[Tweede deel van Dirk Zwysens artikel over de V2-aanvallen op Antwerpen. Het eerste was hier.]
Op 16 december 1944 werden de geallieerden in de Ardennen compleet verrast door operatie Wacht Am Rhein, Hitlers laatste wanhopige offensief in het westen. Ook hier was Antwerpen het doel. Het onrealistische plan zou de stad geen moment bedreigen. Toch werd die zestiende ecember een gitzwarte dag in de Antwerpse geschiedenis.
De V2 op de cinema Rex
Die middag zaten heel wat burgers en militairen in cinema Rex (vandaag cinema UGC op de De Keyserlei) te genieten van The Plainsman, een western met Gary Cooper. Om 15u23 werd de zaal opgeschrikt door een felle lichtflits. Onmiddellijk daarna kwam onder hels lawaai het plafond naar beneden. Muren stortten in en het balkon belandde op de toeschouwers eronder.
Hulpverlening kwam onmiddellijk op gang. Voor de geallieerde soldaten was Antwerpen een geliefd uitgaanscentrum. Bij inslagen waren ze dan ook regelmatig slachtoffer. Hun aantallen werden geheimgehouden, wat de exacte telling van het aantal slachtoffers soms bemoeilijkt. Vaak stroomden ze ook toe om te helpen maar dit werd afgeraden:
Rescue work is a science based on the technique of disturbing wreckage as little as possible,
schreef het legertijdschrift Yank. Ook de hulp van geestelijken droeg weinig bij:
At many incidents the clergy proved an embarrasment by their anxiety to save souls at the expense of lives.
noteerde een rapport uit januari 1945.
Reddingsactie
Omwille van de omvang en de moeilijke omstandigheden nam het Britse leger bij de Rex het heft in handen. Ze troffen een verschrikkelijk tafereel aan. Terwijl overlevenden van tussen het puin kropen, waren hele families dood achtergebleven in hun stoeltjes. Tientallen mensen zaten gekneld tussen tonnen steen, beton en verwrongen staal. Omdat de minste trilling de situatie kon verergeren moest men zeer omzichtig te werk gaan.
Om 2 uur ’s nachts waren de meeste overlevenden bevrijd en naar ziekenhuizen in de buurt gebracht. Pas dan kon men zwaarder materieel inzetten. Ondertussen bleven de bommen vallen: eenenzeventig doden twee uur na de Rex enkele straten verder, vijftig doden de volgende dag in een Britse mess.
Bergingsactie
Vanaf 17 december werd de reddingsactie een bergingsactie: het stof en de geur van ontbinding maakten het puin ruimen een hels karwei. Af en toe werd nog iemand levend aangetroffen, zoals een Amerikaanse soldaat met twee dode kinderen in zijn armen die hij niet wilde lossen. Ook de moeder had het niet overleefd. Op 22 december hield het werk op. De trieste balans was 296 militairen, 271 burgers (waaronder heel wat jongeren) naast honderden gewonden. Lichamen moesten verspreid worden over verschillende mortuaria, de Zoo en een feestzaal. Geen andere conventionele bom maakte tijdens de oorlog meer slachtoffers in één klap.
“Deze stad is te klein voor deze tragedie”, schreef Yank. De Sinjoor ging door de knieën: publieke bijeenkomsten boven vijftig deelnemers, voorstellingen, sportmanifestaties… werden verboden.
Accurate cijfers zijn moeilijk in oorlogsomstandigheden, toch deze poging. De Duitsers bestookten Antwerpen bijna een half jaar lang met 1.610 V2’s en 8.696 V1’s, waarvan er vele gelukkig geen doel troffen. Een snelle organisatie van de luchtverdediging behoedde de stad voor de totale vernietiging. Toch raakten meer dan 80.000 huizen beschadigd, meer dan 3.000 werden verwoest. Antwerpen en omgeving betreurden 4.229 doden en 6.993 gewonden.
Op 30 maart viel de laatste V2 op Antwerpen. Het lijkt of the City of Sudden Death het trauma snel wilde vergeten. Pas sinds de jaren tachtig is er meer aandacht voor gekomen, met de voorbij tientallen jaren nieuwe boeken en monumenten in het straatbeeld. Daarbij denkt men ook aan de bouw van de bommen door slavenarbeid in Duitse werkkampen. In het museum Stampe en Vertongen op de luchthaven kan je een V1 zien. Voor wie het weet, vertellen nieuwe huizen in oude straten over de littekens. Op verschillende begraafplaatsen liggen de slachtoffers naast elkaar begraven. Waar de Rex stond, gaan vandaag Antwerpenaars naar de film in UGC, de meesten onwetend van het drama dat zich daar afspeelde.
Literatuur
- Koen Palinckx, Antwerpen onder de V-bommen 1944-1945 (Antwerpen, 2004)
[De gastauteurs van deze blog nemen deze dagen het stokje over. Vandaag dus een gastbijdrage van Antwerpenaar Dirk Zwysen. Dank je wel Dirk!]
Zelfde tijdvak
Oorlog in Nijmegen (10)mei 4, 2020
Koolstofdatering: het reservoireffectmaart 23, 2020
Oorlog in Nijmegen (8)november 15, 2019
Dank u wel, Dirk.
Ook mijn dank.
En die van mij.
De V-raketten werden gemaakt in Dora-Mittelbau https://nl.wikipedia.org/wiki/Mittelbau-Dora. De gemiddelde levensverwachting in dit slavenkamp was een week of vijf (ik weet niet meer precies waar ik dat las. Waarschijnlijk Adam Tooze ‘Economie van de vernietiging’)
https://www.liberationroute.com/nl/stories/352/v-weapons-and-sites-the-history-of-their-development-production-and-launch
En dank je wel, Dirk!
Ik denk dat ik nooit meer van het station de stad in zal wandelen langs de UGC-bioscoop, zonder hier even aan te denken.
Google Walter Frentz Dora Mittelbau en dan stuit je op kleurenfoto’s van dwangarbeiders in de V-2 fabriek gemaakt door Walter Frentz, één van de vaste fotografen van Hitler. Zwaar in scène gezet, de echte ellende werd uit beeld gelaten.
Er zijn ook kleurenfoto’s van de bevrijding van de fabriek door het Amerikaanse leger.
Het cynische aan Werner von Braun, de ontwerper van de V-2 (A-4) én de Saturnus 5 raket die mannen op de maan zou brengen, toebedachte commentaar:
‘Whíle eeming for ze moon, I occasionally hit Londòn.’ En Antwerpen dus.
Op de straat waar mijn broer woont, kwam in de periode van de aanvallen op Antwerpen een V-2 neer als afzwaaier uit de lanceerplek in het Haagsche Bos. Voor zover bekent geen burgerslachtoffers in het geëvacueerde Duindorp.
Door het falen van Market Garden konden de V-2’s naar Den Haag e.o. vervoerd worden en afgeschoten. Met als gevolg de ellende in Londen, Antwerpen en ook Den Haag, het bombardement Bezuidenhout. En het grootste aantal slachtoffers in de fabrieken. Gruwelen van toen.
ik heb Peenemunde, waar de V1 en V2 ontwikkeld zijn in 1996 en nu verleden zomer 2024. Het is moeilijk daar. In 1996 werd Peenemunde in de markt gezet als “De Geboorteplaats van de Ruimtevaart”, maar was er wel een kaart in het museumpje met al de verschillende inslagen van de V1 en V2 in het Antwerpse.
In 2024 is de titel “Geboorteplaats van de Ruimtevaart” weg, maar ligt de focus heel scherp op Peenemunde zelf, de organisatie, etc. Antwerpen wordt terloops genoemd, in een collage van krantenartikel uit 1944-45.
Ikzelf woon in een straat waar in november 1944 een zware inslag was met tientallen slachtoffers. Als je het weet, zie je dat de gebouwen op die plaats haastig en zonder franje (en wellicht met lage kwaliteit) teruggebouwd zijn.
De Vrijdagmarkt (waar het UNESCO werelderfgoed museum Plantijn-Moretus staat) is ook grotendeels verwoest geweest door een V1. Op een herbouwde schoorsteen staat nu een windvaan met een gestileerde V1. Onder grond zijn nu enorme bunkers uit de Koude OOrlog teruggevonden.
In Frans-Vlaanderen is er een zeer interessante site “La Coupole”, een enorme ondergrondse lanceringsplaats van de V2 raketten, waar de geschiedenis verder verteld wordt tot 1969 (de maanlanding).
Het is allemaal moeilijk, maar goed dat het bekend en geweten is.
De basis La Coupole https://lacoupole-france.com/nl/ is overigens nooit operationeel geweest, Geallieerde bombardementen en de Geallieerde invasie van Frankrijk kwamen daartussen.
Net als Dora Mittelbau gebouwd met dwangarbeiders.