Met de bodemradar op Urk

Luchtfoto’s! Luchtfoto’s! Die waren best handig, redeneerden de generaals in de Eerste Wereldoorlog, om te weten waar vijandelijke loopgraven waren. En zo kregen de legers fotografische diensten, zo groeiden de fotoarchieven en zo kregen archeologen er een hulpmiddel bij. Op een zuurstofrijke bodem groeien gewassen beter, en een oude, reeds lang gedempte sloot is al snel zuurstofrijker dan iets in de omgeving. Zulke crop marks zijn zichtbaar op een luchtfoto. In Flanders Fields zijn zo tientallen middeleeuwse versterkte boerderijen geïdentificeerd, en elk jaar wordt wel iets ontdekt op de foto’s die in de jaren twintig boven Irak zijn gemaakt. Zoiets kan natuurlijk ook in Nederland.

Een motte op Urk?

Een lid van een lokale afdeling van de Nederlandse Archeologievereniging-AWN (zeg maar de vereniging van archeologieliefhebbers) bekeek de luchtfoto’s die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn gemaakt van de droogvallende Noordoostpolder, en hij zag dat even voorbij Urk een kring lag in een deel van de polder dat ooit bij het eiland hoorde, maar al in de Late Middeleeuwen door de zee is verzwolgen. De kring is sindsdien nooit meer zichtbaar geweest, aangezien het nieuwe land in gebruik is genomen voor de landbouw. Ook op de foto’s van Google Earth en op de LIDAR-beelden van het Actueel Hoogtebestand is niets te zien.

Niets te zien: natuurlijk licht en LIDAR

De kring is dus gezien geweest en het kan van alles zijn, bijvoorbeeld een motte uit de Volle Middeleeuwen: een houten versterking op een heuvel, omgeven door een gracht. De klei die vrijkwam bij het graven van die gracht, werd gebruikt bij het opwerpen van de heuvel, die dus behoorlijk hoog kon zijn. Zulke versterkingen lijken in de negende eeuw voor het eerst te zijn gebouwd aan de riviermondingen en moesten Vikingen tegenhouden, en dat treft, want de kring die bij Urk korte tijd zichtbaar is geweest, lag aan de Nagela, de oude monding van de Overijsselse Vecht en/of IJssel. Het kan dus een motte zijn geweest, of een andere versterking uit een later tijdperk, of nog iets heel anders.

Inname van een motte (Tapijt van Bayeux)

Wie zal het zeggen, zolang er geen bodemonderzoek is gedaan? En zo komen we bij de AWN-werkgroep Geofysische Meettechnieken in de Archeologie, kortweg AWN-WGMA.

Bodemradar

Even terug naar het Verdrag van Malta, waarmee de landen van de Europese Unie in 1992 regels overeenkwamen voor de omgang met archeologisch erfgoed. Eén regel was dat amateurs niet langer mochten graven, wat betekende dat de leden van de AWN, die vaak heel professioneel waren, werden uitgesloten van hun hobby. (Het is natuurlijk beter zo, maar het zit menigeen nog altijd niet lekker.) Professioneel als de AWN-ers wilden zijn, gingen ze zich bezighouden met technieken die het bodemarchief onverstoord lieten, zoals bodemradar.

Ground-penetrating radar, zoals het ook wel heet, is precies wat u denkt: radar om te zien wat er in de bodem zit. Het is gewoon een radiogolf die wel door zand of klei gaat, maar terugkaatst als de golf stuit op steen. Op de foto bovenaan ziet u hoe zo’n apparaat over de Urker akker woest getrokken. Het signaal wordt in een computer geregistreerd en leent zich na nog wat digitale technieken voor verdere analyse. Zo is vast te stellen wat er in de bodem zit, en dat kan zowel een bovenaanzicht als een zijaanzicht zijn.

Ik was vorige week een ochtend lang met de mensen van de WGMA mee. De boer was zo vriendelijk geweest zijn werkzaamheden wat uit te stellen, en een heel team was op zijn land aan het werk: om te beginnen met het karretje dat reed over de akker, maar er was ook iemand die met een drone het aangrenzende veld in kaart bracht, en iemand die met een metaaldetector over het land liep. Die vond alleen een spijker en een schroef, en was blij omdat dat betekende dat het apparaat goed was afgesteld. Het betekent bovendien dat schatgravers niet hoeven proberen iets te vinden, want als er al archeologische vondsten zijn te doen, zitten die vrij diep in de bodem, dus plunderaars kunnen de Urker akker negeren. Dat zal de boer geruststellend vinden.

Tot slot één: de resultaten van het veldwerk vorige week waren nogal ambigu, en er zal waarschijnlijk meer onderzoek plaatsvinden om vast te stellen of de Urker motte heeft bestaan of niet. Wordt dus vervolgd.

Tot slot twee: alle rapporten van de WGMA zijn online.