In het kader van de inhaalbeweging die de populaire geschiedschrijving maakt, wil ik hier aandacht besteden aan een Karolingische vrouw. Het gaat om Gisela, de dochter van keizer Lodewijk de Vrome.
Lodewijk de Vrome, zijn zoons en zijn blinde neef
De meeste lezers weten dat Lodewijk de Vrome (r.814-840) de zoon van Karel de Grote was die zijn ganse rijk erfde, na de dood van de andere zoon Pepijn van Italië. ’t Is te zeggen, de zoon van die laatste, Bernhard, vond niet geheel onterecht dat Italië hem toekwam, maar toen hij zich wat dat betrof iets te veel liet gelden, kreeg hij het loon dat de Karolingers wel vaker toebedeelden aan weerspannige vorsten: zijn ogen werden uitgestoken. De Vrome Lodewijk kreeg daar spijt van, toen Bernhard na twee dagen stierf van de pijn. Wie dergelijk oordeel overleefde, deed dat bijvoorbeeld als Karloman de Blinde. Later zou er enige herwaardering komen voor Bernhard. Zijn mannelijke afstammelingen vormden de invloedrijke dynastie der Vermandois, die een blijvende stempel op de Frankische adel drukte.
Bij het Verdrag van Verdun in 843 werd het rijk verdeeld onder diens zonen Lodewijk de Duitser, Lotharius I en Karel de Kale. Respectievelijk kregen zij Oost-Francië (het latere Duitsland), Midden-Francië (het latere Lotharingen, de Nederlanden, Zwitserland, de Provence en Italië) en West-Francië (het latere Frankrijk). Lodewijk en Lotharius waren de zonen uit zijn eerste huwelijk met Irmgard van Haspengouw, Karel uit zijn tweede met Judith van Beieren. Beide huwelijken brachten eveneens dochters voort, maar die werden naar Frankisch gebruik niet betrokken in de rijksdeling. Zij werden uitgehuwelijkt aan andere machtige edelen, of gingen het klooster in. Overigens erfden dochters wel roerende goederen, boeken, sieraden of land dat niet tot het kroondomein behoorde. Onder die dochters Gisela, die letterlijk geboorte gaf aan enkele machtige dynastieën, waaronder – mogelijk – de Ottonen.
Wie was Gisela? Hoe en waarom was zij zo’n belangrijke stammoeder? En, zoals intussen gebruikelijk in deze stukjes, hoe weten we wat we over haar weten?
Gisela de koningsdochter
Een precieze geboortedatum voor Gisela hebben we niet. Haar vermoedelijke geboortejaar is 819 of 820. Lodewijk was in 819 hertrouwd met Judith, na de dood van Irmgard tijdens een reis met haar man, op 3 oktober 818. Gisela was dus een oudere en vollenoot zus van Karel de Kale, die in 823 geboren werd. Volgens een twijfelachtige bronnoot zou ze geboren zijn in het huidige Frankfurt-am-Main.
Over haar opvoeding is niets specifieks bekend. Men gaat ervan uit dat zij de traditie volgde van de aristocratische Karolingische vrouwen, die Latijn leerden lezen en schrijven om hun rol als moeder op te nemen volgens de christelijke leer. Zij volgden die lessen meestal in een vrouwenklooster, bij nonnen, en kwamen daarbij niet in contact met mannelijke leerlingen of leraars. In het geval van een koningsdochter als Gisela zou het kunnen dat zij privé-onderricht kreeg aan het hof.
Dat hof moeten we ten tijde van de Karolingers trouwens niet zien als een vaste plek, wel als een rondreizende hofhouding. Daarbij werden Aken en Ingelheim wellicht regelmatig aangedaan, als voorname koninklijke residenties, maar Lodewijk de Vrome reisde voortdurend het rijk rond. Aangezien Judith een sterke politieke invloed had, kunnen we vermoeden dat zij hem op die reizen volgde en hetzelfde geldt bijgevolg voor haar kinderen. In dat geval zou een (vrouwelijke) leermeester dus tot het reizende gezelschap behoren, of deed men telkens een beroep op diverse leraressen ter plekke. We weten het niet.
Gisela en de hertog van Friuli
Dat zij waarschijnlijk hoogopgeleid was, kan een troef geweest zijn in haar huwelijk met de erudiete Eberhard van Friuli, vermoedelijk in 836.noot Eberhard kwam uit het geslacht der Unrochiden, gevestigd in Italië, maar er bestaat discussie over wie zijn ouders precies waren. Hij was door Lotharius I begiftigd met het hertogdom Friuli, een belangrijke grensmark. Zijn bezittingen strekten zich uit tot in Vlaanderen. Van Eberhard weten we dat hij over een omvangrijke bibliotheek beschikte, wat bijzonder was voor die tijd. Hij was opgeleid aan de “palatijnse school”, die Karel de Grote in het leven had geroepen, met Alcuinus als eerste leermeester. Ook die moeten we niet zozeer als een fysiek gebouw zien, wel als een overkoepelende leerschool.
Eberhard toonde zich een kundig krijgsman, die tussen 825 en 830 de binnengevallen Bulgaren terugdreef uit het Italiaanse schiereiland. Daarnaast was hij een diplomaat, die in de revoltes van de jaren 830 bemiddelde tussen de machtswellustige zoons en hun vader de keizer. Vermoedelijk is die diplomatieke ijver de reden geweest om hem te kiezen als bruidegom voor Gisela.
Meteen na het huwelijk begon het echtpaar aan een rijke kroost, wat haar naar moderne normen vroeg, namelijk op zestien- à zeventienjarige leeftijd, al tot moeder maakte. De Franken hadden de gewoonte hun kinderen te vernoemen naar dichte verwanten. De eerste heetten dus Eberhard, Ingeltrud (naar zijn moeder) en Unroch (naar zijn vader). Een andere, Berengarius, zou van zich laten horen in de immer woedende opvolgingsstrijden. Diens naam is overigens een reden voor speculatie dat de vader van Eberhard ook Berengarius heette en Unroch diens vader was.
[Deze gastbijdrage van Dieter Verhofstadt wordt om 11:00 vervolgd. Dank je wel Dieter!]
Zelfde tijdvak
Islamitisch recht (4) Al-Shafi’ijuni 14, 2025
Mozes van Chorenejuli 20, 2022Friezen en Franken (en Noormannen)december 4, 2016
Leuk stuk over een tijd en mensen waar ik weinig van wist. Maar ‘geboorte geven’ prikt in mijn ogen; de website Neerlandistiek noemt dit een barbarisme (kende ik ook niet): Een barbarisme is een woord dat, of een zinswending of conventie die:
– is overgenomen uit, of gevormd naar het voorbeeld van, een vreemde taal;
en in gezaghebbende taalvoorschriften wordt afgekeurd als strijdig met het eigen karakter van de taal waarin het/zij is overgenomen.
kort daarop gevolgd door ‘leraars’.
Als het gaat over het mannelijke aspect van “leraars” dan was dat de bedoeling. Als “leraars” in het noorden van ons taalgebied ongebruikelijk is, dan is dat in het zuidelijke zeer courant, om niet te zeggen standaard. Het is dus een vorm van taalvariatie.
“Geboorte geven” is inderdaad een barbarisme. Ik zocht een vlotte uitdrukking om “aanleiding geven” en “moeder zijn” te combineren, maar dat heeft blijkbaar een deel van de lezers doen struikelen, dus dat had beter gekund.
Bedankt voor de feedback!