Sint-Menas

Sint-Menas-fles (Byzantijns Museum, Athene)

In Het visioen van Constantijn wijzen Vincent Hunink en ik op de mensen die Christus vereerden en tegelijk de heidense goden in ere hielden. Archeologisch zijn ze niet te onderscheiden van christenen die zich bedienden van heidense symbolen, zoals op deze fles uit de vierde eeuw, die ik ooit heb gefotografeerd in het onvolprezen Byzantijnse Museum van Athene.

Afgebeeld is een zogeheten orante, iemand die aan het bidden is. Het bordje van het museum meldt dat het gaat om een vrouw, maar ik beken dat ik niet zo snel herken waarom dat zo zou zijn. De ruim vallende mantel kan door iedereen zo zijn gedragen en de blote benen suggereren eerder een man dan een vrouw. Maar ik kan me vergissen. Hoe dat ook zij, een orante is een gebruikelijke afbeelding. Het leuke zijn de twee figuren links en rechts, die wel wat lijken op stegosaurussen maar volgens het museumbordje jakhalzen zijn, het dier dat was gewijd aan de Egyptische dodengod Anubis.

De egyptologe die ik raadpleegde, koesterde hierbij lichte twijfel, maar attendeerde me op allerlei afbeeldingen van Harpokrates, die op soortgelijke wijze wordt afgebeeld terwijl hij slangen, schorpioenen, leeuwen, berggeiten of krokodillen vasthoudt. Of de hele veestapel tegelijk. Als de vergelijking zuiver is, is niet een vrouw afgebeeld met twee jakhalzen, maar Sint-Menas zelf tussen twee wilde dieren.

Hoe dit alles ook zij, deze combinatie van beelden past goed bij wat we nog meer weten over de godsdienst in het Egypte van de vierde eeuw. Oeroude tempels ruimden plaats in voor Christus en veranderden in kerken. Beeldjes van Isis die Horus de borst geeft (“Isis lactans” in jargon) stonden zeker model voor de latere madonna’s, al ken ik daarvan geen voorbeelden uit de Late Oudheid.

Monniken beantwoordden schriftelijk gestelde vragen, zoals de Egyptische orakels altijd hadden gedaan. Ook de aloude toverspreuken bleven in gebruik, zij het dat de gebruikers deze wat verlengden door aan de bestaande oud-Egyptische, Griekse, joodse en Romeinse elementen nog wat christelijke hocuspocus toe te voegen. Meer exclusivistische christenen, die van mening waren dat de verering van Christus uitsloot dat je geloofde in andere bovennatuurlijke krachten, moesten er vanzelfsprekend niets van hebben, maar zij zouden pas later de wind in de zeilen krijgen.

De oeroude gewoonte bij een heiligdom amuletten te kopen en die te dragen om het kwaad af te weren, bleef eveneens bestaan. Sommige monniken voorzagen in hun levensonderhoud door deze beschermende voorwerpen te maken en verkopen. Maakten ze winst, dan was die gereserveerd voor het onderhoud van het graf van deze of gene heilige. Menigeen reisde naar zulke plaatsen, omdat de overledene een voorspraak voor de pelgrim kon zijn en genezing kon bewerkstelligen. Het was algemeen bekend dat op de laatantieke religieuze markt de christenen de beste genezingen hadden te bieden.

Vooral de heilige Menas, wiens graf twee dagen ten zuidwesten van Alexandrië werd aangewezen, was populair. Hij schonk zijn zegen vrij letterlijk – namelijk in de vorm van water dat in veldflesjes als de bovenstaande werd verkocht. Je kon Menas’ bijstand dus meenemen en de flesjes zijn gevonden in de hele christelijke wereld, van Dongola in Nubië tot Samarkand in Centraal-Azië tot in het verre Brittannië aan toe. Dit was een heidens gebruik en de afbeelding van Anubis’ jakhalzen is dus niet zo vreemd.

Zoals ik al zei: archeologisch zijn de heidenen die, temidden van hun goden, ook Christus vereerden, niet te onderscheiden van christenen die zich bedienden van heidense symbolen. Het omgekeerde is ook waar: christenen die zich bedienden van heidense symbolen zijn niet te onderscheiden van heidenen die Christus of Sint-Menas “erbij namen”. De grens tussen heidendom en christendom is veel vloeiender en bekeringen waren veel minder radicaal dan wel wordt aangenomen.

[Dit was de 273e aflevering in mijn reeks museumstukken; een overzicht is hier.]

21 gedachtes over “Sint-Menas

    1. Ja. Het is een onzinnige term. Ik denk ook dat we vóór pakweg 500 beter kunnen spreken van Christus-vereerders dan van christenen, aangezien het exclusivisme langzaam dominant werd.

      1. Ben Spaans

        ‘Christusvereerders’…Je bent echt aan het doorslaan.

        Wat betreft de term ‘heiden’ als onbruikbaar, je bent iemand die perse wil blijven vasthouden aan ‘Byzantijns’ en ‘Byzantijns rijk’. Ok, maar dan zou ik ook de term ‘heiden’ niet zo snel laten vallen, om nog een beetje overzicht op de materie te houden.

  1. jacob krekel

    Vanuit Christelijk perspectief vind ik de term “heiden”: wel nuttig, al was het alleen maar om de altijd aanwezige onchristelijke elementen in het christendom te benoemen. Bij voorbeeld. De leer van Christus is evident pacifistisch en anti-materialistisch, maar dat heeft christenen zelden belet om de wapens op te nemen, en materiële goederen te verzamelen, want ze waren nu eenmaal mensen. Binnen het christendom is de discussie hierover nooit verstomd, en christenen worden hierop door anderen terecht aangesproken
    Het is wel handig om voor die buitenchristelijke invoegsels een term te hebben, en “heidens” vind ik daarvoor heel bruikbaar. Die bruikbaarheid beperkt zich niet tot de oudheid, het christendom is altijd minder exclusivistisch geweest dan b.v. de islam, vooral het katholicisme neemt zonder veel moeite allerlei elementen uit de omgeving waarin het verkeert in zich op.

  2. Mohammed Boubkari

    @jacob krekel,

    “het christendom is altijd minder exclusivistisch geweest dan b.v. de islam…”

    Interessant, zou u dat even willen onderbouwen met wat voorbeelden?

  3. jacob krekel

    Een korte reactie, er is uiteraard veel meer over te zeggen.
    Het kerstfeest b.v. is zo’n ontlening, Christenen zijn dat pas na een paar eeuwen naast Pasen en Pinksteren gaan vieren. Ik weet niet iets vergelijkbaars in de Islam. Anderzijds zouden Christenen er weinig moeite mee hebben een met de Ahmadiyya’s vergelijkbare groepering te zien als Christelijk, terwijl de gedachte dat er na Mohammed nog een profeet is gekomen voor de meeste islamieten zo onacceptabel is dat zij deze lieden niet als islamiet beschouwen. De verering van Maria is een buitenbijbelse ontlening. (parallel in de Islam?). Het Christendom heeft in Afrika en Zuid Amerika allerlei elementen mbt de geestenwereld geïncorporeerd., of de islam dat ook gedaan heeft weet ik niet, maar het lijkt me onwaarschijnlijk. En zo voort.

    1. Ook de islam heeft allerlei aspecten geïntroduceerd: het sji’itische ashura bevat elementen uit de oud-Perzische martelarenculten en in Atjeh zijn allerlei animistische aspecten geïntegreerd. Vrouwenbesnijdenis wordt door sommige moslims beschouwd als islamitisch hoewel het er volgens geestelijken weinig mee van doen heeft.

      De kern van de discussie is bij alle godsdiensten deze: wie bepaalt wat het geloof is. Dat is vanzelfsprekend de gelovige zelf, of die nu joods of christelijk is islamitisch is. Er zijn echter beroepsgelovigen die menen dat er betere en minder goede praktijken bestaan. Dat heeft weliswaar weinig met de eigenlijke geloofspraktijk te maken, maar geestelijken en theologen hebben wel het voordeel dat ze een consistent systeem bouwen en zo de continuïteit van een religie waarborgen.

      1. jacob krekel

        ik zeg niet dat de islam niets heeft overgenomen, maar ik dat denk het minder is, en minder centraal, omdat de islam dichter blijft bij de koran, dan het christendom bij de bijbel. Verder denk ik dat een discussie zelden een kern heeft, en dat die er zeker in dit geval niet is. Dat een gelovige zomaar zelf autonoom zijn geloof zou bepalen, zonder context – natuurlijk dan wel bovennatuurlijk – lijkt mij onwaarschijnlijk. Veel gelovigen ervaren dat in elk geval niet zo. En dat mensen menen dat wat zij doen beter is dan wat anderen doen, met die akelige kookgeurtjes, is een tamelijk open deur, die niet speciaal over het geloof gaat.

        1. FrankB

          “maar ik dat denk”
          is van nul en generlei waarde zonder dat u eerst aan het verzoek van MohammedB voldoet.

      2. Dat heb ik Antoine Bodar al vaak horen zeggen dat de RK leiding in Rome wel degelijk weet dat haar leerstellingen achterlopen bij de praktijk die de gelovigen toepassen in hun dagelijks leven.
        Dat ze hiermee de continuïteit van een godsdienst overeind houden kan niet ontkend worden, maar dat neemt niet weg dat het wantrouwen tegenover het top-down gezag heden ten dage voortdurend aangewakkerd wordt door wat de gelovigen vernemen over het gedrag (kindermisbruik, etc.) van hoge en lage clerus. Recentelijk heb ik gelezen dat Franciscus niet de beloften waarmaakt die hij aanvankelijk heeft gewekt bij zijn gelovige volk. Gek genoeg zijn er natuurlijk altijd grote groepen mensen tot wie deze discrepantie tussen de leer en de daden van de RK kerk (nog) niet doordringt. Getuige daarvan is dat het St Pietersplein met Pasen, etc… volop gevuld is met getrouwen aan de RK kerk (Filipijnen, Zuid-Amerikanen, etc..) die nog volop geloven in de leer.
        Ik heb de indruk dat Rome telkens nieuwe groepen aanspreekt, vooral armere mensen.
        Vroeger werd in Vlaanderen gezegd over de staat en de kerk: Houden jullie ze arm (staat), wij zullen ze wel dom houden. Wat de heidenen betreft: het is leuk hoe dit in Wikipedia gedefiniëerd wordt: https://nl.wikipedia.org/wiki/Heiden_(geloof)

      3. jan kroeze

        Wie bepaalt wat geloof is, het lijkt de kunstwereld wel.
        En nog iets: de amulet in de tekst, is die vergelijkbaar met een talisman of een djimat?

    2. FrankB

      “of de islam dat ook gedaan heeft weet ik niet”
      In Indonesië (en niet alleen in Aceh) wel. En dat is nog steeds het land met de meeste islamitische inwoners ter wereld. Kortom, uw

      “het christendom is altijd minder exclusivistisch geweest dan b.v. de islam”
      getuigt weer eens vooral van de onwetendheid en vooroordelen van degene die het poneert.

  4. A. Harmens

    Tolerantie jegens andere godsdienstige groepen en het vermogen om elementen uit andere godsdiensten over te nemen zijn natuurlijk niet per se hetzelfde.

  5. jacob krekel

    gelukkig heeft oranje zich niet voor het wk geplaatst, anders hadden we nu te maken met de intolerantie van de oranje-fanaten.

  6. Mohammed Boubkari

    @jacob krekel,

    U beweert iets maar kunt het niet onderbouwen zelfs niet een simpel voorbeeld geven. Het zou u sieren om geen uitspraken te doen over iets waar u geen weet van heeft.

    Eenieder met enige rudimentaire kennis over de islam weet dat die godsdienst zoals elke missionaire religie met name succesvol is geweest door een zekere mate van pragmatisme en tolerantie in het overnemen van religieuze gebruiken en tradities.

    Een goed voorbeeld is de Hadj. Gewoon overgenomen van de polytheïstische voorgangers, ontdaan van elke voor van veelgodendom, gelinkt aan Abraham en ziedaar een van de pijlers van de islam.

    Idem het islamitische jaar de maanden dragen nog steeds de namen van de polytheïstische voorgangers. Men heeft er echter een maanjaar van gemaakt zodat de maanden door het jaar heen reizen en daarmee de seizoensgebonden hoogtijdagen/maanden van de voorgangers teniet gedaan.

    Kortom men nam bij de vleet over gaf er een eigen invulling aan. Indien nodig zelfs met een aan de Profeet toegeschreven uitspraak en al.

    Al in de vroege 8ste eeuw realiseerden de Schriftgeleerden zich dat het religieuze ideaal en de dagelijkse religieuze realiteit van de massa niet één op één op elkaar aansloten. Als men de massa langs dat ideale meetlat zou leggen dan zou men de massa tot ongelovigen moeten bestempelen. Dus loste men dat op door iedereen tot moslim te verklaren die minimaal geloofde in God en het gezantschap van de Profeet.

    Tot chagrijn van de puriteinen maar die werden een marginale stroming, De neo-puriteinen anno nu proberen het nu weer maar ook zij zullen door de almachtige realiteit worden vermorzeld.

      1. Wim Raven

        Iedereen die wel eens een inleidend boekje over de islam heeft verinnerlijkt kent de oorsprong van de hadj. Maar ja, in Nederland ‘debatteert’ men liever over de islam dan er iets over te lezen of horen.

        Ook een aardig heidens onderwerpje is het geloof van vele moslims aan de ‘bestraffing in het graf’. Twee of vier engelen komen de dode bezoeken in zijn graf en onderwerpen hem aan een verhoor. Niets koranisch aan.

        1. jan kroeze

          op zich mankeert er niks aan als niet weet waar die hadj vandaan komt, wat maakt het uit.
          verinnerlijken? mag van mij maar is niet altijd nodig, vaak is het beter om dingen gewoon te vergeten.

  7. Gert

    Raar dat het museum een vrouw tussen twee jakhalzen ziet. Waarschijnlijk conclusies gebaseerd op enkel dit kruikje, zonder te onderzoeken wat er op andere Sint Menas-kruikjes staat afgebeeld (bijvoorbeeld in C. Metzger’s catalogus van ‘Les ampoules à eulogie du musée du Louvre’). Wie dat doet kan niet anders concluderen dan dat Sint Menas staat afgebeeld – soms staat zijn naam er immers bij in een Griekse inscriptie – en dat de dieren hoogstwaarschijnlijk dromedarissen zijn, afgebeeld met de kop naar beneden. Dergelijke flesjes (‘eulogia’ genoemd – een ‘zegen’ van Sint Menas) werden door pelgrims meegenomen terug naar huis.

  8. Och ja. Er lopen in deze discussie, en eigenlijk ook al in het bericht van Jona zelf, twee dingen door elkaar. Jona stelt dat het voorkwam dat gelovigen zowel christen als aanhanger van andere godsdiensten konden zijn (1), en ook dat het christendom veel elementen uit andere religies overnam (2). In de beleving van een christen die wijwater van Anubis gebruikte (ben niet overtuigd maar nemen we het voor het gemak maar aan) zal dat weinig uitgemaakt hebben. Maar de tendens is geheel duidelijk. Optie 1 verdween tenslotte terwijl optie 2 altijd zal blijven bestaan. Optie 2 is oud nieuws, maar wat Jona over 1 heeft laten zien lijkt me goed.

Reacties zijn gesloten.