover ik iets denk te weten, probeer ik een antwoord te geven. Vier, de vraag naar de hervormingen van van koning Josia van Juda is zo’n vraag en is bovendien leuk omdat alles omstreden is.

Assyrië

In de negende eeuw v.Chr. begon de westelijke expansie van het Assyrische Rijk. Koningen als Aššurnasirpal II (r.883-859) en Šalmaneser III (r.858-824) bereikten de Middellandse Zee en versterkten hun posities steeds verder. Eerst was er een plundertocht. Die diende om de weg te verkennen, buit te machtigen en mensen te deporteren. Vervolgens kwamen er verdragen, waarin deze of gene Syrische vorst aan zijn Assyrische collega trouw beloofde en tribuut toezegde. Feitelijk kocht zo’n vorst plundering af door de buit zélf alvast af te staan. Het is een voorbeeld van wat Max Weber aanduidde als Raubimperialismus.

Lees verder “De hervormingen van Josia (1)” →

Deel dit:

Een Fenicisch ivoortje uit Andalusië

Fenicisch ivoortje (Archeologisch museum, Córdoba)

In de negende eeuw kwam de Fenicische kolonisatie op gang, met stadstichtingen in bijvoorbeeld Tunesië, op Sicilië en aan de kusten van Spanje. Zo kwamen allerlei producten uit het Nabije Oosten naar het westen, waar kunstenaars zich erdoor lieten inspireren. Niet van de ene op de andere dag, natuurlijk: de invloed is pas later echt te merken. Voor Griekenland, waar men ook inspiratie ontleende aan de oosterse kunst, spreken kunsthistorici van de “oriëntaliserende fase”. Die begon zo rond 750 v.Chr. (of een tikje later) en duurde tot pakweg 650 v.Chr.

Het bovenstaande stukje ivoor komt uit Montoro, even stroomopwaarts langs de Guadalquivir van Córdoba. Het is vermoedelijk een importstuk, maar dat zeggen archeologen vooral omdat ze geen parallel kennen die door de bewoners van Andalusië is vervaardigd. Dat is overigens best een sterk argument. Werkelijk unieke kunstvoorwerpen bestaan niet.

Lees verder “Een Fenicisch ivoortje uit Andalusië” →

Deel dit:

Het taoïsme van Sunzi

Han-Chinese soldaat (Musée Guimet, Parijs)

[Kees Alders schrijft over de Chinese filosofische stromingen. Een inleiding was hier. Na een introductie, het Confucianisme, het Mohisme en de School van de Namen behandelt hij dit najaar het taoïsme. Het eerste blogje in deze reeks was hier.]

Het verhaal van Sun Wu

Sun Wu leefde aan het einde van de zesde eeuw voor Chr. en zou daarmee een tijdgenoot van Confucius zijn geweest. De koning van de noordoostelijke staat Wu zag zich in die tijd bedreigd door het veel machtigere Chu. Hij zag wel wat in Sun als commandant, maar wilde hem testen door hem uit te dagen zijn harem een militaire opleiding te geven – denkelijk om te zien of Sun echt van iedereen soldaten van kon maken.

Sun stelde de twee favoriete concubines van de koning aan als officieren, en begon met trainen. Maar in plaats van de orders uit te voeren schoten de vrouwen telkens in de lach. Daarop besloot Sun de twee officieren te laten onthoofden.

Lees verder “Het taoïsme van Sunzi” →

Deel dit:

De Nijmeegse stadsrechten (3)

Kopie van een inscriptie die Ulpia Noviomagus vermeldt (Valkhof Museum, Nijmegen)

[Laatste van drie blogjes over de hypothetische “stadsrechten” van de Romeinse stad Nijmegen. Het eerste was hier.]

In het eerste blogje schreef ik dat J.E. Bogaers om onbekende redenen de aanname deed dat Nijmegen Romeinse stadsrechten zou hebben gehad. Daarna vertelde ik dat dit in elk geval geen marktrechten kunnen zijn geweest. Dat er zoiets heeft bestaan als een municipium-status, volgens Bogaers ook een mogelijke vorm van zijn hypothetische stadsrechten, veronderstelt een koppeling aan ius Latii, maar Ortiz de Urbina heeft erop gewezen dat dat verband niet bewezen is. Fergus Millar betwijfelt zelfs het bestaan van een municipale status.

Andere argumenten

In de discussie zijn natuurlijk meer argumenten naar voren gebracht. Voor Nijmegen is bijvoorbeeld genoemd dat het zich ging aanduiden als Ulpia Noviomagus. Dit is, voor zover ik overzie, de enige reden waarom keizer Marcus Ulpius Trajanus verantwoordelijk wordt gehouden voor de verlening van marktrechten (Bogaers) of voor marktrechten én municipium-status (Haalebos). We hoeven echter helemaal geen staatsrechtelijke wijzigingen aan te nemen als de gebruikelijke Romeinse hielenlikkerij voldoende verklaart. Ik noemde al vaker de Andalusische stad Sabora, dat aan keizer Vespasianus vroeg of het zich naar hem mocht vernoemen en als antwoord kreeg dat de gemeente zich mocht noemen zoals ze wou, zolang ze haar verplichtingen maar nakwam.

Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (3)” →

Deel dit:

De Nijmeegse stadsrechten (2)

Een Amor uit Nijmegen (Rijksmuseum van Oudheden, Leiden)

[Tweede van drie blogjes over de hypothetische “stadsrechten” van de Romeinse stad Nijmegen. Het eerste was hier.]

In het vorige blogje schreef ik dat J.E. Bogaers de hypothese introduceerde dat Nijmegen stadsrechten had gehad, en dat die de vorm hadden van óf marktrechten óf een status als municipium.

Marktrechten?

De Romeinen kenden een marktrecht, ius nundinarum. Dit had betrekking op landelijk gebied, zoals de villa’s van de grootgrondbezitters.noot L. de Ligt, “Roman Law, Markets and Market Prices”, in: Du Plessis, P.J., (red.), Handbook of Roman Law and Society (2016). Het was voor hen praktisch als de arbeiders hun inkopen dichtbij huis konden doen. Steden – wat dat ook waren – organiseerden sowieso markten. Omdat Nijmegen, dat met enkele duizenden inwoners een echt stedelijke kern was, deze rechten dus al bezat, kan het onmogelijk stadsrechten hebben gekregen doordat een keizer het ius nundinarum toekende. Terecht noemt archeoloog Jan Kees Haalebos het niet aannemelijk dat het Flavische Nijmegen (d.w.z. de stad tussen pakweg 70 en 100 na Chr.) geen markt bezat.noot J.K. Haalebos, “Mosterd na de maaltijd. Een vergeten jubileum: Traianus en het jaar 98 na Chr. in Nijmegen”, in: Jaarboek Numaga 47 (2000).

Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (2)” →

Deel dit:

De Nijmeegse stadsrechten (1)

Een recent opgegraven kopje van Bacchus (Stadhuis Nijmegen)

Afgelopen zomer schreef ik enkele keren over Nijmegen in de Romeinse tijd: over de geschiedenis van die stad, over Museum Kam, over aardewerk dat ik zag in Museumpark Orientalis, over het vernieuwde Valkhof Museum. Ik sprak ook classicus Vincent Hunink en allerlei anderen. En iedereen die ik sprak, stelde ik dezelfde vraag: hoe zit dat nou, met die claim dat Nijmegen rond 100 na Chr. “stadsrechten” heeft gekregen? Immers, Fergus Millar heeft in 1977 in zijn beroemde boek The Emperor in the Roman World de zogeheten municipium-status geproblematiseerd.

Eigenlijk bleek niemand goed te weten waarop de claim was gebaseerd. Zoals op deze blog wel vaker is geconstateerd: omdat de opleidingen te kort zijn, kunnen archeologen in Nederland niet voldoende kennis opdoen van de andere oudheidkundige disciplines, zodat ze regelmatig (en te goeder trouw) inzichten herhalen die hun collega’s allang hebben ondergraven. In Nijmegen kreeg ik alle hulp om eens uit te zoeken waar de claim nou vandaan komt – daarvoor mijn oprechte dank. Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (1)” →

Deel dit:

Faits divers (61)

Geen vissaus. wel vis (Archeologisch museum, Sousse)

Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer: geslachtsverandering, vissige dingen en wat reclame.

De togatus/togata van Pamplona

Anderhalf jaar geleden noemde ik een in Pamplona gevonden Romeins standbeeld dat altijd was beschouwd als een togatus, dus een meneer in een toga ofwel het Romeinse nationale kledingstuk. Het beeld bleek echter een jonge vrouw voor te stellen. Ze was kleiner van stuk dan we bij een normale togatus zouden verwachten en het gewaad dat ze onder haar toga droeg was geen normale tunica, maar iets dat tot aan haar voeten reikte. Dat is iets dat we normaliter niet zien op standbeelden van mannen. Op de constatering dat dit het beeld van een meisje was, volgden vanzelfsprekend allerlei vragen: had de bronsgieter een fout gemaakt, was het meisje een-tot-man-gepromoveerde, zagen we een Romeinse verkleedpartij, was er sprake van travestie of snappen wij antieke gender-rollen niet? Het trok in elk geval internationaal de aandacht.

Lees verder “Faits divers (61)” →

Deel dit: