Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer: ijzer uit Apeldoorn, de Odyssee, een necrologie, Krommenie, bioarcheologisch nieuws en uiteenlopende toepassingen van A.I..
Apeldoorn
In Trouw stond een verbluffend mooi stuk over de technieken waarmee mensen in de Oudheid en Vroege Middeleeuwen ijzer bewerkten. Het heeft vooral betrekking op Apeldoorn, waar eeuwenlang ijzer is gewonnen, al is nog geen ijzervondst gedaan waarvan zeker is dat die komt van de Veluwe. Ik wil meer, méér van dit soort inhoudelijk sterke stukken.
De Odyssee
Christopher Nolan heeft de Odyssee verfilmd, en de discussie lijkt te gaan over de Amerikaanse accenten van de acteurs. Het is immers algemeen bekend met welk Brits accent fictieve personages spraken. Maar alle gekheid op een stokje: als Nolan aangeeft dichtbij de tekst te blijven, vraag je je af hoe hij aan het einde van zijn film de opzettelijk onmenselijke executie van de slavinnen (μὴ καθαρῷ θανάτῳ) in beeld wil brengen.
Ittai Gradel
De naam Ittai Gradel zal niet iedereen iets zeggen, maar hij verdient uw aandacht. Hij publiceerde een kwart eeuw geleden een standaardwerk over de Romeinse keizercultus, waarin hij aantoonde dat die belangrijker en doorleefder was dan oudheidkundigen eerder hadden aangenomen. Omdat het academisch klimaat hem steeds meer tegenstond, nam hij ontslag bij zijn universiteit en begon hij zich toe te leggen op antieke gemmen en cameeën.
Al snel ontdekte hij dat er voorwerpen werden verhandeld die verdacht veel leken op voorwerpen uit het British Museum, dat de diefstal aanvankelijk ontkende. Gradel kreeg echter wel gelijk. De schade aan de museale collectie was aanzienlijk, de betreffende medewerker is ontslagen. Gradel overleed eind april.
De genetische smeltkroes
Een recente publicatie in Nature presenteert genetisch bewijs dat de bevolking van West-Europa afstamt van de gewone, gestaag vermengde bevolking die hier woonde in de Late Oudheid. Er is nauwelijks sprake geweest van een gewelddadige golf van indringers. Dit onderzoek is leuk en belangrijk, maar
- dit wisten we al een eeuw,
- het heeft betrekking op Beieren en niet op pakweg het Balkanschiereiland, waar door de komst van de Avaren wel degelijk iets veranderde,
- het zou fijn zijn als archeologen eens ophielden met beweren dat de geschiedenisboeken herschreven moeten worden.
Dat laatste is niet alleen een leugen – zie (1) – maar historici beweren ook niet dat zij archeologieboeken kunnen herschrijven, zoals biologen geen economieboeken herschrijven en anatomen geen wiskundeboeken. Heb toch eens wat respect voor de wetenschap.
Niettemin: zolang politici “de val” van het Romeinse Rijk – bedoeld is doorgaans: de impasse in het keizerlijk gezag in West-Europa tussen 476 en 539 – blijven aanhalen als afschrikwekkend voorbeeld, zijn bioarcheologische publicaties die herhalen wat al bekend was, niet helemáál gespeend van betekenis.
Krommenie
Ik zal als eerste erkennen dat de opgraving in Krommenie niet de allerbelangrijkste aller tijden was. Spectaculaire nieuwe inzichten zijn er niet. Maar zoals Krommenie een leuk stadje is met karakter, zo vormt de Romeinse wachttoren die er in de eerste eeuw na Chr. heeft gestaan een leuke opgraving. In het Huis van Hilde, het archeologisch depot/museum van de provincie Noord-Holland in Castricum, is nog tot het einde van deze maand de kleine expositie “Romeinen op de uitkijk”. Er is een mooie maquette, waarvan ik hoop dat ’ie in de vast opstelling blijft staan.
Artificiële intelligentie (1)
Artificiële intelligentie is te beschouwen als een versterker. Als de knowledge base is gevuld met goede informatie, zal de inference engine goede informatie doorgeven. Hier is een overzicht van de manier waarop de wetenschap er inmiddels van profiteert.
De digitale paleografie is een voorbeeld van wat mogelijk is in de oudheidkundige disciplines: de A.I. versterkt en versnelt processen, en die kwantitatieve verbetering leidt tot een kwalitatieve verbetering. Nu handschriftherkenning mogelijk is, proberen paleografen teksten ook met A.I. te dateren. Dit is echt tof.
Artificiële intelligentie (2)
Het gevaar bestaat echter dat de A.I. zélf het nieuws vormt. Een onprettig voorbeeld komt uit Pompeii, waar men onlangs een met A.I. gegenereerd beeld naar buiten bracht. Het zat tjokvol sensationalisme en was even geestloos als alle andere botshit.
En vooral: het trok weer eens de aandacht zonder dat duidelijk werd waartoe. Tot het werk aan de conservering van Pompeii, waarvoor de archeologische dienst een EU-miljoenensubsidie kreeg? Nee. Tot het eigenlijke werk? Evenmin. Tot antwoorden op publieksvragen? Ook al niet. Tot de bedreiging van het erfgoed in een land dat te veel erfgoed bezit? Nee. De strekking van de berichtgeving was dat ook archeologen A.I. gebruiken. Tot de dingen die oneindig zijn, behoort ook & vooral de archeologische zelftrivialisering.
Artificiële intelligentie (3)
Hoe het wél kan? Kijk eens hoe het Romeinenmuseum in Heerlen onlangs naar buiten bracht dat dankzij A.I. de regels waren achterhaald van een antiek bordspel. Of ontleen inspiratie aan Dig It All in het Groningse universiteitsmuseum. Het is heus niet moeilijk de inhoud wél centraal te stellen.
De Facebookpagina van de oudhistorici van de universiteit Leuven gaf als commentaar op het maaksel van de Pompeiaanse bietekwieten: “misschien wel de meest nutteloze toepassing van A.I. die we tot nu toe zagen”. Daar zullen we het verder maar bij laten.
Pompejaanse bietekwieten😂
“zolang politici …..”
Niet alleen politici. Ik herinner me een Amerikaans bijbelgeleerde die West-Europa eind vijfde eeuw het Antieke equivalent van een nucleaire woestenij noemde. Want zijn studenten vonden dat zo’n leuke beschrijving. Toch was hij goed in zijn eigen vak.
Geleerde les: als je iets wilt beweren waarin je niet beny opgeleid, raadpleeg een deskundige.
Deze serie is één van mijn favorieten op deze blog. En als Jona zich ergens boos over maakt, is hij op zijn bietekwietelige best. Ook nu heb ik alle onderdelen gretig tot me genomen.
Over de film van Nolan: hoe Amerikanen omspringen met anderstaligen blijft verbazen. Zag lang geleê een indianenfilm die in de 18e eeuw speelde, in het Oosten van de VS dus. De zoon van het opperhoofd sprak vloeiend Engels trad op als vertaler tijdens overleg met een Brits officier. Brits officier: “Tell your father we respect him. We don’t want war but peace”. Zoon tegen vader: “Him say white chief many respect for you and want peace”. Okay, dit was een 3e-rangs film. Wat ernstiger is de film The Woman King uit 2022, bijna de slechtste film die ik helemaal uit heb gekeken. Het speelt in 1e helft 19e eeuw in Dahomey (Benin). De personages spreken geen inheemse taal, geen Pidgin English of gewoon Engels/ Amerikaans maar een primitief, mislukt soort Engels, iets minder karikaturaal dan het Engels van bovengenoemd opperhoofd. Het trof mij als bijzonder denigrerend t.o. de bevolking van Dahomey, het huidig Benin.
Quizz-vraag voor de lezer thuis: hoeveel Amerikanen geloven dat de Engelse vertaling van de bijbel geen vertaling maar het origineel is?
En het gekke was dat die film the Woman King juist bedoeld was als een eerbetoon aan Afrikaanse vrouwen.
Compliment aan Quentin Tarantino: in Inglourious Basterds spreken de Duitsers Duits en de Fransen Frans.
Veel Netflix-producties zijn ook meertalig.
Dat is inderdaad een compliment waard. Valkyrie van/met Tom Cruise heeft een Engels sprekende Snorremans. Na Bruno Ganz is dat een enorme afknapper.
“Maar alle gekheid op een stokje: als Nolan aangeeft dichtbij de tekst te blijven..”
Hij wil maar doet niet.
Hij filmde in de Egeïsche Zee maar met Vikingschepen van de gelijknamige serie.
Te veel van dit soort problemen om op te noemen. Hopelijk liet hij geen lama’s in Troje rondrennen.
“een leuke opgraving. In het Huis van Hilde”
Zeker. Maar omdat je volgende kopje over AI gaat wilde ik wel even vermelden dat de tentoonstelling wordt neergehaald door een vreselijk slecht gebruik van AI. De ‘plaatjes’ op verschillende plekken aan de muur zijn te slecht voor een museum als dit.
Ik wilde niet op alle slakken zout leggen, maar ik ben het met je eens dat het steeds moeilijker wordt nog iets positiefs te ontwaren in de Romeinse archeologie van Nederland. De intellectuele neergang was beleid, natuurlijk, maar je mag je verzetten of althans proberen er het beste van te maken. Maar men zet een tweede stap en men loopt gewoon mee.
Niemand heeft ooit de archeologen gevraagd hun voorlichting te baseren op aandachttrekkerij door het steeds herhalen van feitelijke onwaarheden, in plaats van inhoudelijk correcte informatie. Niemand heeft de archeologen om die keuze gevraagd. En toch doen ze het zo, overal. Het is alsof archeologen de waarde van hun eigen vak niet begrijpen.
Nog een fait divers dat in deze reeks past. De Area Megalitica in Aosta. 30 neolithische en chalkolithische stelai, opgegraven op het grafveld met dolmens en andere graven. Eroverheen is onlangs een gigantisch museum gebouwd, al heb ik niet precies kunnen vinden wanneer het gereedgekomen is. Uitstekende exposities met veel leesvoer. Ik heb er geen fatsoenlijke foto’s van kunnen maken, dus geen gastblog deze keer.
Wat bedoel je met “opzettelijk onmenselijk”? qua executie van de slavinnen aan het einde van de Odyssee?
Telemachos zegt dat deze slavinnen geen eervolle dood mogen hebben en hangt ze vervolgens op. Hun voeten spartelen nog, voegt Homeros toe.
Let op: het gaat om vrouwen die nooit persoonlijke vrijheid hebben gehad en wier relaties met de “vrijers” neerkwamen op verkrachting. Ik weet niet hoe Hollywood deze scène kan redden.
Ah! Dankjewel voor de toelichting. Ik vond de executie sowieso onmenselijk, dus ik kon het niet helemaal plaatsen – ik dacht dat je misschien Homerus een opzet toedichtte.