Strikt genomen valt het onderwerp van deze bijdrage buiten dat van de Oudheidkunde, maar voor wie in etnografie of ook wel volkenkunde geïnteresseerd is, is dit stukje wellicht toch de moeite waard.

Etnografische collecties

Niet ver van de Eiffeltoren vindt men in Parijs het in 2006 geopende Musée du Quay Branly, een wonderschoon etnografisch museum, waar je als bezoeker als het ware van het ene continent naar het andere loopt en telkens weer geconfronteerd wordt met topstukken uit de kunst van landen en volken buiten ons directe aandachtsveld. Over dit museum volgt nog wel eens een aparte blog.

Ook Nederland kent een aantal volkenkundige verzamelingen: het Wereldmuseum in Rotterdam is er daar één van, voorheen het Tropenmuseum (nu Wereldmuseum Amsterdam) een ander. En Leiden bezit ook een bijzondere verzameling etnografica, in het huidige Wereldmuseum. Dat Groningen ook een collectie kent is minder bekend, vooral omdat deze collectie goed opgeborgen staat in het depot van het Universiteitsmuseum en nog maar nauwelijks wordt tentoongesteld.

In 1978 opende in een voormalige textielfabriek in het centrum van Groningen het Volkenkundig Museum ‘Gerardus van der Leeuw’, genoemd naar de internationaal ook hoog aangeschreven Groninger hoogleraar in de godsdienstwetenschappen, die vlak na de oorlog ook een tijdje minister van Onderwijs geweest is (van juni 1945 tot juli 1946). In de bibliografie van Van der Leeuw staan weinig boeken die een etnografische belangstelling doen vermoeden, maar zijn opvolger in Groningen, de theoloog Theo van Baaren, meende toch dat zijn naam herinnerd moest worden en zag daar een mooie gelegenheid voor, toen de Rijksuniversiteit Groningen in 1978 het Volkenkundig Museum liet openen.

Theo van Baaren

Van Baaren (1912-1989) kwam uit een katholiek milieu, en dat hij hoogleraar werd aan een bij uitstek protestantse faculteit was op zich al heel bijzonder. Dat deze man ook nog eens zichzelf als agnost beschouwde was natuurlijk des te meer opmerkelijk, maar bij hem was wetenschap (in zijn geval: die van de godsdienstgeschiedenis) compleet waardenvrij. Ook was Van Baaren dichter en toneelschrijver. Hij was gehuwd met de dichteres Gertrude Pape.

Als verwoed verzamelaar van etnografische voorwerpen bouwde hij een fraaie verzameling op, die hij in 1968 afstond aan de universiteit, op voorwaarde dat ze voor een breed publiek zou worden tentoongesteld op een passende wijze. Dat gebeurde dan ook tien jaar na de schenking, in een museum dat mede vanwege de wat excentrische ligging in het centrum van de stad (het lag tegen de noordelijke stadswal aan) helaas maar weinig bezocht werd.

Volkenkundig Museum ‘Gerardus van der Leeuw’

Naast de collectie Van Baaren was er in het Volkenkundig Museum ‘Gerardus van der Leeuw’ ruimte voor de volkenkundige collectie uit het Museum Princessehof (Leeuwarden), waar men zich wilde concentreren op keramiek, een enkele duizenden voorwerpen tellende collectie van het opgeheven Tropisch Landbouwmuseum te Deventer en nog een andere privécollectie, die van zakenman Fred ten Houten. Ook de paters van de Norbertijner abdij te Heeswijk-Dinther en andere particulieren brachten voorwerpen onder in het Volkenkundig Museum in Groningen.

Helaas hield de universiteit het na 25 jaar voor gezien, en sloot het Volkenkundig Museum haar deuren. Het overgrote deel van de collectie verdween in het depot van het Universiteitsmuseum, en soms worden er nog wel eens voorwerpen daaruit tentoongesteld.

Bij de sluiting verscheen een boek van de hand van de laatste conservator van het museum, Victorine Arnoldus-Schröder, getiteld Hoe het ging en verging; 25 jaar ‘Gerardus van der Leeuw’ 16 juni 1978 -16 juni 2003. Veel voorwerpen uit het depot zijn nu zichtbaar gemaakt op de website van de Nederlandse volkenkundige collectie. Bij het schrijven van dit artikel was deze website helaas niet bereikbaar vanwege een hack.

[Een gastbijdrage van Han Borg. Dank je wel Han!]

Het ziet er niet best uit voor Libanon. Als u meer wil weten over dat geteisterde land, lees dan mijn boek. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.