De Vereniging voor Wetenschapsjournalistiek en -Communicatie Nederland (VWN) bestond jongstleden mei veertig jaar en zoiets wordt gevierd. Dat had moeten gebeuren op vrijdag 13 juni en bij zo’n datum liggen de associaties voor het oprapen: ongelukken, schitterende ongelukken, het toeval als factor in de wetenschap en wetenschapsjournalistiek. Het thema van de lustrumbijeenkomst in Nijmegen werd dus “Omarm het toeval”. Je zou echter bijna gaan geloven dat vrijdag de dertiende werkelijk een ongeluksdag is, want er was een spoorwegstaking en we moesten de bijeenkomst uitstellen tot 7 november. Wat overigens een minder lang uitstel was dan het vorige lustrum, dat we door de COVID een jaar moesten uitstellen en verplaatsen van Deventer naar Amsterdam.
Kort samengevat sprak eerst filosofe Samantha Copeland over de factoren die toevallige, creatieve vondsten mogelijk maakten; daarna spraken astrofysicus Nathalie Degenaar en taalkundige Mark Dingemanse over de rol van toeval in hun onderzoek. Na hen was er een korte paneldiscussie, die naadloos overging in een gesprek met de journalisten en communicatiespecialisten in de zaal.
Gecontroleerde chaos
Als ik de gesprekken in één, een tikje overdreven zin zou moeten samenvatten, dan is het: in de chaos ligt onze kracht. En iets minder overdreven geformuleerd: om de creativiteit te bevorderen, is een gecontroleerde chaos nodig die ideeënuitwisseling stimuleert. Onverwachte ontmoetingen, die leiden tot nieuwe perspectieven, zijn weliswaar per definitie onverwacht maar je kunt de kans erop vergroten. Zo is het Francis Crick Institute zó ingericht dat de medewerkers altijd mensen tegenkomen die andere soorten onderzoek doen. Congresbezoek vormt voor onderzoekers én wetenschapsjournalisten een goudmijn. Een goede bestuurder kan ook een zekere flexibiliteit over de onderzoeksdoelen garanderen, zorgen voor diversiteit op de werkvloer en ideeën ondersteunen die niet meteen toepasbaar zijn.
De genoemde zaken kwamen bij alle drie sprekers, tijdens de paneldiscussie en in de gesprekken met de zaal voortdurend terug. Maar wat ook voortdurend terugkeerde: de redenen waardoor het niet voldoende gebeurt. De huidige structuur van de wetenschap, waarbij de eisen van de financier doorslaggevender zijn dan gezond, veronderstelt dat onderzoekers vooraf al aangeven wat ze denken te bereiken. Er is een heilloze splitsing in veel te kleine deelgebieden, waardoor onderzoekers te veel vakgenoten en te weinig anderen ontmoeten. Online-vergaderen is funest om te doorgronden welke onuitgesproken aannames een rol spelen. Voor wetenschapsjournalisten is er de handicap van de deadline, die belet dat ze minder voor de hand liggende paden aflopen.
Artificiële intelligentie
En dan is er de artificiële intelligentie. Aan de ene kant zijn er fantastische nieuwe mogelijkheden, maar als het gaat om het aanleveren van teksten (zoals met ChatGPT), biedt AI slechts gemiddelden. Daardoor is artificiële intelligentie feitelijk de vijand van de oorspronkelijkheid: je krijgt er ideeën mee die al bedacht zijn, en je schrijft er stukken mee die uit de aard der zaak alleen maar middelmatig kunnen zijn.
Het goede nieuws is hierbij natuurlijk dat journalisten met een eigen geluid en/of werkelijk (dus: breed) inzicht voorlopig niet door de ChatGPT kunnen worden vervangen. Artificiële intelligentie is bovendien journalistiek nuttig om voorspelbare invalshoeken te herkennen en uit te sluiten. Een andere vraag is, helaas, of hoofdredacties wel zitten te wachten op stukken met originele invalshoeken.
Negatief toeval
Een paar aspecten bleven vrijdagmiddag onvermeld. Ik had wel een voorbeeld willen horen van een ontdekking die gedaan had kunnen zijn, maar werd geblokkeerd doordat het toeval geen positieve maar een negatieve rol speelde. Het enige mij bekende voorbeeld is dat de Romeinse keizer Trajanus, die rond 115 na Chr. Babylonië bezette, geen kennis nam van de uitvinding van de nul. Het zou nog een eeuw of negen duren voordat die vondst via India, Arabië en Andalusië in West-Europa bekend werd. Er moeten meer voorbeelden zijn van zulk negatief toeval.
En tot slot: ik had, bij een bijeenkomst van wetenschapsjournalisten en hun collega’s, wat meer willen horen over sociale media. Voor mij is het dagelijkse contact met de lezers van mijn blog de ideale manier om vertrouwde stof met nieuwe ogen te bekijken, en er gaat geen dag voorbij zonder dat ik een verrassende vraag krijg voorgelegd. Dat leidt bij mij vooral tot het inzicht dat er een enorme kloof gaapt tussen dat wat archeologen en classici willen delen en dat waar het publiek om vraagt. Misschien kampen ook andere disciplines met die tegenstelling, maar ik hoor daar weinig over – en misschien is ook dat een voorbeeld van de negatieve rol van het toeval.
Een fijn toeval dat op 7 november het Francis Crick Instituut genoemd werd, en dat je dit interessante detail daarbij noemt.
Want op 6 november overleed James Watson, die met o.a. Crick in de jongste oudheid van 1953 de DNA-structuur mede ontdekte. Het blijkt steeds weer dat Watson een zeer onaangenaam persoon was (aardig gezegd), zowel als persoon als in wetenschappelijk werk. Nu ik deze week de betere beschrijvingen van dat ontdekkingsproces en van mede-ontdekker Rosalind Franklin (1920-1958) gelinkt krijg, en hoe Watson haar denigreerde & omlaagschreef & haar inbreng niet erkende, is zo’n positief verhaal in deze geschiedenis extra welkom to cheer me up.
Watson werd inderdaad een onaangename man. Ik las een mooie analyse waarin stond dat het kwam door precies de kwaliteiten die hem zijn succes hadden opgeleverd: vertrouwen op de eigen intuïtie, de moed om dwars te zijn en zó veel eigendunk dat je niet meer luistert naar anderen.
Dat gezegd zijnde: in alle herdrukken van zijn mooie boek “The Double Helix” heeft Watson excuus gemaakt aan Franklin. Dus zoveel zelfinzicht had Watson zo nu en dan toch.
Herkenbaar psychologisch type. Denk maar aan Ronald Plasterk.
Hier slaat het psychologisch “inzicht” volledig de plank mis met een ongepast voorbeeld.
Iemand die zijn jarenlange partijlidmaatschap opzegt n.a.v. de misdadige motie van 2de kamerlid Piri is een integer mens. Waren er maar meer dezulken.
Dit gaat niet over politiek maar over de apenrots in de laboratoria.
https://nos.nl/artikel/2553357-amsterdam-umc-daagt-plasterk-voor-de-rechter-om-patentenkwestie
Het gaat wel om politiek. Die affaire werd gebruikt om Plasterk zwart te maken bij de formatie.
Dat hij een onaangenaam persoon is zie ik nergens.
“vertrouwen op de eigen intuïtie, […] en zó veel eigendunk dat je niet meer luistert naar anderen” — nee, dat lijken mij geen nuttige eigenschappen voor een wetenschapper ;-). Integendeel. Ik zou dat artikel wantrouwen, en zijn T2H niet ‘mooi’ noemen, eerder een De Heineken Ontvoering voor wetenschappers (zeg, spannend én fout).
Ik heb The Double Helix van hem (1968) minstens vier keer geleend van de U-bieb, maar die excuses nooit gelezen (vroege druk waarschijnlijk). Ze worden ook niet genoemd in de vele latere kritieken, noch in de gedegen Franklin-biografieën. En, hoe doorleefd waren die excuses? Watson is ontslagen & alle science statussen zijn hem ontnomen door zijn Cold Spring Harbor Lab in 2008/2020 vanwege zijn onwetenschappelijke racist/sexist rants.
Crick zelf en hun Nobel-maat Wilkins hebben vóóraf in 1967 keiharde kritiek geleverd op Watsons tekst (uitgever Harvard eiste dat genoemden vooraf mochten lezen): ‘gossip’ en ‘wel autobiografisch niet wetenschapsgeschiedenis’. https://libgallery.cshl.edu/items/show/34699
Kortom, een boeiende veelzijdige science-geschiedenis!
“Daardoor is artificiële intelligentie feitelijk de vijand van de oorspronkelijkheid”
Spijker op de kop. Daarom gebruik ik AI alleen als ik er geen enkele behoefte aan heb. AI is een geweldig instrument als ik bv. even vergeten ben op welke dag Admiraal de Ruyter stierf, inclusief de dag van de week.
“k had wel een voorbeeld willen horen van een ontdekking die gedaan had kunnen zijn …”
Dat heb ik maar eens aan ChatGPT gevraagd. En jawel, menselijk oordeel blijft nodig. Want de eerste twee antwoorden (Mendel en Semmelweiss) waren niet precies wat ik zocht. Maar de derde is heel aardig. Ik kopieer:
Nikola Tesla – draadloze energieoverdracht
Wat gebeurde er? Tesla had ideeën voor draadloze elektriciteit en communicatie.
Toeval/pech: Zijn laboratorium brandde toevallig af in 1895, waardoor veel van zijn onderzoeksresultaten verloren gingen.
Gevolg: Dat vertraagde zijn werk en sommige uitvindingen werden pas decennia later herontdekt.
Toeval in de vorm van een ongeluk verhinderde directe vooruitgang.
Voor wat betreft Watson denk ik, moeten we de mens loszien van de theorie die zij/hij voortbrengt en die an sich heel veel vooruitgang kan brengen. Zo geloofde newton dat zwaartekracht “goddelijk” was en dat hij dus de wetmatigheid van iets goddelijks had beschreven. Hij was dus met name nog steeds sterk beïnvloed door een “betoverd wereldbeeld”. We moeten de persoonlijke aannames van de wetenschapper los zien van de creativiteit van zijn brein… zo bvb de theorie van Watson over de mindere capaciteiten van Afrikanen, die niet kan losgezien worden van het toen nog heersende kolonialisme… Gek eigenlijk ook te weten dat het juist dna is dat dit weerlegd heeft… en toch… zo heeft ook Einstein de cruciale rol van zijn vrouw in de vinding van de relativiteitstheorie onder de mat geschoven, in een tijd waarin vrouwen door een machistische maatschappij nog steeds als minderwaardig werden beschouwd, of irrelevant. Hetzelfde fenomeen doet zich troywens ook voor in de kunst, een andere tak waarin iets “ex nihilo” wordt gecreëerd…. de mens Michelangelo Merisi da Caravaggio was een gokker, moordenaar en dronkelap, maar wat een fenomenale werken bracht hij voort… of recenter in België, de misogyne Jan Fabre, die tegelijk ook in staat is prachtige beeldhouwwerken voort te brengen…
Klopt natuurlijk, Tommy.
Maar in geval Watson: de theorie “die hij [samen met Crick] voortbracht”, en zijn verslag van het proces, zitten wetenschappelijk-inhoudelijk fouten. Te beginnen, de omgang met collega-wetenschapper(s) en het gebruik van andermans werk zonder credit. PS misschien is dit nog on-topic te verklaren als “afwezigheid van toeval” 😉
Over de vermeende – ‘wel het ligt gecompliceerd’ rol van Mileva Marić
https://time.com/5551098/mileva-einstein-history/
Miskent zeker, mede-auteur van Einstein’ belangrijkste werk is minder zeker.
Het belang van het “cijfer 0” wordt soms overschat. Een mogelijke reden voor die overschatting is dat vandaag een brede laag van de bevolking “gecijferd” is en basisnoties heeft van algebra. Bijna iedereen weet: a – 0 = a. Die 0 is hetzelfde teken als die in het getal 507. De ontwikkeling van de wiskundige notatie loopt echter niet gelijk met die van ons decimaal stelsel.
Het concept “niks” en dat “iets plus niks gelijk is aan datzelfde iets” bestaat al heel lang, maar het duurde erg lang eer men systematisch wiskundige notatie begon te gebruiken ipv woorden. De oorspronkelijke notities van Galilei zijn bv schrijnend: hij heeft een vracht woorden nodig om alle mogelijke verschijningsvormen van fysische wetten te geven. De opkomst van het cijfer 0 heeft zeker geholpen in de adoptie van algebra, maar men mag niet denken dat er geen notie was van “niks”. Het is eigenlijk pas toen Leibniz en Newton elk op hun manier fysische wetten in (differentiaal)vergelijkingen begonnen te gieten dat de hele wereld overstag ging.
Talstelsels hebben altijd bestaan en hanteren impliciet de wiskundige notatie: 507 = 5×100 + 0x10 + 1×7. Zolang “0” niet beschikbaar was, gebruikte men alternatieven, zoals een spatie of een haakje, om aan te geven dat die positie in het talstelsel bezet was met “niks”. Daar is de evolutie naar “0” sneller gebeurd, oiv Simon Stevin.
Terug naar Trajanus: wat als die het cijfer 0 wél had opgeraapt in Babylonië? Had dat een verschil gemaakt voor hun rekenkunde? Wel, ik ben een beetje in de war …
Toen Trajanus Babylonië bezette was de lokale cultuur, inclusief de wiskunde, grotendeels vergaan. De Romeinen kenden het babylonische 60-tallige stelsel al lang via de Grieken en Ptolemeeërs, die immers het nu nog gangbare systeem gebruikten voor hoeksmeting. Of er in die hoeksmeting plaats was voor 0, weet ik niet.
Maar de kennis van een talstelsel heeft de Romeinen niet weerhouden van getallen voor dagelijks gebruik nog eeuwenlang uit te drukken in hun I, V, X … wat een brede “gecijferdheid” niet zal geholpen hebben. Die symbolen hebben standgehouden tot diep in de Middeleeuwen. Net zo overigens maken we nu nog grapjes over de Angelsaksen hun volgehouden feet, yards en miles.
Misschien voer voor een gastblogje ipv deze haastige reactie.
Ik had het bij Jona zijn stukje maar even laten zitten, maar had Trajanus die 0 niet uit India moeten oppikken? Dat is volgens mij het klassieke verhaal, maar ik kan er naast zitten. Aan de andere kant, de Babyloniërs hebben relatief laat wel degelijk in sommige gevallen een apart tekentje voor 0 gebruikt (ze zullen wel gek zijn geworden van de spaties die ze normaal gebruikten), hoewel de spatie daarnaast altijd heeft bestaan.
Wat betreft de hoek van 0 graden, dat zal in Babylonische en Griekse ogen wel geen hoek zijn geweest. Hun eenheid van hoek was de hoek van een gelijkzijdige (en dus gelijkhoekige) driehoek, die om praktische redenen vaak weer in 60-en werd gedeeld en wat wij tegenwoordig dus een hoek van 60 graden noemen. En die wij indien nodig weer opdelen in 60 minuten per graad en 60 seconden per minuut.
Ik heb nu ook de post gelezen over de grenzen aan de Griekse wiskunde en maak daar een gelijkaardig voorbehoud. Het is heel moeilijk om met onze moderne inzichten en zonder eigentijdse bronnen, te interpreteren hoe erg de Grieken in de maag zaten met de irrationaliteit van V2 bijvoorbeeld, en of ze inderdaad de sprong niet konden maken naar variabelen doordat ze letters al gebruikten voor cijfers. WIJ gebruiken nu letters voor variabelen, maar dat hoeft helemaal niet: je kan vierkanten en driehoeken gebruiken voor onbekenden, en dat konden de Grieken dus ook.
Ik neem aan dat daar al onderzoek naar gebeurd is maar ik ken het niet. Ik wil me wel eens inlezen.
Dat Trajanus die nul niet overnam toont aan dat ideeën in de oudheid nou ook weer niet zo mobiel waren als Jona ons wil doen geloven… 😉
Pingback: Websites via Bluesky 2025-11-11 – Ingram Braun