Er is in de Oudheid nogal wat gesproken, gefilosofeerd, gezongen, gekletst en gefantaseerd over wat er na dit leven komt. En zonder uitzondering gebruikten de Romeinen, de Grieken, de Joden, de Egyptenaren, de Babyloniërs beelden uit het leven zelf. Wie al die oude hiernamaalsverwachtingen, die ook in ons hedendaagse denken een rol spelen, wil doorgronden, kan er niet omheen kennis te hebben van het dagelijks leven in de oude wereld. En dat betekent weer: kennis hebben van én de archeologie én de antieke literatuur.
De archeologie is onoverzichtelijk groot, maar alle antieke teksten zijn te overzien. De integrale Latijnse literatuur vóór 300 na Chr. past in twee, hooguit drie Billy-boekenkasten van de IKEA. De inscripties nemen één extra kast in beslag. Voor de Griekse literaire teksten, inscripties en papyri zul je vier of vijf boekenkasten nodig hebben. Hebreeuws en Aramees hebben genoeg aan één kast en het Egyptisch aan iets meer. Perzisch kan toe met één plank. Archeologen vinden in Mesopotamië elk jaar spijkerschriftteksten, zodat dat corpus langzaam groeit en inmiddels iets groter is dan het Latijnse.
Hooguit twintig Billy’s zijn genoeg voor alle literatuur tot 300, en dat is tegelijk te weinig en te veel. Het is te weinig, omdat we er nog altijd onvoldoende informatie in vinden over de oude wereld. Op allerlei vragen kunnen we het antwoord simpelweg niet weten, en de antwoorden die we kennen, zijn weinig robuust. Zelfs met het archeologische bewijsmateriaal erbij blijft de oudheidkunde de wetenschap van de dataschaarste.
Tegelijk zijn twintig Billy’s te veel. Het is immers meer dan een mens begrijpend lezen kan.
We zijn dus gedwongen selecties aan te brengen. Classici concentreren zich op Griekse en de klassieke Latijnse teksten, terwijl andere lezers meer zijn geïnteresseerd in de joodse en christelijke literatuur, die voor een belangrijk deel is geschreven in Semitische talen. Voor archeologen geldt een soortgelijke beperking: ze kennen bijvoorbeeld Griekenland maar niet Egypte, wel Babylonië maar niet Etrurië. Gegeven de omvang van het aanbod zijn zulke beperkingen onvermijdelijk. Tegelijkertijd: wie zich beperkt, loopt des te harder aan tegen het feit dat we beschikken over onvoldoende informatie.
Daar helpt geen moedertje lief aan, maar we kunnen bruggen slaan. En dat is wat het oeuvre van Daniël De Waele zo belangrijk maakt. Hij ontsluit allerlei teksten uit de oude wereld, en biedt iets waar én degene met belangstelling voor de Grieks-Romeinse hiernamaalsopvattingen én degene die meer wil weten over de joods-christelijke traditie iets aan heeft. Deze aanpak, broodnodig als ze is, blijkt ook te werken. Ik ken althans geestelijken die hun kennis van de Bijbel zagen groeien doordat De Waele hun voorzag van parallellen uit de oud-oosterse en de klassieke literatuur, en ik ken classici die de Griekse religie beter gingen begrijpen nu ze meer wisten over de oosterse godsdiensten.
Het behoeft, denk ik, geen betoog dat de middeleeuwse West-Europese, Byzantijnse en Syrische culturen voortbouwden op die dubbele erfenis van de klassieke en de joods-christelijke wereld. Er valt een boom op te zetten over de interessante vraag in welke mate de islamitische wereld eveneens een erfgenaam is en in welke mate ze een alternatief wilde zijn, maar wat het antwoord ook is: het veronderstelt kennis van de wereld vóór 300.
Nu moeten we het belang daarvan ook niet overdrijven. Een mens hoeft niet te weten hoe iets is ontstaan om te onderzoeken hoe het momenteel functioneert. Ook is het niet mogelijk een verleden waarover we weinig robuuste informatie hebben, te benutten om lessen te leren aan een heden waarover we wél beschikken over robuuste informatie.
Van de andere kant: de hedendaagse hiernamaalsverwachtingen komen voort uit eerdere tradities – uit de verwachtingen dus die in dit boek zijn gedocumenteerd. Wie er kennis van neemt, zal alternatieve meningen leren kennen, en zal begrijpen dat zowel de toenmalige visies als de visies uit onze eigen tijd slechts visies zijn. Het bewustzijn dat onze eigen, historisch gegroeide opinies niet de enig mogelijke zijn, relativeert ons eigen kleine gelijk en betekent dat we de slaaf van het verleden niet langer zijn. In die zin zijn de boeken van Daniël De Waele bevrijdend.
[Mijn voorwoord bij het tweedelige boek Wat er na dit leven komt van Daniël De Waele over antieke hiernamaalsverwachtingen. Het is vanaf vandaag in de boekhandel.]
Log in met je uitgenodigde account of vraag lidmaatschap aan bij de redactie.