Het taoïsme: de Zhuangzi (2)

Een hanger in de vorm van een draak (Musée Guimet, Parijs)

[Kees Alders schrijft over de Chinese filosofische stromingen. Een inleiding was hier. Na een introductie, het Confucianisme, het Mohisme en de School van de Namen behandelt hij dit najaar het taoïsme. Het eerste blogje in deze reeks was hier.]

Wuwei en de ongrijpbare dao

De Zhuangzi is een bij uitstek taoïstisch werk, in die zin dat latere taoïsten het vaak opvatten als één van de twee fundamenten van hun school.

Op momenten leest de Zhuangzi als een uitleg bij de Daodejing. Zo komt de wu wei-gedachte (“go with the flow” ) regelmatig terug in speelse voorbeelden, zoals dat van de slager die zijn mes negentien jaar niet hoeft te slijpen, omdat hij de natuurlijke openingen van het dier volgt.

Ook wordt in beide werken het ongrijpbare van de dao benadrukt. Daarin komen de teksten soms bijna woordelijk overeen: de dao is niet te benoemen, niet in woorden te vangen, en wie weet spreekt niet.

Besturen of niet besturen

Tegelijkertijd zijn er inhoudelijke verschillen tussen de Daodejing en de Zhuangzi. Regelmatig gaat de Zhuangzi een heel andere richting op, of voegt de auteur gedachten toe die we in de Daodejing niet tegenkomen.

Een belangrijk verschil is bijvoorbeeld hoe gekeken wordt naar het besturen van een staat. De Daodejing bevat delen die zijn te lezen als een handleiding voor bestuurders over hoe een staat te besturen. Dat gebeurt dan volgens de wu wei-gedachte: vooral veel meegaan met de natuurlijke bewegingen en niets forceren. Maar ingrijpen kan de bestuurder in de Daodejing wel: de weg van de Hemel is immers wegnemen waar teveel is en aanvullen waar tekort is. De heerser is niet volkomen passief. In de Zhuangzi is dat anders.

Enerzijds zijn er hoofdstukken die als uitgesproken Yangistisch worden gezien: zowel meester Zhuangzi zelf als de taoïstische wijzen die in die anekdotes terugkomen weigeren op nogal pedante wijze een bestuursfunctie op zich te nemen wanneer die hen wordt aangeboden – dat zit het eigen geluk maar in de weg!

Anderzijds zijn er hoofdstukken waarin een taoïstische wijze wel het bestuur krijgt toebedeeld en dat aanvaardt. Door helemaal niets te doen en hooguit het goede voorbeeld te geven wordt het land vanzelf gelukkig en welvarend.

In beide gevallen werkt het niet-ingrijpen louterend. Aspirant-bestuurders zullen in deze hoofdstukken echter weinig concrete tips kunnen ontlenen.

Primitivist

Een aantal hoofdstukken springt eruit doordat daarin de hele beschaving wordt gehekeld. De behoefte van mensen om zich tegen elkaar te beschermen schept in praktijk structuren die juist de grootste schurken weten te gebruiken. Zoals een kleine rover wordt tegengehouden door een koffer die zwaar beveiligd is met riemen en sloten, vindt een grote rover die sloten en riemen juist handig voor het dragen, en hij werpt hem lachend op zijn rug.

De beschaving wordt in deze stukken tekst gezien als een vorm van verval. Het wordt als vanzelf het vehikel waarmee machtige elites de mensen kunnen onderdrukken. Het zou toch maar beter zijn als de mensen net als dieren in volmaakte eenvoud leefden. In zo’n eenvoudige samenleving zijn de zaken simpel, en is grootschalige onderdrukking niet mogelijk.

Shennong, die we eerder zagen als de uitvinder van de landbouw en het grote voorbeeld voor de School van de Landbouw, en de Gele Keizer, die hadden het volgens deze stukken tekst uiteindelijk maar slecht begrepen. Ze dachten de mensen te helpen, maar ze stimuleerden het verval.

Wetenschap, techniek en kunst, dat zijn in deze visie alleen maar bronnen van verwarring. De allergrootste fout is wel het cultiveren van de deugd. Dat maakt mensen vals en onoprecht. In deze verhalen staat de Zhuangzi haaks op de mohistische Mozi, die vooral inzet op maatschappelijke ordening, en de Confucianisten, voor wie met name de cultivering van de deugd centraal stond.

Ook delen van deze hoofdstukken komen vrijwel woordelijk overeen met stukken van de Daodejing, waarin de eenvoudige samenleving wordt geroemd. De primitivistische hoofdstukken van de Zhuangzi zijn hierin echter veel radicaler.

Nutteloos zijn

In sommige verhalen worden verminkte en mismaakte figuren opgevoerd, die toch een volledige innerlijke kracht blijken te bezitten. Onze eigen beperkingen doen er niet toe als we de dao, de Weg, willen vinden.

En soms helpen ze ons juist. Weer andere verhalen in de Zhuangzi roemen de nutteloosheid: een lelijke boom met zijn door de vele knoesten onbruikbare hout blijft lang leven, omdat niemand hem omhakt. Zo is het ook met mensen. Wie zich niet nuttig maakt voor de samenleving, wordt met rust gelaten en leidt een zorgeloos leven, en kan zo op een gezonde manier oud worden.

Aan de andere kant: een gans die niet kan snateren wordt als eerste geslacht. Hiermee relativeert Zhuangzi zijn eigen conclusie. Helaas vertelt het verhaal niet wat er nu zo nuttig is aan een snaterende gans, maar ik kan me voorstellen dat het beest handig is als waakgans. Hoe dan ook, moraal van het verhaal: nutteloosheid is toch niet altijd even handig. Na deze overpeinzing van Zhuangzi volgt in de bundeling een verhaal over Confucius, die slachtoffer wordt van zijn eigen faam. De wijze die zich laat voorstaan op zijn kennis en daarmee beroemd wordt, oogst haat en afgunst en brengt daarmee zichzelf in gevaar. Het is zodoende misschien maar beter nutteloos te lijken, dan het ook echt te zijn.

[Dank je wel Kees! Deze reeks zal worden vervolgd.]