Francisco Franco, dat was iemand uit mijn jeugd. In Apeldoorn, waar ik opgroeide, hingen posters met daarop een vrouw voor een garrote en het opschrift “Spanje. Adembenemend vakantieland”. Ik begreep niet goed waar dat op sloeg, maar mijn moeder legde uit dat in Spanje zwangere vrouwen ter dood waren veroordeeld. Uit het feit dat ik dit na een halve eeuw nog herinner, mag u afleiden dat ik er behoorlijk overstuur van was. Ik heb ter voorbereiding van dit blogje opgezocht wat er destijds speelde, en weet nu dat de internationale verontwaardiging waar ik in 1975 een glimp van heb opgevangen, ertoe leidde dat de doodstraf van de vrouwen niet is voltrokken en dat vijf anderen zijn doodgeschoten – meer details hier.
Franco, dat was verder de grap van Chevy Chase dat generalísimo Francisco Franco nog steeds dood was. Maar uiteraard viel er niets te lachen in een land waar het überhaupt overwogen worden kon zwangere vrouwen te binden aan de wurgpaal. Een land waar een dictator aan de macht was gekomen met een strategie die erop neerkwam dat hij zijn tegenstanders niet versloeg maar uitroeide. Een dictator die zich eerst aandiende als falangist en vervolgens, toen de As-mogendheden waren verslagen, als rooms-katholiek. Een rooms-katholicisme dat zó reactionair was dat zowel de falangisten als het Vaticaan zich ervan distantieerden.
Franco, dat was de man die met een op autarkie gericht beleid zijn land economisch in de vernieling hielp, tot hij zich gedwongen zag het massatoerisme in Spanje toe te laten, waarna het land snel begon te moderniseren en tal van interne spanningen het systeem uiteindelijk deden barsten. Kortom: een huiveringwekkend maar interessant onderwerp. Ter voorbereiding van een vakantie in Spanje heb ik de onlangs verschenen biografie El generalísimo. Power, Violence, and the Quest for Greatness van de Britse journalist Giles Tremlett gelezen.
Ideologieloosheid
Het was schokkende lectuur, vooral het hoofdstuk over de snelle ontrechting van de Spaanse vrouwen. Wat me echter het meeste opviel was de wijze waarop een ambitieuze jonge officier kon veranderen in een dictator. Uiteraard speelden aan het begin van zijn carrière enkele persoonlijke eigenschappen een rol. In Marokko onderscheidde hij zich door doodsverachting en hardheid, of, anders geformuleerd, een onmenselijke meedogenloosheid. Verder het vermogen om onder grote stress het hoofd koel te houden, plus een te groot ego.
Zulke eigenschappen maken je echter nog niet tot leider van conservatief, nationalistisch Spanje, en zeker niet tot staatshoofd. Het wonderlijke is dat, terwijl Franco zelf geen blijk gaf van politieke aspiraties of ideologie, mensen naar hem gingen kijken alsof hij hun leider was. Het was niet Franco die de opstand tegen de Republiek voorbereidde, het was niet Franco die de falangistische beweging initieerde en het was evenmin Franco die de draai naar het fascisme initieerde. Franco keek steeds de kat uit de boom. Illustratief is zijn relatie tot de Falange: op zeker moment was dat een beweging zonder leider, en was hij een leider zonder partij – en dus vielen de puzzelstukjes ineen en nam hij de Falange over.
Wat weer wel zijn eigen keuze was, was de uitroeiing van zijn republikeinse tegenstanders. Hij maakte geen haast om de Burgeroorlog af te ronden. In tegendeel: hij deed het kalm aan omdat hij tegelijk bezig was een eenheidsstaat op te bouwen rond zijn eigen persoon. Wie niet met hem was, was tegen hem en werd gefusilleerd. Tienduizenden doden.
Hij bleef altijd een man van de negentiende eeuw, met een grondige afkeer van de moderniteit. Meer ideeën had hij niet. Zijn autoritaire bewind begon bloedig, veranderde in totalitarisme, vervolgde met repressie en eindigde in paranoia, zelfs naar de eigen familie. Er was al die tijd geen richtinggevende ideologie zoals de nationaalsocialistische rassenstrijd of de communistische klassenstrijd. Franco was vooral een reactionaire kameleon die eerst nationalistisch en imperialistisch was, vervolgens falangistisch, dan fascistisch, vervolgens katholiek, en uiteindelijk alleen francoïstisch.
Ideeënloze leiders
Waar doet dat aan denken? Inderdaad, aan de huidige president van Amerika. Ook hij is een leider die lange tijd geen natuurlijke achterban had, vervolgens ging samenwerken met extreem rechts en zich daaraan steeds verder aanpaste. Misschien zijn Franco en Trump twee mannen van hetzelfde type, de leider die z’n volgelingen volgt, misschien heeft Tremlett zijn Franco gemodelleerd op de actualiteit – ik kan dat niet beoordelen.
El generalísimo lijdt een beetje aan een journalistieke schrijfstijl: nogal wat hoofdstukken beginnen op dezelfde manier, met een nieuwsgierig makende scène waarin een nog naamloos persoon iets opmerkelijks doet, wat dan daarna wordt uitgelegd en zo de Ankeiler vormt voor de rest van het hoofdstuk. Tegen het einde wordt de biografie bovendien wat opsommerig. Het is alsof Tremlett het boek in haast heeft afgemaakt. Desondanks is El generalísimo even boeiend als huiveringwekkend.
Een aanrader? De naargeestige materie ligt zwaar op de maag, maar Tremlett houdt de aandacht 400 bladzijden lang vast, het is een belangrijk thema en het slothoofdstuk over Franco’s invloed op de halve eeuw na zijn dood verhelderde voor mij veel over het hedendaagse Spanje. Een aanrader dus, toch maar, ondanks het afschuwelijke onderwerp.
Zelfde tijdvak
Oorlog in Nijmegen (10)mei 4, 2020
Oorlogskind (11) Bombardementenseptember 24, 2016
Greeks Bearing Giftsaugustus 21, 2018
“Meer ideeën had hij niet.”
Ik denk dat dit de sleutel is. De man was itt vergelijkbare tijdgenoten enorm pragmatisch. In ideologische zin was hij nooit een falangist, fascist, nationalist, katholiek of wat dan ook. De vergelijking met Donald de Clown klopt wel. Er is één essentieel verschil. De eerste was capabel. De tweede is zo’n slechte grap dat zelfs ik er niet om kan lachen. Hij is zijn aanhang namelijk al weer kwijt maar is er nog niet in geslaagd zijn machtspositie permanent te maken. Dat was de generalissimo nooit overkomen.
Die vergelijking met Trump vind ik niet opgaan. Die is tenslotte democratisch gekozen en er zijn ook nog steeds rechters die hem in de toom houden of dat althans proberen.
En hij heeft niemand vermoord.
Laten we nou ook weer niet overdrijven met het TDS.
Vind ik dus ook. Een absolute klier, maar als we naar zijn daden kijken ipv naar zijn woorden, ben ik nog niet zo zeker dat hij de slechtste president van zijn land zal geweest zijn. Het is ook niet dat de VS tijdens Obama of Biden plots een toonbeeld werden van democratie, verdraagzaamheid en gelijkwaardigheid, alle lippendienst ten spijt. Nee, de reductio ad Francum is misplaatst;
Let wel op het specifieke punt waar ik de vergelijking maak: een ideologieloze leider die gaat samenwerken met een leiderloze ideologie.
De vergelijking van Donald Trump met Francisco Franco ( y Bahamonde) is ook bij deze historisch onderlegde nog niet opgekomen.
De Brit Paul Preston heeft het nodige over Franco, de burgeroorlog en de gruwelijke repressie daarna gepubliceerd, waaronder een biografie over de Generalissimo, voor wie verder wil.
Hier nog een ZDF-documentaire in vijf delen over Franco uit 2018 https://www.zdf.de/dokus/die-wahrheit-ueber-franco-100
Staat, of stond in ieder geval, ook op Netflix met commentaar in het Engels
Correctie: vier delen
Je weet dat de burgeroorlog nog steeds niet afgelopen is. Het is te waarderen dat je in je blog meestal je best doet evenwicht te bewaren tussen extreme visies. Had je hier beter ook kunnen doen, enkele kritische noten bij deze propagandist waren op z’n plaats geweest. Zoals:
– Franco een falangist? Hij heeft nooit veel van die beweging van José Antonio Primo de Rivera moeten hebben. Wel zorgde hij er na diens dood voor dat ze hem gingen steunen, dat natuurlijk wel.
– Het Vaticaan is zich pas na het Concilie van hem gaan distantieren. Zo´n dertig jaar was de rkk blij dat Franco een einde had gemaakt aan de eindeloze moordpartijen op katholieke leken en geestelijken (meer dan zevenduizend doden, vaak met mateloze wreedheid -Barbastro).
– Zijn tegenstanders uitroeien? Franco was een dictator, inderdaad. Maar beestachtigheden zoals die van Paracuellos, waar de republikeinen op aandringen van de Sovjet-ambassadeur honderden onschuldigen vermoordden, pleegde het nationale kamp niet.
– Hielp zijn land economisch in de vernieling? Zijn sociale woningbouw begunstigde vele duizenden, overal werden dammen aangelegd om de landbouw te bevorderen, de industrie werd gesteund (SEAT ed). Daar moest natuurlijk wel geld voor zijn en dat was er in de jaren veertig en vijftig niet.
– Draai naar het fascisme? Geen idee wat daarmee bedoeld kan zijn. In ieder geval niet dat hij AH of BM steunde, want dat heeft hij nooit gedaan. AH zei na hem ontmoet te hebben dat hij zich liever alle tanden uit liet trekken dan nog eens met die man te moeten spreken.
– Ontrechting van Spaanse vrouwen? Het was links dat zich verzette tegen het stemrecht voor vrouwen, want die lieten zich toch maar door de kerk leiden om rechts te stemmen. Vraag het aan de radicale Clara Campoamor. Enz enz.
In Nl wordt Franco exclusief bezien in termen van WO II, die er niks mee te maken heeft (kijk ook eens na hoeveel joden Franco gered heeft door ze in Spanje toe te laten). Men hoeft geen franquista te zijn om te zien dat er aan het overgeleverde verhaal iets niet klopt. Historicus Stanley Payne heeft dat goed begrepen. Een prettige vakantie toegewenst, en audite et alteram partem.
Toch correcties bij de correcties van Fried Deelen: de post-Burgeroorlog repressie door het franquistische regime lijkt ook ruim over de hondderduizend doden heen te komen, naast concentratiekampen.
Er is veel rook opgetrokken rond Franco’s houding tegenover Hitler en Mussolini, vanaf 1939 kan Spanje als vierde AS-mogenheid beschouwt worden, na het uitbreken van de oorlog beschouwde Franco Spanje als “non-belligrent’, inlichtingensamenwerking met Duitsland was intensief. De ontmoeting in Hendaye was geen succes voor Hitletr om. Spanje effectief in de oorlog te krijgen ja, maar er speelde mee dat Hitler Spanje niet genoeg kon bieden (koloniale uitbreiding ten kostte van (Vichy-) Frankrijk.) Franco zond ook de Blauwe Divisie naar het Oostfront (‘vrijwillegers’).
Vanaf 1943 ging Franco overhelen naar ‘neutraliteit’. Over hoe er in Geallieerde kring over Franco deeld gedacht werd: de Amerikanen vooral overwogen in 1945 serieus zijn bewind als zijnde ‘fascistisch’ op te rollen, er kwam daartoe zelfs een formele VN-oproep, net opgericht, voor, maar onder ander Churchill zag het niet zitten, en verder oorlogsmoeheid redden de Caudillo.
Redden van Joden – ja, maar vaak ‘by default’ en later in de oorlog steeds meer uit berekening.
Franco was tot in de jaren vijftig een internationale paria, en een beleid can autarkie bracht verdere ontberingen. Pas Amerikaanse hulp onder Eisenhower en Dulles en het overlaten van de economie aan meer technocratische en realistischere beleidsmakers (ook vaak nog lid van Opus Dei) brachten ern echte verbetering.
Wist u a propos dat midden jaren zestig Franco een eigen kernwapenprogramma opstartte? Pas tweede helft jaren tachtig definitief gestaakt ook nog?
Beste Ben Spaans, lees nou eerst Payne eens, dan hebben we het er nog wel over. Wat ik probeer te zeggen is dat onze neiging alles door het rooster van WO II te zien, de zaken ernstig misvormt. Zozeer dat iedereen die de democratie is toegedaan wel anti-Franco moet zijn (zoals die ook anti-AH en BM is). Het ligt ingewikkelder, wat bv al blijkt uit het feit dat ruwweg de helft van Spanje inkleurt bij partijen die op een of andere manier bij de erfenis van Franco horen. Dan kunnen we het WO II schema wel overeind houden door die allemaal fascisten te noemen zoals regelmatig gebeurt -maar iets klopt dan toch niet. Luister ook eens naar de andere kant van het verhaal. Een goed nieuw jaar toegewenst.
Meneer Deelen, Francisco Franco werd een dictator en was van plan dat altijd te blijven en zo is geschied. Wat er na zijn dood gebeurde, was aan anderen.
Altijd, altijd, maar dat prisma van fascisme en de Tweede Wereldoorlog – Francoïstisch Spanje is geboren door samenwerking met fascistisch Italië – Mussolini, en Nationaal-Socialistisch Duitsland – Hitler, en dat valt niet weg te praten.
Met Mussolini lijkt Franco beter overweg te hebben gekund dan met Hitler ja. Het stond samenwerking niet per se in de weg.
Payne lijkt te neigen naar ‘Caudillo’- verstehung’, wat ik zo snel online kan vinden, hoe dit ook zij, hij is echt niet de enige bron of visie op Franquistisch Spanje – bekijk de hierboven gelinkt vierdelige ZDF-documentaire eventueel, of raadpleeg de werken van Paul Preston, ook een aanbevolen auteur over de man en de periode, die zijn boek de post-Burgeroorlog repressie ‘The Spanish Holocaust’ noemde.
De Republikeinen hadden hun eigen duisternis, zeker – of dat Franco als overwinnaar de betere optie maakt…
Franco’s bewind ging door fases, vanaf midden-jaren vijftig was ‘het ergste’ voorbij, Franco toonde nog verrassende kanten door in contrast tot Salazar over de grens in Portugal, sympathiek leek te doen naar de dekolonisatie (Spanje had ook nog maar heel weinig over, en de Westelijke Sahara werd vlak voor zijn dood toch maar aan Marokko uitgeleverd) en vrij braaf mee te gaan met Vaticanum II. (Of maakte hem dat nou juist een goede Katholiek…?)
Maar Spanje zou van hem blijven tot zijn laatste ademtocht. En parlementaire democratie – geen sprake van. En geen Links.
Welke andere kant, meneer Deelen?
Een Franco-Versteher, mooie term. Is dus iets heel anders is dan een franquista. Die begrijpen bijvoorbeeld dat Spanje af wilde van de anarchie van ’31-’36 waarin je om niks onteigend of in de gevangenis gegooid werd, of erger. Begrijpt ook dat hij, na door een bloedige oorlog als winnaar geeindigd te zijn, de macht niet teruggaf aan bv Santiago Carillo, een van de verantwoordelijken van de slachting van Paracuellos. Of aan Dolores Ibarruri, die bankier en rechts parlementslid José Calvo Sotelo in de Kamer met de dood bedreigde (een maand later werd hij vermoord), en het beter vond dat honderd onschuldigen gedood werden dan één schuldige te laten lopen. Of aan de voorman van de socialisten Largo Caballero, die had geroepen dat als de revolutie niet vreedzaam kon komen, het maar gewelddadig moest. Franco-Versteher, half Spanje is dat. Maar dat snappen we in Nl dus niet.
Waar we hier last van hebben is denk ik de menselijke neiging om alles zwart-wit te willen zien. Denk ook aan de manier waarop Brigitte Bardot werd herdacht. De ene groep roemde haar schoonheid op het witte doek, maar zei ook: veel meer dan mooi was ze niet. De volgende meende dat ze acteertalent had. Er zijn mensen die haar een voorvechter en symbool vonden van vrouwelijke onafhankelijkheid. Een andere groep noemde haar weer misbruikt. Dan zijn er mensen die fan van haar zijn om haar actie tegen dierenleed. Maar weer anderen willen niets van haar weten omdat ze veroordeeld is wegens racistische uitspraken en zich van die veroordelingen niet veel aantrok. En dan is het al snel een discussie van voor- en tegenstanders. Over de doden niets dan goed, of over de dode niets dan kwaad. Maar BB zal vast allemaal geweest kunnen zijn: bloedmooi, getalenteerd, én een symbool van onafhankelijkheid, én misbruikt, én een dierenrechtenactivist, én iemand die zeer karikaturale visie had van moslims en daarmee geregeld over de grens ging van leugens en laster. Het kan allemaal in één persoon waar zijn.
Zo kan je ook van iedere dictator positieve dingen zeggen, en negatieve dingen van zijn tegenstanders. Van dat laatste worden de negatieve dingen van de dictator natuurlijk niet minder. Ook kan je niet zomaar alle problemen van de crisisjaren van de tweede republiek aan één partij (de anarchisten of republikeinen) wijten – juist in de chaos van die tijd speelde ook Franco en andere rechtse groeperingen een rol. Het bombardement op Guernica werd in opdracht van Franco uitgevoerd.
Ik vind het toch niet correct om te ontkennen dat onder het Francoregime meer dan honderdduizend onschuldige mensen zijn verdwenen. Ook is het bekend dat er executies waren die vaak ook behoorlijk gruwelijk waren, en grootschalige gevangenschap, marteling en dwangarbeid plaats vonden. Het nare is dat echt grootschalig onafhankelijk onderzoek ernaar altijd geblokkeerd is geweest, dus precieze schaal en toedracht en methoden is onbekend, maar deze feiten zijn echt wel kloppend.
Een groot probleem in Spanje is dat na Franco een politiek van vergeten is gevoerd om de fragiele overgang naar democratie niet in gevaar te brengen. Daardoor is te zijner tijd veel onrust voorkomen en wellicht ook tegencoups, maar slachtoffers en familie van slachtoffers hebben nooit erkenning gekregen, en de misdaden van het regime zijn vaak niet eens echt breed doorgedrongen in het volksbewustzijn. Veel massagraven zijn simpelweg nooit geopend.
De Spaanse regering heeft ook nooit een soort van bekentenis afgelegd, terwijl er toch een soort van continuïteit wordt gesuggereerd. Voor zover slachtoffers erkend worden, wordt dit meer afgedaan als een privézaak, niet echt als een donkere bladzijde in de Spaanse geschiedenis die het natuurlijk in ieder geval in dat opzicht wel is.
Ontkenning en vergoelijking is in Spanje dus wel degelijk aan de orde tot op de dag van vandaag, en het is verklaarbaar, maar los van wat je er moreel van kan vinden is dat historisch gezien toch niet correct. Er zijn interessante en mooie films over het trauma dat het vergeten opleverde of die de misdaden willen oprakelen. Ik denk aan Madres Paralelas van Almodóvar, en El Laberinto del Fauno (Pan’s Labyrinth) van del Toro.
Van Franco zijn economisch programma kan je zeggen dat hij de laatste 15 jaar tot inkeer leek te zijn gekomen hetgeen de schade door achterstand beperkte, maar veel meer ook niet. Overigens vind ik de WO2-bril nu juist niet honderd procent tegen Franco spreken. Franco wordt niet zozeer gezien als een Hitler of Mussolini. Hij was een fascistisch leider, maar hield Spanje afzijdig, en de route vanaf Vichy Frankrijk naar Spanje naar Marokko en terug was een bekende smokkelroute voor vluchtelingen en het verzet. Na WO2 waren er geen vijandelijkheden met buurlanden. Spanje werd in de jaren 70 een populair vakantieland.
Meneer Deelen, ik heb toch opgemerkt dat de Republikeinen (de Communisten en Anarchisten, – de Socialisten en Liberalen had je daar ook in, het was een ‘Volksfront’ – en zeker de PSOE bleek tijdens de democratisering bereid te leren van het verleden en Spanje democratisch in een moderne richting te sturen – ) hun donkere kant tot flink duister hadden? Je voelt de woede bij u bijna – een conservatieve katholiek die zich maar op één kant richt, dan toch?
Spanje was tussen zeg 1936 en zeg eind jaren vijftig voor bijna niemand leuk. (Simplistisch? Moet maar even.)
Paul Johnson’s boek Modern Times, in een van mij boekenkasten, is ook heel aardig voor Franco en neigt naar ‘Verstehung’, ik echt wel bekend met dergelijke argumenten.
Keer Alders: die laatste zin brengt de hele problematiek van het moderne Spanje en de omgang daarmee van de rest van Europa/de wereld eigenlijk wel samen hè…🙄🤔😏😔
‘Spanje werd…een populair vakantieland.’…