Koloniën die onafhankelijk zijn geworden willen meestal liever niet te veel herinnerd worden aan hun vroegere overheersers. Straten en steden krijgen nieuwe namen. Batavia wordt Jakarta bijvoorbeeld. Ook in Vietnam zijn de meeste Franse namen uit het straatbeeld verdwenen en vervangen door Vietnamese namen (die voor de reiziger niet altijd even makkelijk te onthouden zijn). Maar er zijn een paar uitzonderingen en wel voor wetenschappers. Er zijn nog steeds Pasteur- en Yersin straten en vooral die laatste naam is onlosmakelijk verbonden met Vietnam.
Louis Alexandre John Emile Yersin werd op 22 september 1863 geboren in het Zwitserse Lavaux en studeerde medicijnen in Parijs, waar Louis Pasteur baanbrekend werk verrichtte op het gebied de bacteriologie. Pasteur rekende definitief af met het vooroordeel (of de kwakwetenschap) dat ziekten werden veroorzaakt door slechte lucht of iets dergelijks en de ene na de andere microbe werd ontdekt, tyfus in 1880, tuberculose in 1882 enzovoort.
Yersin ontmoette in 1886 een medewerker van Pasteur, Emile Roux, en hij werd al gauw lid van het in 1888 opgerichte Institut Pasteur (en genaturaliseerd tot Fransman).
Vietnam
Maar het avontuur trok en Yersin werd scheepsdokter. Tussen 1889 en 1891 bevoer hij de Zuidchinese Zee en zette uiteindelijk voet aan land in het havenstadje Nha Trang in Indochina, zoals de Fransen hun onlangs (1885) in Zuidoost Azië veroverde koloniën noemden.
Dr. Albert Calmette, een andere medewerker van Pasteur, was in de hoofdstad Saigon al bezig een tak van het Instituut op te zetten. Medicus en ontdekkingsreiziger zijn ging in één moeite door en Yersin verkende Indochina tussen 1891 en 1894, waarbij hij onder andere ontdekte dat het klimaat in de heuvels van centraal Vietnam bijzonder aangenaam was en dat daar ruimte was voor een stad waar de Franse kolonialen konden ontsnappen aan de moordende hitte van Saigon. Die stad heet Dalat en er zijn nog steeds gebouwen uit de Franse tijd te zien.
De pest
In 1894 werden zijn kwaliteiten als medicus ineens weer belangrijk, want in China was de gevreesde builenpest uitgebroken. In Hong Kong was al een team van Japanse medici aanwezig die, volgens Yersin, meenden dat zij het alleenrecht hadden om daar onderzoek te verrichten, dus het kostte hem wat moeite om toegang te krijgen tot dezelfde faciliteiten. Maar de Japanners zochten op de verkeerde plek: zij dachten de bacil in het bloed van de patiënten te vinden, Yersin ontdekte dat die juist in de builen zat. En dat het ratten waren die de ziekte overbrachten.
Vier jaar later ontdekte Paul Louis Simond dat de vlooien die op de ratten leefden de bacil met zich meedroegen. En zo kon een begin worden gemaakt met het uitroeien van de ziekte die door de eeuwen heen zo verschrikkelijk veel slachtoffers had gemaakt.
De bacil werd genoemd naar zijn ontdekker en iedereen die wel eens over de Zwarte Dood heeft gelezen, zal die naam zijn tegengekomen, waarschijnlijk (net als ik eerst) zonder zich te realiseren wie de naamgever was: Yersinia pestis. Als er in 1894 al een Nobelprijs voor de geneeskunde was geweest had dr. Yersin die zeker gewonnen, maar hij had helemaal geen behoefte aan prijzen en academische titels. Hij wilde zelfs niet van de geneeskunde zijn beroep maken, omdat het hem tegen stond geld te vragen van patiënten. “Het zou zijn alsof ik vroeg: je geld of je leven.”
Liever bleef hij in zijn geliefde Vietnam, waar hij zich onvermoeibaar inzette om het land te moderniseren. In 1895 richtte hij een nieuw Institut Pasteur op in Nha Trang, dat nog steeds bestaat en waar ook het aan hem gewijde museum is gevestigd (hier zijn ook de foto’s gemaakt). Meerdere vestigingen volgden in Hanoi in 1926 en Dalat in 1936. Daarnaast opende hij een laboratorium om ziekten bij dieren als paarden en buffels te onderzoeken en ook daar geneesmiddelen voor te vinden.
Landbouwverbeteringen
Vanaf daar is de stap naar landbouw gauw gelegd. Met financiële hulp van Roux en Calmette experimenteerde Yersin met het verbouwen van allerlei gewassen: rijst (okay, dat hadden ze al in Vietnam), cacao, kapok, maniok, tabak, de kinaboom om kinine te maken, rubber, oliepalmen, kokospalmen, koffie… Vooral dat laatste was een succes. Vietnam is na Brazilië de grootste koffieproducent ter wereld en in tegenstelling tot sommige andere koffieproducerende landen kun je er ook echt lekkere “ca phe” drinken, vaak met een “bah mi” oftewel een pain demi erbij.
(Tussen haakjes: de Fransen hebben, ze zijn nou eenmaal Fransen, ook de wijnbouw in Vietnam geïntroduceerd, maar van Dalat-wijn zal geen wijnliefhebber onder de indruk raken.)
Yersin werd dus grootgrondbezitter, maar belangstelling voor wetenschap bleef hij zijn leven lang houden. Alle moderne uitvindingen die er maar waren – de automobiel, de vliegmachine, de grammofoon, de radio, de film, de telescoop – hij haalde ze naar Vietnam. Het museum laat een mooie Zeisstelescoop zien, die hij in een observatorium op het dak van zijn huis in Nha Trang installeerde om “het genot van de hemel” te bestuderen.
Ereburger
Yersin overleed op 1 maart 1943 en ligt even buiten Nha Trang begraven. In 2013 besloot de Vietnamese regering om hem postuum ereburger van Vietnam te maken. Tegenwoordig is Nha Trang een snel groeiende stad van 300.000 inwoners waar het ene na het andere torenhoge hotel uit de grond wordt gestampt om de vele Russische toeristen te herbergen. Dr. Yersin zou het niet meer herkennen, maar hij heeft hoe dan ook aan de wieg gestaan van het moderne Vietnam.
[Een gastbijdrage van Frans Buijs, net terug uit Vietnam. Dank je wel Frans!]
Zelfde tijdvak
Manuscriptenjachtfebruari 17, 2013
Monet in Amsterdam (5)april 22, 2018
Oorlogskind (18) Leven op de boerderijoktober 3, 2016
“Yersin overleed op 1 maart 1943”
Dus tijdens de Japanse bezetting. Is daar niet iets over te vertellen?
Het museum vertelt daar niets over. Er is sowieso weinig aandacht voor de Japanse bezetting in Vietnam, wat misschien niet ze gek is omdat wat daarna kwam, de strijd tegen de Fransen en de Amerikanen, veel meer impact had.
Hij was 79, dus een ‘normaal’ overlijden is heel goed mogelijk.
Niet iedereen staat met 99 nog op de vief voorpagina met de koning (Sir David Attenborough is vandaag jarig!!) .
Vietnam stond onder het gezag van Vichy-Frankrijk. De Franse autoriteiten hadden een zekere onderhandelingsruimte in hun contacten met de Japanners. Pas in maart 1945 zette Japan de Franse bestuurders af en nam het zelf de touwtjes geheel in handen. Daarvoor was er alleen in het noorden van Vietnam een sterke japanse aanwezigheid, om de toevoer van militaire goederen naar China te beletten.
Yersin woonde in het zuiden en heeft waarschijnlijk niet heel veel gemerkt van de Japanse aanwezigheid,
Bedankt voor de toevoeging.
Bedankt.
Dank voor deze interessante blog over Yersin.
Ik wist hier niets van. Nu wel.
Truus Pinkster
Ik ook niet, voor ik naar Vietnam ging! Het is voornamelijk te danken aan mijn Trotter reisgids, een van oorsprong Franse serie die dus wat extra aandacht heeft voor Franse onderwerpen.
“Vier jaar later ontdekte Paul Louis Simond dat de vlooien die op de ratten leefden de bacil met zich meedroegen. ”
Ik ik dacht gelezen te hebben dat juist onlangs (2018) was voorgesteld dat het niet absoluut zeker was dat het de vlooien op de ratten waren (zoals ik indertijd op school leerde), maar de luizen op de mensen zelf?
Lijkt mij erg lastig uitzoeken, dit soort historische epidemologie. Boerenverstand zegt dat die rattevlooien verklaren hoe het werd overgedragen van soort tot soort, en die luizen binnen de soort “mens”. Er is vast wel een epidemoloog die daar een interessant modelletje voor kan maken 🙂
Interessante gedachte!
Daar ontmoet ‘boerenverstand’ dan ook ‘echte wetenschap’, omdat de nieuwe theorie gebaseerd werd op vragen en modellen die met de snelheid van de verspreiding te maken hebben. De wetenschappers baseerden hun afwijkend theorie op modellen die ervan uitgaan dat mensen sneller en over veel grotere afstanden reizen dan de ratten. Over zee zou je dat kunnen verklaren maar niet over land. Vandaar hun gedachte dat er ook naar andere oorzaken moet worden gezocht, namelijk de mens zelf.