Het taoïsme: de Zhuangzi (3)

[Kees Alders schrijft over de Chinese filosofische stromingen. Een inleiding was hier. Na een introductie, het Confucianisme, het Mohisme en de School van de Namen behandelt hij dit najaar het taoïsme. Het eerste blogje in deze reeks was hier.]

Over de dood denkt de Zhuangzi heel anders dan de Daodejing, en dan de meeste mensen van zijn tijd. We hadden al gezien dat mensen na hun dood geëerd werden als geesten die zich met name bezig blijken te houden met familiezaken. In de Daodejing speelt de vraag wat er na de dood komt geen enkele rol; wie de dao volgt hoeft de geesten niet te vrezen. De Zhuangzi gaat in verschillende hoofdstukken een totaal andere richting op.

De dood als verandering

Bekend is het verhaal van de vlinderdroom, waarin meester Zhuangzi droomt dat hij een vlinder is en niet weet dat hij eigenlijk een Chinese wijsgeer is, die droomt dat hij een vlinder is. Eenmaal wakker is hij in de war: is hij nou een Chinese wijsgeer die droomt dat hij een vlinder is, of is hij een vlinder die droomt dat hij een Chinese wijsgeer is? Dit noemt hij dan maar “de verandering der dingen”.

Deze beroemde “vlinderdroom” volgt direct op enkele teksten die te maken hebben met de dood. De teneur van deze teksten is dat alle vormen van leven continu in verandering zijn. Ook de grens van leven naar dood is niets meer dan een verandering, van dit leven naar een andere vorm of andere vormen van bestaan.

Een ander belangrijk verhaal is dat Hui Shi naar Zhuangzi’s huis komt om hem te condoleren met het overlijden van zijn vrouw. Hij treft hem luid zingend en trommend aan: de taoïst zit met gespreide benen op de grond en slaat op een kom.

Hui Shi zegt: “dat je nu niet overdreven loopt te janken snap ik nog, maar vind je dit niet een beetje overdreven?” Waarop Zhuangzi zegt dat hij natuurlijk verdrietig is, maar dat het niet zoveel zin heeft dat te blijven. Immers, zijn vrouw was ooit niet geboren, heeft daarna geleefd, en is nu overgegaan naar een andere staat, net zoals de seizoenen komen en gaan. Doorgaan met huilen zou betekenen dat hij het lot niet begrijpt.

De tekst ziet de dood niet als een eindpunt, maar als een punt van verandering. Volgens Zhuangzi zijn mensen continu in verandering, en voor en na hun dood transformeren zij verder. Het gaat dan niet om een permanent zelf dat terugkomt, zoals bij reïncarnatie. We komen voort en gaan weer op in het geheel.

Zhuangzi weigert een uitgebreide begrafenis: “hemel en aarde zijn mijn kist”. Zijn leerlingen werpen hem tegen dat zijn lichaam dan wordt gegeten door kraaien en gieren. Zhuangzi vindt dit maar raar: onder de grond zal zijn lichaam immers gegeten worden door wormen en mieren. Waarom zo partijdig zijn?

Met humor vraagt een figurant in weer een ander verhaal zich af hoe hij terug zal komen: als een muizenlever of als de poot van een insect? Elders vergelijkt Zhuangzi de hele schepping met een smeltoven van een smid: hoe en waarin we terugkomen, daar hebben we geen zeggenschap over. Maar: de qi (energie) waaruit we bestaan wordt na onze dood onderdeel van iets anders. Uiteindelijk is alles onderdeel van de dao. De dao zit overal: in de mier, het onkruid, en in uitwerpselen.

Meditatie

Leunen op een stok, stil zitten en vergeten, het leeg maken van het hart, het luisteren naar wat ver is, het concentreren op de ademhaling: in de Zhuangzi staan verschillende hoofdstukken die verwijzen naar meditatie of daar zelfs instructies voor geven.

In de Daodejing lijkt ook te worden verwezen naar meditatie, maar er wordt nog niet uitgelegd hoe te mediteren en te concentreren. De Neiye, die we eerder bespraken, is de oudst bewaard gebleven Chinese tekst waarin dit soort meditatie wordt uitgelegd. Maar in de Neiye is het doel van meditatie onder andere jezelf te cultiveren, en jezelf door deze concentratie-oefeningen effectiever maken in het uitvoeren van je taken. Dat doel is er in de Zhuangzi niet meer bij. In de Zhuangzi gaat het erom in contact te komen met de dao: het tot rust komen en verzoening vinden in het komen en gaan van de dingen.

Wie tot een werkelijk begrip komt van de Dao, vergeet hoe hij het heeft bereikt. Werkelijke vrijheid heeft de mens die de dood niet vreest, en ongedwongen rond kan zwerven.

Relativisme

Opvallend is het aantal verhalen in de Zhuangzi waar een groot gevoel voor relativisme uit spreekt. Het openingsverhaal begint met de beschrijving van een enorme mythologische vogel, die zo groot is dat hij negentigduizend mijl moet opstijgen om genoeg lucht onder zijn vleugels te krijgen om zuidwaarts te kunnen vliegen. Vervolgens wordt die vogel uitgelachen door een musje dat dit allemaal maar reuze inefficiënt vindt.

In een ander verhaal vindt een riviergod zichzelf gigantisch groot, totdat hij de god van de oceaan tegenkomt, die natuurlijk veel groter is, maar hem vertelt dat ook hijzelf maar klein is vergeleken met het universum.

Zulk relativisme vinden we in de Daodejing niet terug. Het zou kunnen dat Zhuangzi dit van zijn vriend en sparringpartner Hui Shi heeft overgenomen, die immers in zijn stellingen ook met perspectieven speelt.

Zhuangzi speelt verder met dit relativisme, en relativeert ook over onze persoonlijke perspectieven. Wie beslist bijvoorbeeld wat waar is? Mensen die op een vochtige plek slapen worden ziek, maar een paling niet. Wie heeft er gelijk als hij zegt dat hij weet wat de juiste woonplaats is? Wat voor de een goed is kan voor de ander rampzalig zijn. Uiteindelijk is gelijk hebben relatief aan wie het stelt.

De gelukkige vissen

Zoals we in de reeks van de School van de Namen al zagen: Zhuangzi en Hui Shi lopen over een bruggetje, zegt Zhuang tegen Hui: “kijk toch eens hoe tevreden die vissen daar zijn”. Hui Shi spreekt hem streng en scherp tegen door te stellen dat Zhuang geen vis is, en dus ook niet kan weten hoe die zich voelen.

Maar Zhuang werpt tegen dat Hui Shi Zhuang niet is, en hij dus ook niet kan weten wat Zhuang wel en niet weet. Waarop Hui Shi het ultieme statement maakt dat hij inderdaad Zhuang niet is, en dat Zhuang geen vis is, en het daarom ook niet mogelijk is te weten hoe de ander zich voelt.

Hiermee snijdt hij een heel wezenlijk punt aan: wij kunnen niet weten hoe het is een ander te zijn. Ons uitgangspunt in communicatie is onbegrip. Een leuk gezegde is: “communiceren is zo dicht mogelijk langs elkaar heen praten”. In onze oordelen over gevoelens en gedachten van anderen moeten we altijd een slag om de arm nemen.

Een gezond relativistisch uitgangspunt, maar wel pessimistisch. Zhuang antwoordt met iets dat op een retorisch trucje lijkt: “Je stelde de vraag ‘hoe weet jij nou hoe een vis zich voelt’ – in die vraag lag al besloten dat ik weet hoe een vis zich voelt.”

Toch is dit niet zomaar een retorisch antwoord. Hij voegt eraan toe: “Ik weet dat, omdat ik op de brug over deze rivier loop, en naar die vissen kijk”.

Zhuangzi is in dit verhaal een optimist, die gelooft in communicatie, in observeren, in invoelen. Dat is niet makkelijk, en we kunnen daarin erg snel fouten maken. Maar zijn taoïstische filosofie kan ons helpen om beter in contact te komen met de wereld om ons heen.

[Dank je wel Kees! Deze reeks zal worden vervolgd met de militaire leer van Sunzi.]