Onze Lieve Vrouw van Tergu

[De Belgische oudhistoricus Jeroen Wijnendaele, de auteur van De wereld van Clovis, ging op vakantie naar Sardinië, zag van alles en deed verslag op BlueSky en hier is een vertaling.]

De kerk van Onze Lieve Vrouw van Tergu is zonder meer een van de mooiste romaanse bouwwerken die ik ooit heb gezien. Het vroegmiddeleeuwse monument is echter meer dan alleen mooi. Het is tevens een prachtig symbool voor wijze waarop het gezag op Sardinië van de keizer in Constantinopel overging naar de onduidelijke giudicati, wat zoiets betekent als “door rechters bestuurde territoria”.

Na de heerschappij van de Vandalen kwam het eiland weer onder keizerlijk gezag na de veldtochten van generaal Belisarius in de jaren 530. De Arabische onderwerping van Byzantijns Afrika tegen het einde van de zevende eeuw, gevolgd door de geleidelijke bezetting van Sicilië in de negende eeuw, zorgden er echter voor dat Sardinië afgesneden raakte van het keizerlijk bestuur.

Ik heb mijn studenten Byzantijnse geschiedenis er tijdens ons bronnenseminar over de Handelingen van de diverse kerkelijke concilies weleens op geattendeerd dat zulke documenten verrassende perspectieven kunnen openen op de bredere geschiedenis. De Handelingen van het Tweede Concilie van Nikaia in 787 vermelden bijvoorbeeld wel de aanwezigheid van bisschoppen uit Dalmatië, Sicilië en Zuid-Italië, maar geen enkele Sardijn.

Iets eerder in de achtste eeuw had keizer Leo III de Isauriër, die een geschil had met de paus over de verering van iconen, de bisschop van Rome het gezag ontnomen over de bovengenoemde regio’s, maar niet het gezag over Sardinië. Waarschijnlijk was dat omdat Constantinopel de over dat eiland al had verloren. Verrassend genoeg bezweek Sardinië, geïsoleerd als het was, niet onder de Arabische verovering.

In plaats daarvan ontwikkelden lokale Byzantijnse ambtenaren zich geleidelijk tot lokale heersers, die giudici werden genoemd. Tegen de elfde eeuw waren er vier: Cagliari in het zuiden, Gallura in het noordoosten, Torres in het noordwesten en Arborea in het westen. De kerk van Tergu is gebouwd door giudice Marianus I van Torres (r.1073-1082).

In het interieur van de kerk zijn Byzantijnse invloeden waarneembaar, die waarschijnlijk zijn geïnspireerd door een eerder klooster in de omgeving. Platen van rode trachiet zorgen ervoor dat de kerk echt opvalt, net zoals de bijzondere façade, waarvan het bovenste deel helaas verloren is gegaan.

Tegen de elfde eeuw fungeerden de Sardijnse giudici feitelijk als koningen, en dat bracht met zich mee dat ze ook kerkelijke bouwprojecten financierden. Wie Sardinië ooit bezoekt, moet weliswaar een omweg maken om de kerk van Onze Lieve Vrouw te Tergu te bezoeken, maar het is de moeite meer dan waard.

[Een gastbijdrage van Jeroen Wijnendaele. Dank je wel Jeroen!]