Over het lezen van antieke teksten zei een wijze classicus me ooit dat je niet alleen moet kijken naar wat er staat, maar vooral naar wat er niet staat. Ik heb het nooit beter geformuleerd gehoord. Het slaat niet alleen op onderdrukte perspectieven, maar ook op impliciet aanwezige kennis van de cultuur die de schrijver deelt met zijn doelgroep. Hieronder is een voorbeeld, en omdat het Pinksterzondag is haal ik dat uit het Nieuwe Testament, meer precies uit het verhaal van Maria en Marta uit het Lukas-evangelie.
- Toen ze verder trokken ging hij een dorp in, waar een vrouw die Marta heette hem gastvrij in haar huis ontving.
- Haar zus, Maria, ging aan de voeten van de heer zitten en luisterde naar zijn woorden. Maar Marta werd helemaal in beslag genomen door de zorg voor haar gasten.
- Ze ging naar Jezus toe en zei: “Heer, kan het u niet schelen dat mijn zus mij al het werk alleen laat doen? Zeg tegen haar dat ze mij moet helpen.”noot
We weten iets meer over de zussen Maria en Marta. De auteur van het Johannes-evangelie vertelt dat ze een broer hadden, Lazarus. Als we deze informatie mogen gebruiken bij de interpretatie van het Lukas-evangelie, wordt vers 38 vreemd: het gezelschap rond Jezus wordt niet ontvangen door de heer des huizes, maar door zijn zus. Misschien is de verklaring dat Lazarus dood was, maar hoe dat ook zij: Marta neemt hier een mannelijke rol aan. Mijn punt is: dit herken je alleen als je niet kijkt naar wat er staat, maar kijkt naar wat er niet staat. Je moet de gehele antieke cultuur kennen.
De door Lukas beschreven situatie was zó vreemd, dat mensen al heel vroeg begonnen te twijfelen aan de tekst van het evangelie. Minimaal één vroege kopiist (en in zijn spoor al zijn navolgers) heeft vers 38 aangepast door “in haar huis” te schrappen, zodat het is alsof Marta het reisgezelschap verwelkomt in het dorp. Dat veronderstelt geen omkering van de gender-rollen: gewoon een vrouw op het dorpsplein die zwaait naar aankomende reizigers.
In vers 39 is de situatie genormaliseerd: Marta draagt zorg voor de gasten. Dat kwam destijds neer op het wassen van de voeten – al kon je dat overlaten aan een bediende – en het aanbieden van drinken en eten. Maar nu is het haar zus die de verhoudingen omkeert: ze zet zich neer aan de voeten van een leraar en gaat zijn onderwijs volgen. Je herkent het roldoorbrekende alleen als je weet wat er niet staat.
Dat Maria zich als leerling presenteerde, was niet verboden, maar het was niet wat van een vrouw werd verwacht. (Van de twee Emmaüsgangers vernemen we wél de naam van de man, maar niet die van zijn reisgenote, terwijl het toch allebei leerlingen waren.) En uiteraard was Maria’s gedrag vrij tactloos tegenover haar zus.
Nog een onuitgesproken stuk informatie: deze vrouwen waren vermogend. Anders zouden ze geen reisgezelschap hebben kunnen ontvangen. U moet zich Maria en Marta voorstellen met rinkelende zilveren en gouden sieraden. Dit waren geen bescheiden vrouwen in eenvoudige kleren: dat is Hollywood-kitsch. Marta stond echt niet zelf in de keuken en diende het eten heus niet zelf op. Daar had ze personeel voor.
Terug naar de omgekeerde gender-rollen. Van een vrouw werd verwacht dat ze leiding gaf aan de huishouding en iedereen, Jood of Romeins of anders, zou destijds Marta’s klacht hebben begrepen. Ik laat in het midden of het methodisch handig is informatie uit het Johannesevangelie te gebruiken bij de interpretatie van Lukas; daarover valt een boom op te zetten. Maar hoe dan ook intrigeert dit verhaal.
[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]
Zelfde tijdvak
Hoe kennen we de Romeinen? (1)mei 3, 2015
Authenticiteitscriteria (1)april 4, 2020
De halachische Jezusaugustus 5, 2013
Heb niets te melden over dit blogje, hoe interessant ook. Wel pikte ik iets alarmerends op uit https://theconversation.com/six-reasons-to-save-archaeology-from-funding-cuts-161465 (met dank aan prof. Alice Roberts/Bluesky).
Ik meld het maar even om te voorkomen dat euforie bij de bloglezers gaat overkoken t.g.v. het fraaie weer.
“Archaeology is in trouble. The UK government recently announced plans to cut its subsidy for English university teaching of the subject (along with many arts courses) by 50% because it is not part of the government’s “strategic priorities”.
Education secretary Gavin Williamson framed this in terms of encouraging more students to study subjects in the sciences rather than “dead-end courses that leave young people with nothing but debt”, implying he thought archaeology was among these courses”.
Lees verder op theconversation.com met o.a. een overtuigende weerlegging van ene John Schofield.
Dit past in een ruimere tendens om de geesteswetenschappen achter te stellen ten voordele van natuurwetenschappen, wiskunde, techniek. In Vlaanderen zien we dat in de onderwijshervorming onder voogdij (of dictaat) van de N-VA. Ja maar, zal iemand opwerpen, besteden ze ook niet heel veel aandacht aan taal. Ja, maar dan vooral als praktische tool om te kunnen functioneren, liefst op de werkvloer.
De oorzaken zijn (mijn bescheiden en wantrouwende mening):
– een regering die een samenleving vooral door een economische bril bekijkt. Er moet geld verdiend worden en daarvoor zoeken we ingenieurs, programmeurs en techniekers.
– Geesteswetenschappen leveren vaak van die kritische Gutmenschen af. De universiteit en het onderwijs zijn te links. Vervelend.
Ik voeg mijn stokpaardje toe: veel geesteswetenschappers leggen (enkele uitzonderingen niet te na gesproken) zichzelf niet normaal uit.
Enkel voeg ik een overweging toe van José Antonio Pagola, Jesus. An Historical Approximation, 2017, p. 215.
Volgens deze auteur denken de experten meestal dat de scène door Lukas is verzonnen. “De spreekstijl is niet typerend voor Jezus, maar de inhoud weerspiegelt zeker zijn houding ten opzichte van vrouwen.” (voetnoot 23)
“Een andere keer, in het huis van zijn vriendinnen Martha en Maria, horen we hoe Jezus de algemene verwachting corrigeert dat vrouwen zich uitsluitend aan huishoudelijke taken zouden moeten wijden. Martha is vastbesloten Jezus een gepaste ontvangst te geven, terwijl haar zus Maria aan zijn voeten blijft zitten en naar zijn woorden luistert. Wanneer Martha Maria om hulp vraagt, antwoordt Jezus haar: “41 De Heer zei tegen haar: ‘Marta, Marta, je bent zo bezorgd en je maakt je druk over zoveel dingen. 42 Er is maar één ding noodzakelijk. Maria heeft het juiste gekozen, en dat zal haar niet worden ontnomen.” (10.41-42) (NBV 21)
Vrouwen zouden niet beperkt moeten blijven tot huishoudelijke taken. Ze hebben hetzelfde recht als mannen op het betere deel, namelijk het horen van het Woord van God.”
Maar wat had Jezus dan te vertellen, dat het zo juist was naar hem te luisteren? Alvast niet dat je gasten behoorlijk moest ontvangen in je huis, of je familie bij te staan. Een akelige sekteleider was het.
Als je denkt dat Jezus’ taak was om de bestaande verhoudingen te steunen dan begrijp je niets van Jezus of je hebt niets gelezen. Of je zit gewoon te trollen, natuurlijk ook mogelijk. Want een typering van jezus als ‘akelige sekteleider’ staat zo ver af van wat we in bronnen over hem lezen dat ik er niets anders van kan vinden.
Trollen is een te groot woord. Dieter maakt een grap.