Zes vragen aan Maarten Kossmann

De vaste lezers van deze blog kennen inmiddels de rubriek “zes vragen”, waarin oudheidkundigen vertellen wat ze nu eigenlijk doen. Dat zijn namelijk lang niet altijd de activiteiten waarmee het vakgebied in het nieuws komt. Vandaag is het woord aan taalkundige Maarten Kossmann, die werkzaam is aan de universiteit in Leiden.

***

Wat bestudeert u?
Mijn vakgebied zijn de Berbertalen (ook wel bekend als Amazigh) in het algemeen, zoals ze worden gesproken in Noord-Afrika en de Sahara. De laatste jaren richt ik mij daarbij vooral ook op de zogenaamde Libische inscripties. Deze inscripties zijn geschreven in een eigen alfabet. De meeste dateren vermoedelijk tussen de tweede eeuw v.Chr. en de derde eeuw na Chr.

Het corpus dat ik bestudeer bestaat uit grafstenen en wijdingsinscripties; daarnaast zijn er ook enorm veel inscripties op rotsen, die we niet kunnen lezen, maar die ongetwijfeld in een variant van het schrift zijn gesteld. Een verder ontwikkelde variant van het schrift wordt overigens nog steeds gebruik door de Tuareg in de Sahara en de Sahelzone.

De antieke inscripties bestaan uit twee soorten: officiële inscripties en grafinscripties. De vijftien bekende officiële inscripties komen allemaal uit één plaats in Tunesië, Tubgag (beter bekend als Thugga of Dougga).noot Het Libische schrift schrijft geen klinker, dus de lezing Tubgag is maar één van meerdere mogelijkheden. Zij zijn gemaakt naar aanleiding van de bouw of wijding van tempels en altaren en bestaan voornamelijk uit lijsten met de magistraten die op dat moment de stad bestuurden – een soort van sponsorlijst, zeg maar. De overige 1200 inscripties zijn grafstenen of iets van dien aard (we weten niet altijd hoe we ze moeten interpreteren).

Voorbeeld van een Libische inscriptie (Musée du Bardo, Tunis)

Wat doet u nou concreet?
Mijn werk bestaat uit een aantal dingen. In de eerste plaats heb ik de gelegenheid gekregen om – samen met hun ontdekker – een aantal ongepubliceerde grafstenen uit te geven. Dat betekent voor mij de foto’s bestuderen, uitvinden hoe we de tekst op de grafsteen precies moeten lezen en de resultaten vergelijken met reeds gepubliceerde teksten. In de tweede plaats bestudeer ik het volledige corpus om tot een idee te komen van wat de gebruikte termen ongeveer betekenen – is iets een persoonsnaam, de naam van een etnische groep of een woord voor een bepaalde functie? En alles wat verder ter tafel komt!

Wat is uw voornaamste hindernis bij het onderzoek?
Er zijn twee grote beperkingen bij dit onderzoek. In de eerste plaats is het corpus vrij klein, en de teksten zijn heel stereotiep. Ze bestaan voornamelijk uit persoonsnamen. Voor mij als een taalkundige is dat soms wat frustrerend: je leert maar heel weinig over de taal waarin ze zijn geschreven. Dat betekent dat je andere vragen moet stellen dan waar we in eerste instantie aan denken.

De tweede beperking – een echte hindernis – is dat de meeste inscripties in de negentiende eeuw zijn gevonden en gedocumenteerd en daarna verloren zijn gegaan. Er zijn geen foto’s en niet iedere ontdekker was erg precies. Daardoor moeten we maar hopen dat de kopieën van de stenen betrouwbaar zijn.

Hoe vergroot dit welk inzicht?
Het belang van deze teksten is vooral dat ze ons inzicht geven in hoe de lokale bevolking haar cultuur zag. Zo zie je dat tot diep in de Romeinse tijd de oude Libische formules op grafstenen worden herhaald en dat er eigenlijk geen invloed van Latijnse formules valt te bespeuren. Zo geven Romeinse grafstenen bijna altijd aan hoe oud iemand is geworden, terwijl Libische grafstenen dat nooit doen. Dat betekent dat de oude schrijftraditie nog tot in de derde eeuw na Chr. geheel onafhankelijk van de Romeinse traditie functioneerde.

Ook zie je op tweetalige grafstenen vaak een andere naam in de Latijnse tekst dan in de Libische tekst. Blijkbaar gebruikten mensen verschillende namen in verschillende contexten en vond men het zelfs nuttig om ze allebei op iemands grafsteen te zetten. Al deze dingen geven ons een idee hoezeer Numidiërs tot diep in de Keizertijd een eigen identiteit voelden en wensten uit te drukken.

Welk boek over uw onderwerp zou eigenlijk iedereen moeten lezen?
Er is eigenlijk geen boek dat het onderwerp helemaal bespreekt. Een mooie inleiding in de studie van het schrift kun je vinden in L’alphabet touareg van Dominique Casajus (2015). Voor de verhouding tussen Romeinse en Libische cultuur kan ik het boek van David Mattingly, Between Sahara and Sea: Africa in the Roman Empire (2023) aanraden. De Libische inscripties spelen er soms een kleine bijrol in.

Is er iets dat u zelf nog kwijt wil?
Misschien is het wel leuk om twee inscripties in vertaling te geven, één officiële inscriptie uit Tunesië en vier grafstenen uit Algerije. Dat geeft een beetje een idee van wat voor teksten dit zijn. Het Libische schrift geeft alleen maar medeklinkers aan.

Recueil des inscriptions libyques 3:

(De bewoners van) Tubgag hebben deze trfw en deze mzbk-steen en deze rkm-steen gewijd
(in het jaar van) ShFT de leider, zoon van FShN de leider, zoon van KNFSN,
(en in het jaar van) SDYLN de voorzitter van de honderd, zoon van TBN de voorzitter van de honderd, zoon van […],
(en in het jaar van) ShFT de voorzitter van de honderd, zoon van ShMN de leider, zoon van MQLH de leider,
(en in het jaar van) ShMN de msskw, zoon van MGN de voorzitter van de honderd, zoon van KNSLN,
(en in het jaar van) MSBL de aanvoerder van vijftig, zoon van MGN de leider, zoon van ShYN de leider,
(en in het jaar van) ZMR de gzb, zoon van RSh, zoon van TNKW,
(en in het jaar van) MQLT de gldgyml, zoon van MZDKH, de voorzitter van de honderd, zoon van YRShTN de leider
En degenen die de steen hebben opgesteld waren ShYN […]

RIL 927:

YZTN, zoon van YRTN, van de NGR-groep.

RIL 928:

YRTN, zijn vrouw.

RIL 151:

Latijnse tekst: Sactut, zoon van Ihimir. Hij leefde 70 jaar.
Libische tekst: ZKTT, zoon van YMR, van de MTYBL-groep, die als functie msw (en) mnkd had.

(msw en mnkd waren waarschijnlijk militaire functies)

RIL 193:

Latijnse tekst: Aan de goddelijke schimmen. L(ucius) Postumius Crescens. Hij leefde 60 jaar.
Libische tekst: SDYLN, zoon van RB, van de MZWT-groep, die als functie msw (en) mnkd had.

***

Taalkundige Maarten Kossmann is verbonden aan de universiteit in Leiden. Een overzicht van de rubriek “zes vragen” is daar.