In de Maghreb hebben ze het over een foggara of een khettara, langs de Perzische Golf spreken ze van een falaj en in Iran noemen ze het een qanat. Of een karez. Maar het gaat steeds om hetzelfde: een door mensen gegraven ondergronds kanaal met ontluchtingsgaten. Als je erover heen vliegt, lijkt het alsof een bommenwerper een reeks bommen heeft laten vallen in eindeloos lange rij. Die kraters verbinden dus een dorp met een verderop gelegen bron, meer of een grot.

De ontluchtingsgaten hebben drie functies. Om te beginnen zijn ze er natuurlijk om lucht toe te voeren, maar ze dienen ook om bij het onderhoud makkelijk vuil en zand te verwijderen. Omdat ze ook zorgen voor licht in de tunnel, zijn ze nooit heel erg ver van elkaar verwijderd. Een laatste toepassing is die van valkuil: klein wild wordt naar zo’n gat gedreven en viel daar naar zijn dood.

Omdat ze ongeveer anderhalve meter hoog en nooit meer dan een meter breed zijn, zijn qanats vrij smal. Het onderhoud was vaak in handen van kinderen. Qanats kunnen een diepte van dertig meter bereiken en afstanden van vele kilometers overbruggen. De langste Iraanse qanat zou zeventig kilometer lang zijn, maar eerlijk gezegd geloof ik dat niet.

Het is de kunst om het verval in de qanat niet te steil te maken, want in dat geval zal het water zich in de bodem vastzetten en plassen creëren die de qanat uiteindelijk laten instorten. Als de hoek niet steil genoeg is, zal het water bedorven raken, ontluchtingsgaten of niet. Alles hangt dus af van de juiste hellingshoek. De gravers moeten goede waterbouwkundige ingenieurs zijn geweest.

Omdat het aardewerk keramiek van de dorpjes of boerderijen bij de uitgang van een qanat een aanwijzing biedt voor de ouderdom, is het mogelijk qanats te dateren. De technologie werd populair in de vroege IJzertijd, ongeveer 1000 v.Chr., maar lijkt aanzienlijk ouder te zijn. In het late tweede millennium waren er al qanats in het huidige Oman. In 2014 beweerden archeologen dat een qanat die ze in Iran hadden ontdekt, dateerde uit het vroege derde millennium.

In de vroege zesde eeuw v.Chr. werden veel qanats gegraven in het gebied ten oosten van het Zagrosgebergte. Er valt dus wel iets te zeggen voor een oude theorie dat de opkomst van Persis (onder Cyrus de Grote) en de ondergang van Medië iets te maken heeft gehad met het vermogen van de Perzen om zich aan te passen aan een klimaatsverandering. De Perzen, die woonden in een vrij droge zone, hadden geleerd qanats te bouwen, terwijl de Meden, wonend in een gebied met wat meer regen, dat niet hadden geleerd. Toen deze theorie in de jaren zeventig werd geopperd, was er geen bewijs voor die klimaatomslag, maar dat is er inmiddels wel.

In het Perzische Rijk schijnen qanats zich langs de Zijderoute te hebben verspreid naar Parthië, Areia, Baktrië en Sogdië. Later werd de techniek ook bekend in Xinjiang. In de Romeinse tijd zien we de eerste qanats in Syrië en Egypte, en de moslimveroveraars verspreidden het gebruik ervan langs de droge zone ten zuiden van de Middellandse Zee. Tegenwoordig zijn qanats te vinden tot in Marokko en Andalusië, en zelfs de Siciliaanse hoofdstad Palermo heeft een middeleeuwse qanat.

Het ziet er niet best uit voor Libanon. Als u meer wil weten over dat geteisterde land, lees dan mijn boek. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.