De Nijmeegse stadsrechten (2)

Een Amor uit Nijmegen (Rijksmuseum van Oudheden, Leiden)

[Tweede van drie blogjes over de hypothetische “stadsrechten” van de Romeinse stad Nijmegen. Het eerste was hier.]

In het vorige blogje schreef ik dat J.E. Bogaers de hypothese introduceerde dat Nijmegen stadsrechten had gehad, en dat die de vorm hadden van óf marktrechten óf een status als municipium.

Marktrechten?

De Romeinen kenden een marktrecht, ius nundinarum. Dit had betrekking op landelijk gebied, zoals de villa’s van de grootgrondbezitters.noot L. de Ligt, “Roman Law, Markets and Market Prices”, in: Du Plessis, P.J., (red.), Handbook of Roman Law and Society (2016). Het was voor hen praktisch als de arbeiders hun inkopen dichtbij huis konden doen. Steden – wat dat ook waren – organiseerden sowieso markten. Omdat Nijmegen, dat met enkele duizenden inwoners een echt stedelijke kern was, deze rechten dus al bezat, kan het onmogelijk stadsrechten hebben gekregen doordat een keizer het ius nundinarum toekende. Terecht noemt archeoloog Jan Kees Haalebos het niet aannemelijk dat het Flavische Nijmegen (d.w.z. de stad tussen pakweg 70 en 100 na Chr.) geen markt bezat.noot J.K. Haalebos, “Mosterd na de maaltijd. Een vergeten jubileum: Traianus en het jaar 98 na Chr. in Nijmegen”, in: Jaarboek Numaga 47 (2000).

Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (2)” →

De Nijmeegse stadsrechten (1)

Een recent opgegraven kopje van Bacchus (Stadhuis Nijmegen)

Afgelopen zomer schreef ik enkele keren over Nijmegen in de Romeinse tijd: over de geschiedenis van die stad, over Museum Kam, over aardewerk dat ik zag in Museumpark Orientalis, over het vernieuwde Valkhof Museum. Ik sprak ook classicus Vincent Hunink en allerlei anderen. En iedereen die ik sprak, stelde ik dezelfde vraag: hoe zit dat nou, met die claim dat Nijmegen rond 100 na Chr. “stadsrechten” heeft gekregen? Immers, Fergus Millar heeft in 1977 in zijn beroemde boek The Emperor in the Roman World de zogeheten municipium-status geproblematiseerd.

Eigenlijk bleek niemand goed te weten waarop de claim was gebaseerd. Zoals op deze blog wel vaker is geconstateerd: omdat de opleidingen te kort zijn, kunnen archeologen in Nederland niet voldoende kennis opdoen van de andere oudheidkundige disciplines, zodat ze regelmatig (en te goeder trouw) inzichten herhalen die hun collega’s allang hebben ondergraven. In Nijmegen kreeg ik alle hulp om eens uit te zoeken waar de claim nou vandaan komt – daarvoor mijn oprechte dank. Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (1)” →

Wat was het Romeinse Rijk?

Aglibol , Ba’alshamin en Malakbel. Syrische, Arabische, Griekse, Oosterse en Romeinse elementen bij elkaar (Louvre, Parijs).

Soms lees je een zinnetje dat de woorden bevat die je al jaren zocht. Die ervaring had ik onlangs bij het mooie boek van de Britse archeoloog David Mattingly, een van de grootste kenners van de antieke Maghreb. Ik leerde zijn werk kennen toen ik een kleine twintig jaar geleden voor het eerst naar Libië ging en me verdiepte in de Limes Tripolitanus. Drie jaar geleden verscheen Mattingly’s boek Between the Sahara and the Sea, dat de nieuwe synthese lijkt te gaan worden, en de eerste in het Engels. Uiteraard zijn de oudere, merendeels Franse publicaties daarmee nog niet overbodig. Mattingly prijst bijvoorbeeld de ambitie van een Stéphane Gsell.

Rome als initiatiefnemer?

Maar eerst de kwestie waar ik zo nu en dan aan denk: wat is nu eigenlijk het Romeinse Rijk? Het punt is: het verhaal wordt altijd top-down verteld. De Romeinen komen ergens aan, onderwerpen dan een gebied en gaan verder naar het volgende. Eerst Sicilië, dan Sardinië en Corsica, vervolgens de Provence, en uiteindelijk Iberië. Dit verhaal klopt, maar is oppervlakkig. Je kunt immers alleen verder veroveren als je de al veroverde regio’s niet alleen pacificeert, maar ook wint om vóór je te gaan vechten. En dat gebeurde. Sterker nog: al vóór Rome zijn macht ergens uitbreidde, waren daar pro-Romeinse groepen. In de vierde eeuw v.Chr. annexeerde Campania zichzelf en driehonderd jaar later streden allerlei Gallische groepen met Julius Caesar mee tegen andere Galliërs. Caesar gaf zijn medestrijders het Romeinse burgerrecht en nam hen op in zijn patronagenetwerk.

Lees verder “Wat was het Romeinse Rijk?” →

Zes vragen aan Maarten Kossmann

Maarten Kossmann

De vaste lezers van deze blog kennen inmiddels de rubriek “zes vragen”, waarin oudheidkundigen vertellen wat ze nu eigenlijk doen. Dat zijn namelijk lang niet altijd de activiteiten waarmee het vakgebied in het nieuws komt. Vandaag is het woord aan taalkundige Maarten Kossmann, die werkzaam is aan de universiteit in Leiden.

***

Wat bestudeert u?
Mijn vakgebied zijn de Berbertalen (ook wel bekend als Amazigh) in het algemeen, zoals ze worden gesproken in Noord-Afrika en de Sahara. De laatste jaren richt ik mij daarbij vooral ook op de zogenaamde Libische inscripties. Deze inscripties zijn geschreven in een eigen alfabet. De meeste dateren vermoedelijk tussen de tweede eeuw v.Chr. en de derde eeuw na Chr.

Lees verder “Zes vragen aan Maarten Kossmann” →

Algiers, november 1942 (3)

Herinneringsplaat bij de kamer in hotel Al Djezair waar generaal Eisenhower in 1942 en 1943 verbleef.

[Laatste van drie blogjes van Jur de Jong over Algiers tijdens Operatie Torch. Het eerste deel was hier.]

Op 9 november mocht Algiers dan betrekkelijk eenvoudig in Geallieerde handen gevallen zijn, bij Oran en Casablanca was de strijd lang niet zo soepel verlopen. De Vichy-Fransen boden serieus verzet en het kostte de Geallieerden dagen en honderden verliezen om de steden te omsingelen. Op 10 november kondigde François Darlan echter vanuit Algiers aan dat alle Fransen in Marokko en Algerije hun wapens neer zouden leggen, waarmee de strijd met een sisser afliep. Helemaal breken met het Frankrijk deed Darlan (nog) niet, maar hij verschool zich achter ‘omstandigheden die het maarschalk Pétain onmogelijk maakten om onafhankelijke beslissingen te nemen’.

De Geallieerden konden nu hun grip op Noord-Afrika consolideren. In Egypte was de Britse generaal Bernard Montgomery er net op dat moment bij El Alamein in geslaagd om het Afrikakorps van Rommel te dwingen zich terug te trekken. Montgomery belaagde de Duitsers en Italianen in een lange achtervolging naar het westen. De Geallieerden wilden nu vanuit Algerije optrekken naar het oosten en Rommel in de rug aanvallen.

Lees verder “Algiers, november 1942 (3)” →

Algiers, november 1942 (2)

De oude vuurtoren van de haven van Algiers vanuit het westen. Links van de vuurtoren een deel van het oude fort en rechts het gebouw van de voormalige Franse admiraliteit, dat op 8 november 1942 enige uren in handen van Franse verzetsstrijders was.

[Tweede van drie blogjes van Jur de Jong over Algiers tijdens Operatie Torch. Het eerste deel was hier.]

Naar aanleiding van de afspraken die kort tevoren waren gemaakt in Cherchell, hadden de Franse verzetsstrijders in Algiers zich voorbereid om een tiental strategische punten in de stad te bezetten wanneer de geallieerde landingen zouden plaatsvinden. Het ging vooral om commandoposten van de Franse marine, leger en luchtmacht en radio- en telefooncentrales, zodat de lokale Franse bevelhebbers in de eerst uren van de landingen geen centrale coördinatie konden uitoefenen. De daaruit voortkomende chaos zou de Geallieerden een voordeel geven in de meest kwetsbare fase van de landingen. Pas vlak voor de daadwerkelijk landingen kregen het Franse verzet bevestiging van de datum waarop de invasie zou plaatsvinden. Daardoor was er weinig tijd voor praktische voorbereiding.

Pas op 7 november kregen de meeste verzetsstrijders bericht dat ze die nacht in actie moesten komen. Nadat een deel van hen op het laatste moment natte voeten kreeg, bleven er ongeveer vierhonderd over die de klus moesten klaren. Het was een gemengd gezelschap van groepjes linkse, monarchistische en joodse jongeren. In Vichy-Frankrijk waren de joden hun Franse staatsburgerschap kwijtgeraakt, wat hen een sterke drijfveer gaf om de Geallieerden te helpen. Ze kregen oude geweren en pistolen uitgereikt en verspreidden zich rond middernacht met de wagens van twee bevriende taxibedrijven over de stad.

Lees verder “Algiers, november 1942 (2)” →

Algiers, november 1942 (1)

De haven van Algiers

Vanuit Noordwest-Europa gezien kan het als een verrassing komen dat Algiers een belangrijke rol speelde in de Tweede Wereldoorlog. Maar een jaar lang was de stad een centrum van de actieve strijd tegen de Duitsers en Italianen. Dat begon op 8 november 1942, toen de Amerikaanse en Britse troepen landden op verschillende stranden aan weerszijden van de stad.

Deze landingen waren de meest oostelijke aanvallen van de Geallieerden op Frans Noord-Afrika die dag, onder de codenaam Operatie Torch. Aan de Atlantische kust gingen Amerikanen bij Casablanca aan land, en in het westen van Algerije bij Oran. Frankrijk behoorde op dat moment nog niet tot de Geallieerden, maar was formeel neutraal. De Franse regering van maarschalk Philippe Pétain had bij de overgave aan de Duitsers in juni 1940 beloofd om haar koloniën te verdedigen tegen alle aanvallen, in ruil waarvoor deze én de vloot onder Franse controle bleven.

Lees verder “Algiers, november 1942 (1)” →

Alexander de Grote bij de Perzische Poort

De toegang tot de Perzische Poort

We gaan vandaag verder met de reeks over Alexander de Grote. Het laatste blogje in de reeks is alweer een paar weken geleden. De Macedoniërs waren toen bezig met een terreurcampagne tegen de Ouxiërs, die het Zagrosgebergte leefden langs de kortste weg naar Persepolis. Alexanders rechterhand Parmenion volgde een zuidelijkere route, maar ook hij was op weg naar de Perzische hoofdstad. De verdediging van het Perzische moederland was in handen van de satraap van Persis, Ariobarzanes.

Die zal Ahuramazda hebben gedankt toen hij hoorde langs welke route Alexander naderde, want bij de zogeheten Perzische Poort had hij, hoewel zijn leger kwalitatief minder was dan dat van zijn vijand, een redelijke kans. Als hij Alexander daar terug zou kunnen drijven, kon de zegevierende Perzische strijdmacht terugkeren naar Persis en het leger van Parmenion overvallen.

Lees verder “Alexander de Grote bij de Perzische Poort” →

De Bremer stadsmuzikanten

De Bremer Straatmuzikanten

Er was eens een man die een ezel had. Het dier had jarenlang onverstoorbaar de zakken naar de molen gedragen, maar zijn krachten namen af, zodat hij steeds minder geschikt was voor het werk. De eigenaar dacht erover hem naar het slachthuis te brengen, maar de ezel merkte dat er onheil in de lucht hing, en rende weg richting Bremen. Daar, zo dacht hij, zou hij wel stadsmuzikant kunnen worden.

Hij was al een eind onderweg toen hij langs de weg een jachthond zag liggen, die hijgde alsof hij zich dood had gelopen. “Waarom hijg je zo?” vroeg de ezel.

Lees verder “De Bremer stadsmuzikanten” →

Redbad / Radboud in Leeuwarden

Friese munt

Ik ben een van de zeer weinige Nederlanders die de speelfilm Redbad in de bioscoop zagen. Dat was zo’n wanproduct – ik deed meteen verslag – dat ’ie bijna onmiddellijk uit roulatie is gehaald. Omdat ik me destijds al realiseerde dat een kaartje een collector’s item zou worden, heb ik het bewaard. Er is al eens een bedrag van vier cijfers voor geboden, dus er zijn slechtere beleggingen denkbaar voor de oude dag.

Radbodus, Radboud, Redbad

Waarom ging ik überhaupt naar de bioscoop? Omdat Radbodus, zoals hij in onze bronnen heet, ofwel Redbad, zoals hij in Fries heet, ofwel Radboud, zoals hij in het Nederlands heet, een interessant figuur is. We weten dat hij heeft bestaan en tot 719 regeerde in het westen en noorden van Nederland; we weten dat dit gebied Frisia heette; we weten dat hij voornaam genoeg was om zijn dochter Theudesinde uit te huwelijken aan de voorname Frankische edelman Grimoald II; we weten dat hij een rol speelde in de Frankische Burgeroorlog (715-718); we weten dat zijn Frankische tegenstanders hem typeerden als onverbeterlijke heiden.

Lees verder “Redbad / Radboud in Leeuwarden” →