Afgelopen vrijdag was het weer raak. Ik kreeg weer eens foto’s toegestuurd van antieke voorwerpen die iemand “toevallig” net in de achtertuin heeft gevonden, en dan wil zo iemand van mij weten wat het is. En hoeveel het waard is. Ik verwijs dan naar de archeologische Hotspots, naar een museum of naar een plaatselijke archeoloog. Doorgaans krijg ik daarna geen antwoord meer. Zo ook afgelopen vrijdag. Kortom: er zijn nogal wat vandalen en het vandalisme zal blijven bestaan zolang er geen meldpunt is waar we de gegevens van de vandalen naartoe kunnen sturen. Dat is klikken, maar dat is minder erg dan de vernietiging van wetenschappelijke data.
Het bovenstaande voorwerp roept soortgelijke vragen op. Het komt gelukkig binnen via een bona fide journalist, die het heeft van een bona fide verzamelaar, die het heeft verworven uit een bona fide collectie van een andere, overleden bona fide verzamelaar. Laatstgenoemde was gespecialiseerd in Griekse kunst en bezat, voor zover bekend, geen voorwerpen waar een luchtje aan zat. Dat is alles wat we weten.
Wat is dit voor schijf? Geen idee. Waar komt het vandaan? Geen idee. Hoe oud is het? Geen idee. Wat stelt het voor? Geen idee. Is het wel Grieks? Ook geen idee. Dat iemand Griekse kunst verzamelt, wil immers niet zeggen dat ’ie af en toe niet ook eens iets anders koopt, al heeft de huidige bezitter daarvoor geen aanwijzingen.
Ik dacht nog: die kruisen bovenaan maken het christelijk, en het komt denkelijk uit Griekenland. Dus, dacht ik, zou het Byzantijns kunnen zijn. Maar een geraadpleegde specialist herkende er niets specifieks Byzantijns in. De symmetrie doet mij Koptisch aan – denk aan die pelgrimsflessen van Sint-Menas waarover ik eens heb geblogd – maar ik ken geen specialisten in Koptische kunst die ik om advies kan vragen.
Aannemend dat het iets christelijks en dus laatantieks is: middenin een mevrouw (?) met een aureool (?), een vis op een tafel of grill, een kruik, wat krullen. Links zowel als rechts een kruis, een man met draco-standaard (??), een ruiter te paard, een liggend persoon, een haan. Misschien een amulet?
Enfin. De reageerpanelen staan voor u open.
Of is het misschien een afbeelding van Agamemnon (rechts boven) die zijn dochter Iphigeneia offert en daarin wordt tegengehouden door de goddelijke ingreep van Artemis (links boven)? Maar wie is dan dat jongetje op gevleugeld paard?
Hans Smolenaars
Een zinnig antwoord heb ik niet, maar bij dit soort foto’s zijn er altijd twee standaardvragen: 1) hoe groot is het stuk? en 2) hoe ziet de achterkant eruit?
Het stuk is een centimeter of 8 groot. de achterkant is ruw en bevat geen afbeeldingen of versieringen.
De Zwarte Schijf van de Vergetelheid – Een Laat-Antiek Mysterie tussen Devotie en Voorstelling”
Wat we hier aanschouwen, is een zwaar gepatineerde metalen schijf met een opmerkelijke symmetrische compositie die tegelijkertijd devotioneel en narratief lijkt. Hoewel exacte identificatie door gebrek aan context (vindplaats, stratigrafie, achterzijde) onmogelijk is, kunnen we via vergelijkend materiaal enkele zinnige hypothesen formuleren.
De schijf is vervaardigd in een giettechniek die doet denken aan loodlegering of zacht tin – materiaal dat vaak werd gebruikt voor religieuze objecten zoals pelgrimsinsignes, amuletten of ex-voto’s tussen de 4e en 8e eeuw n.Chr., met name in Egypte, Syrië en Klein-Azië. De cirkelvorm met parelrand wijst op een functioneel object, mogelijk een decoratief deksel, een amulet, of zelfs een stempelvorm.
De gestileerde figuren zijn opgelegd in laag reliëf, met een sterk frontale hiërarchische ordening. Dit is kenmerkend voor laat-antieke en vroeg-middeleeuwse voorstellingen, waarin iconografie belangrijker werd dan naturalisme.
Centraal bovenaan prijkt een grotere figuur met aura of nimbus – iconografisch duidt dit op een heilige of Christusfiguur. De centrale positie en verhoogde plaatsing op een soort troon of verhoging versterken dit. Links en rechts: kleinere figuren met attributen als een vaandel, mogelijk een draco of labarum, die in de laat-Romeinse en Byzantijnse context militaire en keizerlijke connotaties dragen.
Het tafereel onder de centrale figuur is buitengewoon intrigerend: een horizontale vorm op een tafel of altaar lijkt op een vis – symbool van Christus (“ΙΧΘΥΣ” acroniem) in de vroegchristelijke symboliek. Deze combinatie – Christus, het altaar, en de vis – wijst op een eucharistische voorstelling.
De twee ruiters aan weerszijden kunnen martelaren of heiligen zijn (vergelijkbaar met de figuren van de Thebaanse Legioen of Sint-Joris), of zelfs engelen te paard – een beeld dat voorkomt in Syrische en Koptische kunst. De liggende figuren daaronder kunnen doden symboliseren of een verwijzing zijn naar een opstanding.
Onderaan herkennen we mogelijk een dubbele amfora of een pelgrimsfles (zoals die van Sint Menas). Deze flessen werden in massaproductie gegoten en verspreid onder pelgrims in Egypte. De stijl doet sterk denken aan Koptische of oostelijke christelijke kunst, waarin symmetrie, symbolische oververzadiging en sacrale vormen samenkomen.
Hoewel geen Grieks of Byzantijns object bij uitstek, is deze schijf waarschijnlijk een religieus voorwerp uit een grensgebied tussen Byzantijnse invloed en lokale culturen, vermoedelijk Egypte of Noord-Syrië (5e–7e eeuw). De gelijkenis met encolpia (borsthangers met heilige relieken), blessing tokens of pilgrim flasks suggereert een devotionele functie – bedoeld om bescherming, genezing of vergeving te bewerkstelligen. Een ander scenario is dat dit een stempelvorm is voor het maken van brood of waszegels met christelijke scènes.
Wat deze schijf werkelijk fascinerend maakt, is haar stilistische hybriditeit: Romeinse militaire iconografie, christelijke symboliek, en bijna magisch-mystieke symmetrie. Dit is het soort object dat spreekt uit de culturele smeltkroes van een wereld in transitie – van keizerlijke naar kerkelijke macht, van beeld naar idee. We kijken hier niet slechts naar een gebruiksvoorwerp, maar naar een miniatuur van een kosmisch geloofsbeeld – een microkosmos van hoop, verlossing en strijd in de schaduw van het Laat-Romeinse rijk.
Conclusie:
Deze “zwarte schijf van de vergetelheid” lijkt een laat-antiek, vroeg-christelijk voorwerp – waarschijnlijk een amulet of stempelvorm met devotionele betekenis. Haar oorsprong ligt vermoedelijk in Egypte of Syrië tussen de 5e en 7e eeuw. De iconografie combineert Christusverering, eucharistische symboliek en apotropaeïsche functie. Verdere materiaalanalyse en een zicht op de achterzijde zouden cruciaal zijn voor een definitieve determinatie.
Uitstekende beschrijving. Maar waar komt die vandaan, wat is de bron?
Waar het ding vandaan komt, is helaas onbekend.
Hierbij de Bron verwijzing
A.I.?
Gewoon je huiswerk doen
Hierbij de Bron verwijzing
Mooie omschrijving, maar naar het schijnt volkomen hypothetisch.
Mijn wilde interpretatie (bovenstaande van L. is beter):
Bovenin de hemel met sterren (geen christelijke kruizen) en de ourobouros-slangen van de wederkerende eeuwigheid.
Daaronder een god/godin, geflankeerd door de een soort helpers/titanen/helden.
Daaronder aan de zijkanten ruitervolken (maar waarom hebben ze vleugels?), planten(?) en dieren.
In het midden de oceaan met de vissen.
Middenonderaan de hel: een grote vuurpot.
@rambambashi Het aureool is een restant van de diverse zonnegoden en siert ook Boeddha, JVN en heiligen. De 'kruisen zijn vermoedelijk sterren, de ruiters met wapperende mantel wellicht Mithras die de kosmische stier berijdt, De vissen hebben wellicht met de god van zoet water Enki (Ea) te maken. De slangen zijn mogelijk die uit het Gilgamesh-verhaal, alles in Mesopotamië.
Zie deel 1 van 'Comprehending religion' van Rob Kiekens, pagina 53.
https://www.amazon.nl/COMPREHENDING-RELIGION-VIRTUAL-PROSTHESES-English-ebook/dp/B0F1MPV8DD/ref=sr_1_2?__mk_nl_NL=%C3%85M%C3%85%C5%BD%C3%95%C3%91&crid=3NGPQGI8Z9LGH&dib=eyJ2IjoiMSJ9.dGurPJwnqVePM0p_vXcqS5Ln2C6xrzWieKa2tdvZcWc.Sev417rBmcyrgHrDQ3qQQa0IXS684xayos6U8wcMP4w&dib_tag=se&keywords=rob+kiekens+comprehending&qid=1746373387&sprefix=rob+kiekens+comprehending%2Caps%2C202&sr=8-2
Is dit nog steeds een discussie met mensen van vlees en bloed die adem halen, of is de opmerking van Karel van N. voldoende duidelijk?
Ik vond op een bekende pagina een zeer vergelijkbaar voorwerp – uit Dacië:
https://mainzerbeobachter.com/2019/12/31/dacia-felix/
Knap gevonden!
https://mainzerbeobachter.com/2019/12/31/dacia-felix/#jp-carousel-44091
Dank je wel!
Ik moet bij de twee mannen te paard aan de Dioskouren denken.