[Dit is het voorlaatste van zes blogjes over de herkomst van de Slavischsprekende volken. Het eerste was hier.]

In de vorige vier blogjes heb ik geprobeerd in kaart te brengen wat we weten kunnen over de geschiedenis van de Slavischsprekenden vanaf hun Urheimat rond de Pripjatmoerassen tot het moment waarop ze, onder de vleugels van de Avaren naar het Balkanschiereiland kwamen. Migratie speelde een heel belangrijke rol, maar ook wat ik “slavificering” heb genoemd: dat mensen de taal en gewoontes van hun Slavische buren overnamen. Dat speelde zeker een rol bij de laatste groep migranten die ik wil behandelen: de Bulgaren. Maar eerst iets anders: de vorming van vroege staten.

Vroege staten

Stammen clusterden tot superfederaties, die vielen weer uiteen, de stammen herclusterden en vervolgens viel opnieuw een superfederatie uiteen. Dat was echter geen eeuwige cyclus. In elk geval in wat ooit de Romeinse wereld was geweest, kwam er vanaf de zesde eeuw een einde aan. In het westen consolideerden de Visigoten hun macht in het Rijk van Toledo en de Franken deden dat in het gebied dat naar hen is vernoemd. Ze zijn te typeren als “vroege staat”, en hun zelforganisatie was deels te danken aan samenwerking met de christelijke kerk.

Ook in Oost-Europa ontstonden vroege staten, zij het wat later. Toen de Avaren in 626 hun hand hadden overspeeld in een mislukte poging Constantinopel in te nemen, viel ook deze superfederatie uiteen en maakten de Slavische groepen zich los. Karinthië had de primeur, al snel gevolgd door het rijk van koning Samo – naar verluidt een Frank – in het gebied van de Praag-cultuur: Moravië, Bohemen en de vallei van de Elbe. Iets later ontstonden ook Groot-Moravië, het hertogdom Kroatië en het prinsdom Servië. De eerste leiders van deze vroege staten bouwden krediet op in de strijd tegen weer een groep nieuwkomers: de Bulgaren.

De proto-Bulgaren

Een superfederatie, uiteraard: een clustering van diverse groepen onder een charismatische leider. Daarover straks. Eerst iets over de voorgeschiedenis, en die is volslagen onduidelijk. We lezen namelijk ook over Onoguren, Utiguren en Cutriguren. Wellicht waren de Bulgaren ooit een deelgroep van een van deze stammen, of omgekeerd: dit waren Bulgaarse deelgroepen. Stamsamenlevingen zijn nu eenmaal fluïde. Het helpt niet dat latere Byzantijnse en Armeense auteurs (zoals Mozes van Chorene) de uiteenlopende noordelijke groepen, ongeacht de naam die ze zelf gebruikten, aanduiden met anachronismen als Skythen of Geten. Feitelijk weten we alleen dat er in de vijfde eeuw een kerngroep was die de Bulgaarse tradities bewaarde (de “Traditionskern”).

De drie gur-namen en de naam “Bulgaar”, waarvoor diverse nooit helemaal overtuigende etymologieën zijn geopperd, suggereren dat we te maken hebben met mensen die een taal spraken die behoorde tot de Turkse taalfamilie. Dat past goed bij het vermoeden dat de kerngroep vanuit Centraal-Azië westwaarts is gekomen in het zog van de Hunnen. Toen het DNA-bewijs erbij kwam, bleek echter dat de eerste Bulgaren vooral verwant waren met de bevolking van Europa. Het een sluit het ander niet uit: een oostelijke krijgerselite kan heel wel zijn gefuseerd met mensen uit het zuiden van Rusland.

Want het zuiden van Rusland, ten zuidoosten van de Slavische Penkivka-cultuur, dat is waar de Bulgaren woonden na het uiteenvallen van de Hunse superfederatie. In 480 nam keizer Zeno I Bulgaren in dienst om af te rekenen met enkele Gotische groepen, maar deze huurlingen werden verslagen. Ze hadden nu echter de weg naar het Donaugebied ontdekt, en in de volgende decennia waren er allerlei Bulgaarse invallen en plundertochten. Schrijvend in 551 heeft Jordanes het over “de dagelijkse moeilijkheden met de Bulgaren, Antes en Sclaveni”.noot Jordanes, Romana 388.

Nog geen tien jaar later hadden de Byzantijnen grotere moeilijkheden: de Avaarse superfederatie kwam naar het westen. Volgens Menandros Protektor versloegen ze de Onoguren, om vervolgens door het gebied van de Antes verder te trekken noot Menandros, fragment 5. Waar de Slavische volken westwaarts trokken (de Ipoteşti-Cândeşti-cultuur), lijken de Bulgaren in hun gebied te zijn gebleven. Voor wat het waard is noteer ik dat de Avaarse leider Baian zou claimen dat de Utiguren en Cutriguren hem tribuut betaalden. Wat dit betekent voor de Bulgaren, is onduidelijk omdat de verhouding tussen de Bulgaren, Onoguren, Utiguren en Cutriguren onduidelijk is. Daarom gebruiken oudheidkundigen en mediëvisten voor deze vroege fase van de Bulgaarse geschiedenis wel de naam Proto-Bulgaars.

[Dit blogje wordt vanmiddag afgerond.]

Ik organiseer volgend voorjaar een reis naar Bulgarije. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

De wierde van Saaksum
augustus 22, 2020

Het Rijk van Toulouse (2)
juli 16, 2025

Opgejaagde jager
augustus 13, 2023