Ik kom uit een gezin dat we, met het jargon van nu, onveilig zouden noemen. Dat ik overeind ben gebleven, is mede te danken aan de kerk. Het jongerenkoor, het bezinningscentrum van de paters salesianen en Taizé waren veilige plaatsen. Ze hebben me zeker gevormd. Mijn omgang met geld is daarvan een voorbeeld: ik heb vroeg geleerd dat de Mammon de grootste bedreiging is van de cultuur, de wetenschap en de samenleving. (Of dit inzicht praktisch is, is een andere kwestie.)
Ander voorbeeld. Jarenlang had ik een vereenzaamde buurvrouw. Eens in de week haalde ik haar boodschappen en eens in de maand kwam de kapelaan op visite. Die man deed zinvol werk. Ik heb de sociale taak van de katholieke kerk daarom altijd gewaardeerd. Juist in een tijd waarin cultuur, wetenschap en samenleving zich aan de Mammon hebben verkocht, is het kerkelijk vangnet belangrijk.
De kerk als maatschappelijke organisatie: dat is natuurlijk niet het enig mogelijke perspectief. Wie een visie “van binnenuit” wil hebben, zeg maar hoe een insider ernaar kijkt, kan sinds kort terecht bij het boek Katholiek. Het katholieke geloof in de Lage Landen, een rondleiding van Jan-Jaap van Peperstraten, pastoor te Alkmaar. Vlot vertellend neemt hij de lezer mee langs drie grote thema’s.
Drie delen
Het eerste is de heilsgeschiedenis: het religieus geïnterpreteerde verleden dat christenen kennen uit de Bijbel. De informatie en feiten zijn grosso modo dezelfde als die waar een historicus zich mee bezighoudt, maar waar die zich beperkt tot het vaststellen van de feiten (“Jezus is gekruisigd”), kan een priester er relevantie aan toekennen (“zoenoffer voor menselijke zonden”).
Het tweede deel bevat een schets van het katholieke geloof: de diverse concilies en de genadeleer, het kerkelijk jaar, de sacramenten, de kerk als organisatie, uiterlijke religieuze vormen, hiernamaalsverwachtingen en de katholieke moraal. Een hoofdstuk over bio-ethiek behandelt euthanasie, gender, abortus en de andere zaken waarmee de katholieke kerk de krant het meest haalt.
Het deel over het geloof zelf is nuttig, omdat het uitlegt waarom de kerk denkt zoals ze denkt. Dat voor een heiligverklaring een erkend wonder noodzakelijk is, is geen irrationele hocuspocus maar vloeit logisch voort uit de geloofsaanname dat heiligen de voorspraak van de gelovigen zijn. Een wonder bewijst dat de heilige werkelijk het oor van God heeft. Van Peperstraten geeft ook duidelijk aan dat de pastorale praktijk veel menselijke speelruimte laat. Dat een pastoor een transseksueel aanspreekt met de vorm waarin die aangesproken wil worden, is doodnormale beleefdheid en geen ontologische uitspraak.
Het derde deel is een geschiedenis van de katholieke kerk na de Middeleeuwen. Die vond ik nogal apologetisch. De Reformatie en het Concilie van Trente komen uitvoerig aan bod, maar de Inquisitie is weggemoffeld. Van Peperstratens beschrijving van de Acht Mei-beweging doet weinig recht aan de inzet en betrokkenheid van de leden.noot Daar staat tegenover dat hij de meer recente zwarte bladzijden, zoals de misbruikschandalen, uitgebreid behandelt en erover oordeelt in niet mis te verstane termen.
Wat ontbreekt
Het perspectief van Katholiek is dat van een insider en de nadruk ligt op de organisatie en de doctrine. Er zijn voetnoten naar het canoniek recht en er is gedegen uitleg van het Tweede Vaticaanse Concilie. Dat is goed gedaan, maar ik vermoed dat de officiële kant voor de meeste katholieken zo belangrijk niet is. Mensen die vanuit hun katholicisme leven, worden – denk ik – gedreven door andere motieven.
Misschien moet ik dat uitleggen. De Zusters Augustinessen die vroeger in Amsterdam werkten, deden daar feitelijk maatschappelijk werk, net als de kapelaan die mijn vereenzaamde buurvrouw kwam bezoeken. Dat werk had door iedereen gedaan kunnen worden, maar de zusters en de kapelaan deden dat vanuit een eigen spiritualiteit. Over die beleving had ik meer willen lezen, zoals ik ook meer had willen weten over mystiek en kloosterleven.
Kortom, Van Peperstraten legt de nadruk meer op de katholieke kerk dan op het katholicisme, meer op het geloof dan op de werken. Dat perspectief betekent ook dat hij nauwelijks woorden besteedt aan de beeldende kunst of de gregoriaanse gezangen die zo vaak een intellectuele hindernis plaatsen tussen de gelovige en God. Hartstikke mooi, dat wel.
Pastoraat
De sterkste delen van Katholiek vond ik die waarin Van Peperstraten vertelt over zijn werk als zielzorger. Uiteraard treedt hij niet in detail – al noemt hij ergens de naam van een gelovige – maar hij heeft er veel interessants over te melden. Hoe je iemand bijstaat die naar euthanasie verlangt. Dat er kerkrechtelijke en pastorale redenen zijn om de communie niet te weigeren, ook als iemand niet bepaald leeft in de groef van de katholieke overtuiging. “Door een al te negatieve houding of een veroordelende instelling [kan een priester] mensen op afstand houden van een nieuw begin. Dat kan niet de bedoeling zijn.”
Moet u Katholiek lezen? Soms raakt fictie de kern van een zaak beter dan non-fictie. Ik heb Monsignor Quixote van Graham Greene weleens genoemd en noem die roman nog eens: de auteur presenteert katholicisme en communisme als aanklacht tegen onrecht en laat (anders dan in The Power and the Glory, waarin hij op de laatste bladzijde stelling neemt) allebei in hun waarde. Misschien is fictie meer uw ding.
Als u echter wil weten wat de katholieke doctrine is en hoe daar een sociale leer uit voortvloeit, of als u een historisch overzicht wil hebben, dan bent u bij Van Peperstraten aan het juiste adres. Zijn boek is helder geschreven en je weet waar de man staat. En omdat hij de zaken die hij voor uitleg heeft geselecteerd, ook goed uitlegt, is het een nuttig boek. Ik hoop daarom dat Katholiek bij een herdruk wordt uitgebreid met een register.
***
Vanmiddag om 15:30 presenteert Van Peperstraten zijn boek in de Laurentiuskerk in Alkmaar (Verdronkenoord 68).
Dank je wel.
Kijk eens aan, we hebben een paar dingen gemeen. Ik kom uit een dysfunctineel gezin en heb prettige jeugdherinneringen aan de RKK. Maar ik kan niet zeggen dat ze me heeft geholpen overeind te blijven. Daarvoor was ze niet belangrijk genoeg in mijn leven.
Merkwaardig dat de Inquisitie is weggemoffeld. Dus ter aanvulling:
https://historyforatheists.com/2024/02/the-great-myths-14-the-inquisition-myths-and-history/
Ik bezoek graag een kerk (moskee, synagoge) vanwege de sfeer en de kunst die ik er mag ontdekken. Van zodra ik communiceer met iemand die daar ‘werkt’ voel ik mij al vlug ongemakkelijk. Meestal gaat het in hun leer over wat mag en vooral over wat niet mag en dat ‘God’ het zo heeft gewild… Uiteindelijk gaat het over macht hebben over de mensen. Ik kan er nog inkomen dat mensen nood hebben aan één of andere leiding in hun leven. Maar dat de gekende religieuze instellingen daar een rol moeten in spelen vind ik onverantwoord. Ik heb niets tegen godsdiensten. Men mag van mij geloven wat men wil zolang dat geloof iets persoonlijks blijft en zolang mensen die dat geloof niet aanhangen niet worden verketterd. Met de ‘Universele Verklaring van de Rechten van de Mens’ hebben we een duidelijke leidraad om van de wereld een goede plaats te maken waar iedereen dezelfde kansen krijgt. Dat een orgaan als de katholieke kerk dat niet onderschrijft is tekenend. De monotheïstische godsdiensten hechtten en hechten zeer veel belang aan volgzaam en gehoorzaam zijn tot in het absurde. Ze zijn ondertussen schuldig aan miljoenen doden. Terwijl ik dit schrijf zijn ze onderling nog altijd aan het moorden, moslims tegen christenen, moslims onderling, christenen onderling, joden tegen moslims, enz. Van Taizé is ondertussen ook al bekend dat het voor veel mensen een onveilige plaats is geweest, net zoals de vele instituten waar opgroeiende jongens of meisjes werden mishandeld. Volgens mij hebben zij één voor één geen recht meer van spreken. Boeken als deze vind ik daardoor niet meer interessant.
Dank voor deze recensie. Ik heb zelf ook goede ervaringen in mijn omgeving met de maatschappelijke functie van de katholieke kerk. Dat was in de jaren 60. En nog steeds zijn er veel vrijwilligers, meestal ouderen, die in en om de kerk allerlei maatschappelijk nuttige dingen doen. Ga er vanmiddag maar even naar toe.
Ik kan mij niet aan de indruk onttrekken dat dit boek mede verschijnt om een tegenwicht te bieden aan de vele negatieve publiciteit t.a.v. de Katholieke Kerk.
Of dat gaat helpen? Denk van niet.
Aan de andere kant geloof ik niet dat de Kerk zal verdwijnen. Er is geen alternatief voor de troostende en compenserende werking van God, Jezus, Marie en andere heiligen. (Hoewel men altijd ook zijn heil heeft gezocht in andere idolen, c.q. verlossers: vadertje Stalin, vadertje Trump en soortgenoten.)
Sociaalpsychologisch gezien is het een nuttige collectieve illusie.
Ik vermoed dat het boek vooral nuttig is om gemakzuchtige publiciteit te compenseren. Journalisten weten te weinig van de katholieke kerk en schrijven dus niet op wat er feitelijk speelt en waarom. Dan keren steeds dezelfde frames (of aanklachten) terug.
“het katholieke geloof: concilies .. genadeleer .. kerkelijk jaar .. sacramenten, de kerk als organisatie .. uiterlijke religieuze vormen .. hiernamaalsverwachtingen .. moraal” — Wat gek dat hier ‘de organisatie’ tussen staat. Deed JJvP dat, of jij JL? Hoort echt niet thuis in dit rijtje. Tenzij ik iets mis? (Is onderwerping aan de bisschop een geloofsonderdeel?)
En “beeldende kunst of de gregoriaanse gezangen die zo vaak een intellectuele hindernis plaatsen tussen de gelovige en God” — eh, hindernis? Zie ook:
Wat ik mis (in dit verslag, dus in het boek?) is de interne geloofsbelevenis. De eigen innerlijke moraal, dat is de echt werkende! (ipv een door kerkorganisatie opgelegde). De troost die geloof kan geven: bidden, zang & muziek, stilte, uitschakelen ego, samenzijn.
De opbouw van is Van Peperstraten.
Ja, hindernis. Wat heeft de gelovige, die meestal geen Latijn heeft gehad, aan gezangen in een vreemde taal?
Ik miste de spiritituele kant ook. Het boek over het katholicisme bezien vanuit de organisatie, niet vanuit de kant van de gelovigen. Dat mag, maar het is inderdaad slechts één kant.
re ii: tja, als je de liederen ook als geloofsuitleg & bijbelstudie ziet is Latijn een hindernis. (Hoe met beelden? De pieta van Michelangelo een vertaling?). Maar een Credo, of In Paradisum: niks verkeerd aan. En over ‘vertalen’, als in uitleg: ik vind het begrip transubstantie bepaald een hindernis te geloven.
re iii: prima, die keuze (niks ‘illegaal’). Hoop dat JJvP dat ook duidelijk maakt in het boek. Voor mij, echter, is die troost juist het enig relevante van een geloof. Kan goed zonder het instituut RK kerk & dogma’s. Voorkómt ook dat dogma-gelovigen anderen iets gaan opleggen.
iv: … en over twee weken zit ik weer bij de Matthäus hoor!
De latijnse gezangen roepen bij mij een gevoel van mystiek op, ook al begrijp ik ze niet.
Maar hoe wordt die hindernis dan bij de beeldende kunst gezien ?
Maar dat is natuurlijk ook het moeilijkst om te beschrijven, juist omdat het zo persoonlijk is. Dan zou de auteur het al gauw gaan hebben over zijn eigen ervaringen of mensen moeten interviewen over hoe zij het geloof beleven en dan krijg je een heel ander boek.
Zeker. En de door Van Peperstraten gemaakte keuze is legitiem. Je kunt van een zo groot verschijnsel als een kerk niet alle aspecten behandelen. Tegelijk denk ik dat het gekozen (en goed uitgewerkte) perspectief de schrijver dwars zit bij bijvoorbeeld zijn beschrijving van de Acht-mei-beweging.
Ik wist en weet zoveel over de katholieke kerk en de Vaticaanspecimen dat ik deze (sorry, ik wou bijna schrijven: criminele) organisatie zeer bewust en rationeel de rug heb toegekeerd.
Ik ben katholiek opgevoed, zelfs misdienaar geweest. Assisteren bij huwelijken en begrafenissen. Dus ik weet wel waar het over gaat. Er was daar een koster die de neiging had mij tussen mijn ribben te kietelen. Stop daarmee, zei ik dan. Oh, vond je het niet leuk? Een kapelaan kwam bij ons thuis om mijn ouders ervan te overtuigen dat ik naar de seminarie moest gaan. Gaat niet gebeuren zei mijn moeder. Zou zij destijds al geweten hebben van het kindermisbruik in de katholieke kerk? Op mijn 16e zwoor ik religie af, omdat er geen bewijs voor was. Bij mijn athletiek vereniging is er een homosexuele coach.ik zei, toen hij bij mij aan het tafeltje zat on koffie te drinken, zei ik: ken je dat verhaal van Sodom en Gomorra? In die stad waren er ook homosexuelen wat Jaweh niet kon waarderen. Dat is de reden waarom homosexuelen lang geleden sodomieten werden genoemd. Ik weet dus wel waar het katholicisme inverse gaat, maar ik ben niet meer religieus.
Het aantal praktiserende rooms-Katholieken in Nederland (in de zin van minimaal één keer week naar de kerk) bedraagt heden ten dage minder dan 100.000 https://www.ru.nl/over-ons/nieuws/kerncijfers-rooms-katholieke-kerk-2024
Ach ja, RK… Toen ik nog vaag-protestants was, was ik al antipaaps. Nog steeds. Meer dan voldoende redenen, dat ga ik niet uitleggen. Ondanks een paar herinneringen. En eventjes geen: ja maar…
50 jaar geleden, zuid-Ghana. De oudere pater bouwde veel voor het ziekenhuisje – een aantal gebouwen doet nog steeds dienst. Hij bouwde een simpele maar wonderschone kerk met lokale mensen (geen cent uit Nederland, zei hij trots. De cacoa leverde genoeg op). Het zingen in de kerk was een en al enthousiasme (nee, natuurlijk niet in het Latijn… het waren de jaren na Vaticanum II).
De jongere pater kwam op z’n motorfiets in the bush waar niemand anders kwam, verbinding met de buitenwereld en hij werd op handen gedragen. Heeft later een milieubeweging opgericht.
De Spaanse nonnen runden het ziekenhuisje: orde, regelmaat en hygiene, opleiding van jonge vrouwen. Die nonnen (niet meer in het wit) zijn nog steeds partner, het ziekenhuis is een goedlopend regionaal hoofd-ziekenhuis geworden.
Ora et labora.
De katholieke feesten waren volksspektakels. Onderwijs en jeugdorganisatie gaven kennis structuur en plezier. De RK broeders in het noorden leidden landbouwers en timmerlieden op.
Als organisatie kon de RK landelijk dingen regelen vanuit een krachtige positie tegenover overheden.
Alle Europeanen zijn allang door Ghanezen vervangen. Ik hoop en verwacht dat er verder positief op voortgebouwd is, heb het niet bijgehouden, alleen van het nu veel grotere ziekenhuis weet ik dat het nog steeds prima gerund wordt.
Niets is zwart-wit.
Katholiek opgevoed, wat in Vlaanderen gebruikelijker is dan in het noorden. Dat betekende wekelijks naar de mis (eerst in het koor, later als misdienaar) en dat
zonder negatieve ervaringen. Voor ons waren de kerk en vooral de parochiezaal een tweede thuis waar zowat elk feest gevierd werd. Vooral veel humor ervaren ook.
Daarnaast uiteraard naar een katholieke school en universiteit maar de echt belangrijke zaken geleerd en gevonden in de KSJ. Voetballen deden we in het Koninklijk Katholiek Vlaams Sportverbond. Getrouwd voor de Kerk en werkzaam in een katholieke school, behalve afgelopen maandag toen ik staakte als lid van de Christelijke vakbond.
De kinderen zijn gedoopt, zitten ook op katholieke (hoge)scholen en in de KSA, maar ik ga enkel met Kerst en Pasen naar de mis. Ik stap wel vaker op mijn eentje een kerk binnen om een kaars te branden (liefst de OLV-kathedraal, een godsbewijs op zich).
Ik ben dus nog niet van God los en die band mag voor mij best in het Latijn. Bedankt voor de leestip!