Mijn goede vriend Richard attendeerde me onlangs op een kort filmpje waarin een franciscaner monnik het revolutionaire karakter van het christendom beter samenvatte dan ik ooit eerder hoorde. Kijk, zei de man, niets is makkelijker dan te houden van Jezus. Die geneest mensen, doet wonderen en lijdt in jouw plaats. Iedereen zou sympathie voelen voor zo’n weldoener. Een goede christen, zo zei de monnik, voelt echter eveneens sympathie voor Judas. Ik heb nooit een oudhistoricus zó scherp horen uitleggen hoe vernieuwend het christendom is geweest.
Wat weten we echter over Judas, behalve dat zijn naam inmiddels synoniem is voor verraad? U raadt het al: we weten niet veel. Eigenlijk maar twee dingen. Eén: Judas behoorde tot Jezus’ inner circle, de Twaalf: de mannen dus die, na de grote kosmische ommekeer die Jezus en zijn volgelingen verwachtten, leiding zouden moeten geven aan het herstelde Israël. Twee: Judas leverde Jezus uit aan de autoriteiten in Jeruzalem. Aan die twee stukjes informatie kunnen we toevoegen dat de auteurs van het Nieuwe Testament al onzeker waren over Judas’ beweegredenen.
Iskariot
Daarover zo meteen meer. Eerst de naam. Niemand weet wat Iskariot betekent. Eén theorie kunnen we meteen terzijde schuiven: dat het een Aramese verbastering zou zijn van het Latijnse sicarii, “dolkmannen”. Dit is taalkundig onmogelijk. Nog onzinniger is de vervolghypothese dat Judas, behorende tot de stroming der sicariërs, een zeloot zou zijn geweest. De zeloten duiken in de geschiedenis pas op ten tijde van de belegering van Jeruzalem.
Iets minder implausibel zijn verwijzingen naar de Aramese woorden šqr, “liegen”, en skr, “uitleveren”, maar het veronderstelt dat we te maken hebben met een later gegeven bijnaam, waarvan de evangelisten niet meer wisten wat die betekende, zodat ze er een persoonsnaam van maakten. Erg waarschijnlijk is het niet, want de evangelist Johannes vertelt dat ook Judas’ vader, die Simon heette, werd aangeduid als Iskariot.noot De vader zou dus eveneens een slechte reputatie hebben gehad.
De minst slechte papieren heeft de verklaring dat Judas afkomstig was uit het dorpje Keriot, dat we kennen uit de IJzertijd.noot Het is bij deze hypothese wel verondersteld dat dit dorpje na de zevende eeuw v.Chr. nog altijd bestond, en dat het al die tijd dezelfde naam heeft behouden.
Uitlevering
Wat bewoog Judas? Zoals gezegd wisten de evangelisten het al niet meer. De eerste van het viertal, Marcus, geeft althans geen verklaring.
Toen ging Judas Iskariot, een van de twaalf, naar de hogepriesters om Jezus aan hen uit te leveren.noot
Nu denkt u misschien: Judas vroeg toch om betaling, er waren toch dertig zilverstukken mee gemoeid? Maar geldzucht speelde geen rol bij Judas’ besluit naar de tempelautoriteiten te gaan. Het staat er simpelweg niet. Even later is er wel sprake van geld:
Toen de hogepriesters dit hoorden, waren ze opgetogen en beloofden ze hem geld te zullen geven.noot
Beleefd als ze waren beloonden de hogepriesters Judas, maar geldelijk gewin was, althans in het Marcusevangelie, niet diens motief. De evangelist Lukas introduceert wél een motief: Satan had zich van Judas meester gemaakt.noot De evangelist Matteüs introduceert eveneens een motief, en wel door de financiën niet het gevolg van Judas’ aanbod te laten zijn maar een voorwaarde:
Daarop ging een van de Twaalf, namelijk Judas Iskariot, naar de hogepriesters en zei: “Wat krijg ik van u als ik hem aan u uitlever?” Ze betaalden hem dertig zilverstukken.noot
Dit is een latere aanpassing van de oorspronkelijke informatie en de historicus mag het in principe negeren. In geschiedwetenschappelijk jargon: ten opzichte van Marcus is Matteüs elimineerbaar.
Desondanks is niet ondenkbaar dat Matteüs het bij het rechte einde heeft, want de evangelist Johannes insinueert iets soortgelijks. Hij vertelt namelijk dat Judas de beheerder was van de gemeenschappelijke kas van Jezus’ volgelingen en dat hij daaruit stal.noot Twee bronnen zijn meer dan één, maar het kan natuurlijk zijn dat de eerste christenen zich al afvroegen wat Judas’ motivatie was, en dat er consensus groeide dat, aangezien geldzucht de wortel was van alle kwaad,noot financiële motieven wel een rol zouden hebben gespeeld.
Dood
Merk overigens op dat Judas alleen wordt gepresenteerd als informant – hij wordt nergens gepresenteerd als iemand die aanstuurt op een executie. De interpretatie die u misschien kent uit Jesus Christ Superstar, dat Judas wilde verhinderen dat de zaken uit de hand liepen, is niet onmogelijk. Maar we weten het feitelijk niet. Niettemin: de aanname dat Judas slechts als informant optrad, verklaart waarom Matteüs schrijft dat Judas zelfmoord pleegde nadat hij Jezus met een kus had geïdentificeerd en niet slechts de arrestatie maar ook de executie mogelijk had gemaakt. De woorden van Matteüs suggereren dat dit laatste niet de opzet was.
Toen Judas … zag dat Jezus ter dood veroordeeld was, kreeg hij berouw. Hij bracht de dertig zilverstukken naar de hogepriesters en oudsten terug en zei: “Ik heb een zonde begaan door een onschuldige uit te leveren.”
Maar zij zeiden: “Wat gaat ons dat aan? Zie dat zelf maar op te lossen!”
Toen smeet hij de zilverstukken de tempel in, vluchtte weg en verhing zich.noot
De auteur van de Handelingen van de apostelen meent echter dat Judas van de beloning voor zijn schanddaad een stuk grond kocht,
maar bij een val werd zijn buik opengereten, zodat zijn ingewanden naar buiten kwamen.noot
Ik weet dat middeleeuwse kunstenaars, zoals te zien in het plaatje hierboven, de stervende Judas afbeeldden met ingewanden die uit z’n buik springen door de schok waarmee de ongelukkige zich verhing. Zo kun je alles wel combineren. De historicus constateert de tegenspraak en accepteert dat hij het weer eens niet weten kan. De gelovige weet daarnaast dat hij niet alleen van Jezus maar ook van Judas moet houden, maar over die ethiek heeft de historicus, althans professioneel, geen oordeel.
[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]
Zelfde tijdvak
Jezus, mythen en voorlichting (7)december 9, 2014
1 Henoch voor beginnersoktober 9, 2022
Sepforisapril 15, 2020
“niets is makkelijker dan te houden van Jezus”
Christenen begrijpen maar al te vaak niets van ongelovigen. Ik vind het helemaal niet gemakkelijk. Zie Lucas 8:26-39. Ik heb sympathie voor de varkens, vooral ook als het verhaal begrepen wordt als afkeer van de Romeinse bezetters.
Bovendien waardeer ik het absoluut niet dat hij ongevraagd een gruwelijke marteldood voor mij is gestorven om de bloeddorst van zijn goddelijke vader te bevredigen. Dit vervult mij met afschuw. Dat strekt zich dus ook uit tot de verzoeningsleer, die mij in staat stelt mijn verantwoordelijkheid voor mijn vele fouten te ontduiken.
Daarentegen kost het me weinig moeite met Judas Iskariot mee te leven. Natuurlijk, de man hield zichzelf voor de gek en niet zo’n klein beetje ook. Maar dat heb ik zelf ook al te vaak gedaan. Zijn zelfmoord is niet fraai, maar toont wel dat hij verantwoordelijkheidsgevoel had.
Welzeker ben ik aan het kersenplukken. Meer nog: ik schets een wat-als scenario – hoe zou ik reageren als ik deze christelijke leringen zou accepteren? Dat doe ik als ongelovige niet. En dan blijft er een menselijke Jezus over, een imperfect mens die tekort schoot. Opmerkelijk genoeg blijft het revolutionaire karakter van het proto- en vroege christendom overeind: Jezus gaf de verschoppelingen een stem en benadrukte hun waardigheid. Dat was gedurende de Oudheid hoogst zeldzaam.
Het mag niemand verbazen dat juist dit aspect onder de grond werd geschoffeld toen christenen er in slaagden instituties op te bouwen, met alle machtsspelletjes daar inherent aan.
.
Wat betreft die ‘Gruwelijke marteldood’ waar je het over hebt het volgende: Je kan je afvragen of Jezus zichzelf als ‘offer’ voor de mensheid heeft gezien. In alle Evangeliën lezen we namelijk dat het om ‘verraad’ gaat:
Matt.26:21
Ik zeg u, dat een van u mij verraden zal. (Marc.14:11/ Luc.)
Matt.26:23
Die zijn hand met mij in de schotel heeft gedoopt, die zal mij verraden. (Marc.14:18/ Luc.22:21)
Matt.26:24
Doch wee de mens, door wie de zoon des mensen verraden wordt. (Marc.14:21/ Luc.22:22)
Matt.26:25
Judas, zijn verrader, antwoordde en zei: Ik ben het toch niet, rabbi?
Matt.27:3
Toen kreeg Judas, die hem verraden had, berouw, en hij sprak: Ik heb gezondigd, onschuldig bloed verraden!
Marc.3:19
En Judas Iskariot, die hem ook verraden heeft.
Luc.22:48
Judas, verraadt gij de zoon des mensen met een kus?
Joh.6:64
Jezus wist … wie het was die hem verraden zou.
Joh.6:71
Want één uit de Twaalven zou hem verraden.
Joh.12:4
Judas … die hem verraden zou zei…
Joh.13:21
Voorwaar, voorwaar, ik zeg u: één van u zal mij verraden.
Joh.18:2
En ook Judas, zijn verrader wist die plaats [op de Olijfberg].
Joh.18:5
Judas, zijn verrader stond bij [het arrestatie team].
Joh.21:20
Here, wie is het, die u verraadt? [vroegen de andere leerlingen]
De schrijver van de Efeze brief ziet het echter niet als verraad; Hij schrijft:
Efez.5:2
Kinderen … ga de weg van de liefde, zoals Christus, die ons heeft liefgehad en zich voor ons gegeven heeft als offer, als een geurige gave voor God.
En woorden van gelijke strekking lezen we in de Galaten brief:
Gal.2:20
Mijn leven hier op aarde leef ik in het geloof in de Zoon van God, die mij heeft liefgehad en zich voor mij heeft prijsgegeven.
En in de Hebreeën brief lezen we:
Hebr.9:14
Christus, die … zichzelf als een smetteloos offer aan God gebracht heeft.
Van ‘verraad’, zoals Jezus en zijn volgelingen dat ervoeren bij zijn arrestatie is in deze teksten niets meer terug te vinden. Het tegendeel zelfs; we lezen er dat hij ‘zichzelf gegeven heeft’, als een geurig offer!
En we lezen in die teksten ook niet wat hij zei over degene die hem zou gaan uitleveren: ’Wee de mens door wie de Mensenzoon uitgeleverd wordt: het zou beter voor hem zijn dat hij nooit geboren was’ (Matt.26:24).
En wat Jezus tegen Pilatus zei, over hen die mede schuldig waren aan zijn uitlevering: ‘Daarom draagt degene die mij aan u uitgeleverd heeft de meeste schuld’ (Joh.19:11).
Als je als gelovige instemt met de gedachte dat de dood van Jezus een offer was waar hijzelf mee instemde dan wordt je niet gered; nee, dan ben je medeschuldig aan zijn dood: ‘Wee die mens … het ware beter dat hij nooit geboren was’.
Jezus achtte deze mensen schuldig aan verraad, verraad dat tot zijn aanhouding en executie leidde! Dit staat in schril contrast met wat Paulus en zijn geloofsgenoten leren. Zij hebben van het verraad en de gruwelijke kruisdood van rabbi Jezus een idyllisch verhaal gemaakt, een verhaal dat werkelijk niets met de gebeurtenissen rond het Joodse Paasfeest te maken heeft. En het brengen van een ‘mensoffer’ lijkt mij ook in strijd met wat Tenach leert. En een echt offerlam zou men trouwens op ‘koosjere’ wijze hebben gedood, want nergens in Tenach lezen we dat een offerlam eerst gruwelijk gemarteld moet worden!
Probeer een antwoord iets korter te houden, wil je? Zie onze fascinerende huisregels. 😉
Volgens Paulus werd Jezus ‘prijsgegeven’. In Mattheus is hij de trouweloze leerling. Het motief van hebzucht en betaling treedt voor het eerst hier op. Staat niet bij Marcus.
Deze details vormen het begin van het stereotype van de corrupte en trouweloze jood, een ontwikkeling die nog werd versterkt voor het feit dat de naam ‘Judas’ oorspronkelijk ‘Jood’ betekent.
Het is mogelijk dat Mattheus de verwijzing naar de dertig zilverlingen heeft toegevoegd om de daad van Judas te verbinden met Zacharia 11:11-12 en Judas zo te plaatsen binnen het kader van de Hebreeuwse profetie.
Volgens de joodse wet moest iemand die een valse getuigenis aflegde, de straf krijgen die aanvankelijk bestemd was voor degene die beschuldigd werd.
Judas’ tragische keus om zichzelf te verhangen – hangen aan een kruis of aan een boom zijn in het Grieks verwante begrippen – is alleen in Mattheus te vinden.
Ook koning Davids’ knecht Achitofel verhing zichzelf nadat hij koning David had verraden. Hij zag zijn zelfmoord als een daad van verlossing die hem de mogelijkheid gaf om toch nog de toekomstige wereld binnen te gaan.
(NT met Joodse Toelichtingen, pag. 67.
Excuus. Kleine correctie: in zin twee is ‘hij” natuurlijk Judas.
De hypothese die mij het meest aanstaat, hier niet maar op Wikipedia wel vermeld: JudasI wilde dat Jezus er toe zetten zijn grootste wonder te verrichten en de Romeinen uit Judea en Galilea te verjagen. Toen dat niet gebeurde besefte hij hoezeer zijn plan was mislukt en verhing zich. Jezus’ andere volgelingen namen hem dit zeer kwalijk, schreven hem geldzucht toe en voegden het verhaal van het gekochte stuk grond er aan toe. Deze hypothese veronderstelt dat JudasI een manipulator was. Hij vroeg dan geld om geloofwaardig over te komen bij de autoriteiten.
De andere populaire hypothese – JudasI deed het inderdaad om het geld – is niet te rijmen met het verhaal dat hij zich onmiddellijk verhing.
De suggestie dat hij eerst een stuk grond kocht en zich daarna verhing is in strijd met alles wat we weten over zelfmoordenaars.
De rol van Judas is in feite secundair. Jezaus was naar Jeruzalem gegaan om te lijden en te sterven, zo lezen we in de evangelieën. In Mc 14-41 staat “Het is zover,,”, nog voor er maar één Romeinse soldaat in zicht is. In Joh 18:5 maakt Jezus zichzelf bekend aan de soldaten. Ik heb het altijd raar gevonden dat dit vijf dagen na de triomfantelijke intocht van palmpasen nog nodig was.
Maar als Jezus niet was gekruisigd, maar gewoon oud geworden en begraven, dan had niemand die nu leeft van hem gehoord.
Als er met Pasen geen dingen gebeurd waren die wij de Opstanding zijn gaan noemen, dan had niemand die nu leeft van hem gehoord.
En als er met Pinksteren niet iets was gebeurd dat wij de uitstorting van de Heilige Geest zijn gaan noemen, dan had niemand die nu leeft van hem gehoord.
Als Judas dus al een rol heeft gespeeld, dan is het in de heilsgeschiedenis een positieve.
Stel je voor dat de mensheid ineens zou ophouden te zondigen, onwaarschijnlijk maar toch. Het lijden van Jezus is dan een kleine 2 millennia zinvol geweest voor het er op los zondigende falderappes dat voor onze voorouders doorgaat maar niet meer voor ons. De eeuwigheidswaarde van Jezus’ lijden zou teniet gedaan worden en daarmee zou het christelijk geloof op de schroothoop belanden.
Kortom: door te zondigen maken wij het lijden van Jezus zinvol!
Eens kijken welke zonde ik vandaag weer eens kan begaan. De dag is nog lang…
Die verzoeningsleer lijkt mij toch vooral een poging om met het trauma van de kruisdood om te gaan. Interessant genoeg is er dan geen nood aan een Opstanding. Die ervaring, waar ik geen kkare mening over heb buiten dan dat doden niet weer tot leven komen, blijft intrigerend.
Als christen heb ik niets met een strijd tussen God en de duivel of de boekhouding van Zondeval tot Lam Gods. Het is gemakkelijk sympathie te hebben voor de lijdende Jezus of zijn machteloze moeder, maar de uitdaging ligt in empathie met Judas de verrader, Petrus de loochenaar en Pilatus die de paraplu opentrekt. Om over de ondergedoken rest van de Twaalf maar te zwijgen.
Beste mannen,
Is het ook mogelijk om niet een theologischje discussie met elkaar te gaan ?
Jona’s blog is er eentje van een oudhistoricus, niet van een theologische nieuw-testamenticus.
De enige interessante toevoeging is per slot de opmerking over Judas, en die maakte Jona al. Overigens ook een theologische opmerking.
Het is krek zo. Theologie is geen vies woord, maar de beoordeling van het verleden is wat anders dan het simpele vaststellen van feiten waartoe historici zich beperken.
(Geen zorgen: aan theologische discussies waag ik me niet.) Gewoon een kleine aanvulling op Jona’s verhaal, bedoeld als verduidelijking.
Ten tijde van Mattheüs en van de schrijver van Handelingen (beiden ergens in de jaren ’80 van de eerste eeuw) bestond er kennelijk een opvatting dat Judas op een nare manier aan zijn eind was gekomen. Dat idee duikt in onze bronnen dus pas ruim een halve eeuw na die vermeende gebeurtenis op, en dat geeft te denken. Want het zou natuurlijk ook best het resultaat kunnen zijn van wishful thinking: boontje komt om zijn loontje. Ook het feit dat de twee bronnen die we voor idee over Judas’ einde hebben, totaal verschillen over de manier waarop hij overleed (namelijk zelfmoord uit wroeging enerzijds en een ongelukkige val anderzijds) kan er op wijzen dat de pointe van die opvatting ligt in het welkome feit dat Judas gestraft werd voor zijn verraad. Ik vrees dat we moeten zeggen dat we überhaupt niet weten hoe en wanneer Judas aan zijn einde is gekomen.
En dan die akker. Jona schrijft terecht dat de auteur van de Handelingen van de apostelen meent dat Judas van de beloning voor zijn schanddaad een stuk grond kocht, en FrankB merkt al even terecht op (ik parafraseer) dat mensen die zelfmoord gaan plegen doorgaans niet eerst nog even een akker kopen. Maar dat staat dan ook nergens. In Handelingen koopt Judas een akker en komt daarna (maar er staat niet waar of wanneer) ongelukkig ten val en overlijdt aan de gevolgen. Volgens het verhaal wordt die akker vervolgens ‘Bloedakker’ genoemd, en heet hij ten tijde van het schrijven van die mededeling nog steeds zo. Bij Matteüs krijgt Judas spijt van zijn verraad, brengt ‘hogepriesters en de oudsten’ hun geld terug, waarna hij zich verhangt. Het zijn dan de hogepriesters die van dat geld een akker gaan kopen, die ze ‘Bloedakker’ noemen ( op zich al een niet bijzonder waarschijnlijk). En Matteüs komt dan, zijn gewoonte getrouw, ook nog eens met het exacte bedrag (30 zilverlingen) op de proppen, natuurlijk gebaseerd op een oudtestamentische profetie waarin een akker met precies dat bedrag wordt betaald.
Summa summarum: (1) We weten niet hoe (en wanneer) Judas aan zijn eind is gekomen. (2) Ergens in de jaren ’80 van de eerste eeuw was er in de buurt van Jeruzalem een stuk grond dat Bloedakker heette. Dat stuk grond blijkt (via een ware tour de force) in de jaren ’80 verbonden met een ander idee, namelijk dat Judas op een nare manier aan zijn einde was gekomen. Het boek Handelingen biedt die traditie sec (met als plastisch detail Judas’ uitkomende ingewanden), terwijl Matteüs er met de nodige creativiteit een heus verhaal van heeft gemaakt, passend bij zijn theologie.
Zeker, OT en NT boeiende en sterke verhalen uit de Oudheid om mensen van bepaalde ideeen te overtuigen.
Dit gezegd hebbend is het volgende een onbelangrijk detail, dat ik als chirurg n.p. toch wil noemen: het is zeer onwaarschijnlijk dat een val op een stukje grond iemands buik openrijt.
Oussoren: voorovervallend is hij doormidden gebarsten en al zijn ingewanden zijn uitgestort. Duidelijk is, dat de verteller zoiets als terechte straf zag…
Qary.a is dorp in het arabisch; het is afgeleid van q-r-y /qarā, een ww dat ‘gastvrij ontvangen’ betekent, een kenmerk van plattelanders. Qariat (qariot in het hebreeuws), is het vr. mv = dorpen.
Isj schijnt man of mens te betekenen.
Isj-kari.ot betekent m.i. dus “man van de dorpjes’.
Ceterum censeo dat “het revolutionaire karakter van het christendom” is gelegen in Het Boek, in die zin dat een boek ofwel het schrift een nieuwigheid was voor de toendertijd nog vele schriftloze (maar gastvrije) plattelandsculturen. Het ging m.i. dus niet om de inhoud, maar om de vorm.
Het jodendom was ook al een boekengeloof, al waren de joden het over de canon niet eens. Maar dat jodendom/christendom boeken hadden, was, zoals u constateert, zeker een aspect van de revolutie.
Er is wel eens geopperd dat de opkomst van het christendom mee zorgde voor een verschuiving van rol naar codex. In een codex kan je gemakkelijker passages opzoeken, iets waar in theologische discussies en erediensten meer nood aan is. Zo bezien is het christendom ook praktisch de religie van het boek.
Pingback: Websites via Bluesky 2025-11-10 – Ingram Braun
Pingback: Jona Lendering versus Francesco Carotta over Judas – De Jister