In onze reeks over Alexander de Grote heb ik een tijdje geleden verteld hoe de Macedoniërs in de zomer van 331 v.Chr. oprukten naar het door de Perzische koning Darius III Codomannus uitgekozen slagveld ten oosten van de rivier de Tigris. Al eerder had ik verteld hoe de slag bij Gaugamela verliep, dus ik neem vandaag de draad van het verhaal op ná Alexanders overwinning en de aftocht van zijn tegenstander. (Als u denkt dat Darius is gevlucht, heeft u de de film van Oliver Stone gezien en geen goed geschiedenisboek gelezen.)
Verliescijfers
Net als na de gevechten aan de Granikos en bij Issos, noteerden de officieren op de dag na de slag het aantal mannen dat niet aanwezig was op het appel. Ook maakten ze een schatting van het aantal gedode vijanden. Alexanders biograaf Curtius Rufus schrijft dat er 40.000 Perzen sneuvelden, “althans volgens de berekeningen van de overwinnaars”, terwijl minder dan 300 Macedoniërs zouden zijn gevallen. De Griekse geschiedschrijver Diodoros verdubbelt de cijfers, namelijk 90.000 en 500, terwijl de anders redelijk nuchtere Arrianus schrijft:
Aan de kant van Alexander sneuvelden ongeveer honderd man, van de paarden kwamen er meer dan duizenden om ten gevolge van wonden en het afjakkeren tijdens de achtervolging. … Men zei dat er bij de barbaren 300.000 doden waren, maar er werden er nog veel meer gevangengenomen.noot
Vanzelfsprekend zijn al deze cijfers Macedonische propaganda. De Perzische verliezen moeten lager zijn geweest omdat de soldaten, anders dan bij Issos, zich in alle richtingen konden verspreiden. De Babylonische Astronomische Dagboeken melden dat de soldaten terugkeerden naar hun steden. Dat de Macedonische verliezen hoger waren, of in elk geval serieus, wordt impliciet toegegeven door Curtius Rufus, die meldt dat Alexanders vriend Hefaistion een speerwond aan zijn arm had opgelopen en dat de officieren Krateros, Koinos en Menidas bijna waren bezweken aan pijlwonden. Als zelfs de hoogste officieren zo zwaar waren toegetakeld, kan het voor de manschappen niet veel beter zijn geweest.
Darius’ aftocht
Intussen was Darius op weg gegaan naar Ekbatana in Medië, het huidige Hamadan, nadat hij met gevaar voor eigen leven zijn manschappen had verzameld bij de Grote Zab, een rivier halverwege Gaugamela en Arbela. Curtius Rufus schrijft:
Toen hij de rivier was overgestoken, overwoog hij de brug te laten afbreken, omdat werd gemeld dat de vijand elk moment kon arriveren. Maar hij zag in dat als de brug was vernietigd, duizenden van zijn mensen die nog niet bij de stroom waren aangekomen een prooi zouden zijn voor de vijand. Men is het erover eens dat hij, toen hij wegging en de brug intact liet, heeft gezegd dat hij liever vrije doortocht gaf aan zijn achtervolgers dan de vluchtenden doortocht te ontnemen.noot Curtius Rufus, Alexander 4.16.8-9; vert. Daan Stoffelsen.[/bg_collapse
Koning van Azië
Darius bracht zijn soldaten in veiligheid in het oosten, maar daardoor lag voor de Macedoniërs de weg open naar Babylon en de Perzische hoofdsteden Sousa en Persepolis. De Griekse auteur Ploutarchos meldt dat Alexander na de slag bij Gaugamela tot “koning van Azië” werd uitgeroepen, en hoewel er aanwijzingen zijn dat dit in feite al bij Issos was gebeurd, moest het na Gaugamela wel vreemd lopen wilde de zoon van Zeus zijn pretenties niet waarmaken.
Antipatros
In de dagen na de slag bij Gaugamela lijkt ook het nieuws te zijn aangekomen dat Antipatros, de officier die door Alexander was achtergelaten om de Griekse stadstaten in de gaten te houden, de Spartaanse koning Agis III had verslagen. De chronologie van de Griekse opstand tegen de Macedoniërs is een netelige kwestie, maar Curtius Rufus meldt dat de revolte was afgelopen vóór de slag bij Gaugamela, en hoewel andere bronnen suggereren dat de oorlog langer duurde, lijkt dat toch niet juist. Ploutarchos vermeldt namelijk een uitspraak die haar pointe verliest als er niet een vergelijking zou zijn gemaakt tussen twee veldslagen: Alexander zou hebben gezegd dat terwijl hij en zijn metgezellen een conflict met epische dimensies uitvochten met Darius, de muizen in Griekenland ook oorlog schenen te hebben gevoerd. Zoiets moet zijn gezegd na een veldslag, en dat kan alleen Gaugamela zijn geweest.
Alexander zal hebben geweten dat hij Antipatros tekort deed, want Agis had in de zomer van 331 v.Chr. snel en veel succes geboekt. Op twee na alle steden op de Peloponnesos hadden zich bij hem aangesloten en Athene had, door de Macedoniërs vlootsteun te weigeren, een neutraliteit in acht genomen die grensde aan samenwerking. Agis had echter veel tijd verloren met de belegering van een van de twee pro-Macedonische steden, Megalopolis, waardoor Antipatros de gelegenheid had gekregen een groot leger te verzamelen. Maar ook al waren de Macedoniërs daardoor numeriek in de meerderheid geweest, het ontzet van Megalopolis was een zwaarbevochten overwinning: met 5300 doden was de veldslag een van de bloedigste uit de Griekse geschiedenis. De Spartaanse falanx, ooit het geduchtste leger van Griekenland, was strijdend ten onder gegaan en ook Agis was een heldendood gestorven. Dat Alexander hem vergeleek met een muis, suggereert hoezeer hij de koning van Sparta had gehaat en gevreesd.
Naar Babylon
De Macedoniërs hadden zowel in Europa als Azië gezegevierd en Alexander gelastte zijn manschappen verder te trekken. Haast was geboden, want de vele onbegraven lijken op het slagveld trokken ziekten aan. Het leger, inmiddels uitgebreid met olifanten, dromedarissen en een tot dan toe onbekende oosterse diersoort genaamd “kameel”, marcheerde naar het zuiden, naar het centrum van de antieke wereld, de befaamde stad Bab-ili, “poort der goden”. Soldaten die uit de Historiën van Herodotos hadden horen voorlezen, wisten dat de muren van Babylon onneembaar hoog en lang waren.
[Een overzicht van alle blogjes over Alexander de Grote is hier.]
Perzisch Lydië
Opnieuw: Pytheas
Waarom klassieken? (2)
“Als zelfs de hoogste officieren zo zwaar waren toegetakeld, kan het voor de manschappen niet veel beter zijn geweest.”
Niet noodzakelijkerwijs. We zien in klassieke opstellingen vaak de officieren in de voorste rangen. Stond je achteraan in de phalanx, was je beter af.
Ik weet niet waar de gewonde officieren dienden, maar Alexander’s ruiterij zal met diens gewaagde aanval flink geleden hebben.
Ik dacht ook begrepen te hebben dat Parmenion op de linkerflank flink gemangeld werd door de Perzische cavalerie, waardoor Alexander Darius niet kon achtervolgen. Er zullen echt wel meer dan 300 doden zijn gevallen.
Je kunt zeggen wat je wilt over de details van de Stone-film, maar het is en blijft de beste historische film over de klassieke oudheid die ik ooit heb gezien. Een lichtend voorbeeld.
Vreemd genoeg heb ik de film van Stone nooit gezien, ondanks mijn liefde voor ’s mans flitsende montage stijl. Het gros van films over de oudheid levert mij niets dan ergernis en/ of lachstuipen op. Zelf zou ik ofwel Fellini’s Satyricon (die scene met een spontaan instortende insula!) nomineren (zie Roberts bijdrage), maar meer noch de TV-serie ‘Rome’: dramaturgisch briljant en fenomenaal geacteerd. Historisch juist? Och, ’t mocht wat… Zag voor het eerst een film/ serie waarin het geloof van de Romeinen serieus genomen werd en niet gepresenteerd als een clownesk rariteitenkabinet. De indrukwekkende scene bijvoorbeeld waarin Calpurnia naar de tempel gaat om haar man Caesar ritueel te vervloeken en haar verwensingen in een loden tablet krast. Dramaturgisch: in de 1e aflevering wordt Marcus Antonius gepresenteerd als een apert weerzinwekkend figuur (vlg onze normen). Dat hij de rest van de serie een redelijk toffe jongen/ ladies’ man kan uithangen, krijgt daardoor een zeer wrange ondertoon. Eén van de twee hoofdpersonen wil – na de Gallische veldtocht – voor zijn gezin kiezen en ‘gewoon’ een fatsoenlijke slavenhandel opzetten…
Je verdiepen in geschiedenis is m.a.w. een waardevolle confrontatie met jezelf en je idee over ethiek en moraal. Alexander, Caesar, Dzjengiz Khan, koning Shaka Zoeloe, e.v.a. waren briljante en uiterst fascinerende figuren. Draaiden echter hun hand niet om voor een stukje genocide.
Ook even geklikt op de link ‘film’ en Jonas redelijke en begripsvolle kritiek gelezen. Juist dat begripsvolle maakt de kritiek op het eind des te venijniger. Jona lijkt zijn roeping als filmrecensent te hebben misgelopen. Zeer lezenswaard! M.a.w. klik op die link en wel nu! Ja?
Één van de eerste ‘betere’ AI video’s over Alexander? https://youtu.be/VthXhLl-tlc?si=CUb9sfbYbKU92IM0,
Na de Conquistadores stort dit kanaal zich nu op andere geschiedenis blijkbaar (ook reis naar Griekenland.)