[Derde van vijf blogs over het verleden van Apulië door gastauteur Dieter Verhofstadt. Het eerste blogje was hier.]

Het vorige stukje eindigde met de constatering dat er drie stammen vielen aan te wijzen: de Dauniërs, de Peuketiërs en de Messapiërs.

Dauniërs

Tot de belangrijkste vondsten van dit ondervolk, dat we in het noordwesten moeten plaatsen, behoren de Daunische stèles, gebeeldhouwde stenen blokken uit de zesde eeuw v.Chr., gevonden op de zuidelijke vlakte van Siponto, nabij Manfredonia, en nu bewaard in onder meer het Nationaal Museum van die stad. Ze stellen sterk gestileerde mannelijke en vrouwelijke menselijke figuren voor en waren verticaal in de grond bevestigd, net zoals de begraven mensen die zij afbeeldden. Ook andere afbeeldingen kwamen voor.

Tussen de negende en achtste eeuw v.Chr. ontwikkelde zich in Daunië een keramiekstijl met eigen kenmerken, afwijkend van het aardewerk van de andere Iapygische volken, grotendeels zonder pottenbakkerswiel gemaakt, met lichte mengsels, voornamelijk bolvormige/ovale vormen en geometrische, aanvankelijk monochrome decoraties. Zeer bijzonder zijn de marmeren voorwerpen gevonden in een graf uit de vierde eeuw v.Chr., in Ascoli Satriano, waaronder een tafelsteun met griffioenen.

De mythologische context is Grieks: Daunos, zoon van koning Lykaon van Arkadië, en broer van Peuketios, landde aan de kust van Apulië en verdreef de Ausonen, waarbij hij nieuwe steden stichtte. Daarna gaf hij zijn dochter Euippe in huwelijk aan de Acheïsche held Diomedes, die na de Trojaanse Oorlog in Daunia was geland en daar enkele vijanden had verslagen.

Een genetische studie uit 2022 nalyseerde het oude DNA van botresten van drie necropolissen (Ordona, Salapia en San Giovanni Rotondo) in het gebied dat historisch met de Dauniërs wordt geassocieerd. Uit de studie blijkt dat de bewoners de grootste genetische affiniteit vertonen met de Illyrische IJzertijdpopulaties en met de populaties die in Italië tijdens de Romeinse Republiek zijn gevormd. Directe banden met de Minoërs/Kretenzen of Arkadische Grieken lijken minder waarschijnlijk.

Toch laat de identificatie van de Dauniërs te wensen over. De term werd in de loop der tijden ook gebruikt om groepen te beschrijven buiten de regio die er traditioneel mee wordt geasscocieerd, zoals de Franse etruskologe Dominique Burquet heeft gedocumenteerd.

Peuketiërs

De Peuketiërs, wonend bij de Alta Murgia, vormden de tweede groep. In Noicattaro en Ceglie del Campo zijn begraafplaatsen gevonden met bronzen voorwerpen met Griekse inslag, zoals een bronzen Apollo, vazen en andere voorwerpen met een dito invloed. Een ander graf uit de vierde eeuw v.Chr., nabij Ruvo di Puglia toont “dansende vrouwen”. Het kostbare pigment dat er gebruikt is, wijst op een vermogende begravene.

De mythologisch-historische context is alweer Grieks: volgens Dionysios van Halikarnassos is de naam afgeleid van Peuketios, zoon van koning Lykaon van Arkadië en broer van Oinotros. Nadat Lykaon Arkadië onder zijn zonen had verdeeld, besloot Peuketios zijn geluk in het buitenland te beproeven. Strabon van Amaseia suggereert overigens dat de naam “Peuketiërs” een pejoratief was.

De Peuketiërs waren door hun centrale ligging wellicht het meest door de Griekse cultuur beïnvloed, want handel over land met de Griekse nederzetting Tarante was frequent. Mogelijk fungeerde het gebied als aanlegplaats voor Griekse koopvaardijschepen die de hak niet wilden ronden. Ruvo di Puglia zou zelfs vredevol door Kretenzers zijn gekoloniseerd, waarna het zich in de vierde eeuw v.Chr. verbond met Athene (blijkens Attische munten daar gevonden).

De grafculturen en munten van de Alta Murgia getuigen echter niet van een echte “hellenisatie”. De aristocratie nam Griekse luxegoederen over als statussymbolen, maar de onderliggende sociale en begrafenisstructuren bleven “Iapygisch”. Het betrof dus waarschijnlijk een selectieve adoptie of symbiotische cultuur, geen culturele onderwerping. Het valt echter niet uit te sluiten dat de Peuketische aristocratie in feite een Griekse instroom was, die zich geënt had op een Iapygische onderlaag. Gevonden munten vertonen in elk geval opschriften in het Grieks, Messapisch en de meer westelijk gesproken Oskische taal.

Messapiërs

De derde groep woonde in de echte hak van Italië, in de Salento. Nabij het huidige Fasano vinden we de belangrijke archeologische site van Gnatia. Daar heeft men een Bronstijd-cultuur aangetroffen uit ca. 1500 v.Chr.. De site en de regio zijn door de Iapygiërs ingenomen, al dan niet door strijd. Nadien werd Gnatia een belangrijke Messapische stad.

Een andere opmerkelijke site is Rudiae, een paar kilometer bezuiden Lecce, waar bovenop de Messapische structuren een amfitheater is verrezen dat later alweer werd ontmanteld zodat de bouwstenen elders dienst konden doen. Rudiae moet ook in de Romeinse tijd een belangrijke stad zijn geweest, die geleidelijk aan overvleugeld werd door het nabije Lupiae (Lecce). Algemeen wordt aangenomen dat de dichter Ennius er vandaan kwam.

De havenstad Brindisi lijkt vooralsnog een buitenbeentje. De stad is in elk geval heel oud. Er werden op de landtong van Punta le Terrare hutten gevonden, beschermd door een stenen dijk, met fragmenten van Mykeens aardewerk. Het was vanouds een handelscentrum en bleef dat.

In Lecce is in de tuin van het Palazzo Guarini een Messapisch hypogeum te zien, met een rijke sculpturale decoratie. Eén fries is versierd met een gevechtsscène tussen krijgers te voet en te paard, de andere met trossen bloemen aan weerszijden van een godin.

Een laatste interessante Messapische vesting is het huidige Manduria, waar grote stukken vestingmuur zijn overgebleven. Ze zijn te bekijken in het archeologisch park.

Een kenmerkend object in de Messapische graven is de “trozella”, een vaas met oren die vermoedelijk een keramisch equivalent is van functionele (metalen) vazen, die gebruikt werden om water op te pompen. De Salento kende immers altijd al weinig regenval en zoals gezegd sijpelt het water er in de grond, in plaats van waterlopen te vormen.

[Deze gastbijdrage van Dieter Verhofstadt wordt vervolgd. Dank je wel Dieter!]