Het Proto-taoïsme (3): Yangisme

[Kees Alders schrijft over de Chinese filosofische stromingen. Een inleiding was hier. Na een introductie, het Confucianisme, het Mohisme en de School van de Namen behandelt hij dit najaar het taoïsme. Het eerste blogje in deze reeks was hier.]

Stel: je wordt aangeboden het land te besturen. Zou je het doen?

Je hebt misschien wat bedenkingen. Je weet uiteraard dat er niemand meer geschikt is dan jij, maar je denkt ook wellicht: word ik daar nou zelf echt gelukkig van?

We gaan kijken naar het Yangisme. Als we zoeken naar filosofieën die minstens zo oud zijn als het taoïsme, en het taoïsme wellicht beïnvloed hebben, dan valt het Yangisme het meest op. Zij zijn vooral bekend gebleven vanwege hun afkeer van het idee een land te moeten besturen.

Meester Yang

Het Yangisme is vernoemd naar de denker Yang Zhu (oude spelling: Yang Chu), oftwel Yangzi (Meester Yang). Yang zou geleefd hebben tussen 440 en 360 v.Chr, was daarmee een jongere tijdgenoot van meester Mo (Mozi), en een generatie of twee ouder dan Mencius en Xu Xing, die we gisteren tegenkwamen.

Het verschil tussen Yang Zhu en Mozi kon bijna niet groter zijn: waar de laatste de universele liefde en onpartijdige zorg voor mensen als uitgangspunten nam en zelfopoffering voor het collectief hoog aanprees, leek Yang Zhu als uitgangspunt het simpele motto “ieder voor zich” aan te hangen. Beroemd of berucht is de door Mencius aan hem toegeschreven bewering dat Yang Zhu nog geen haar van zijn eigen lichaam zou krenken om de wereld te helpen.

Plat egoïsme?

Hierdoor kreeg Yang Zhu vaak het verwijt dat zijn filosofie niets meer zou zijn geweest dan plat egoïsme. Maar dat doet zijn denken tekort. Zijn pleidooi is net iets anders: als iedereen zich alleen met zichzelf bemoeide, zouden we dan geen betere wereld hebben?

OK, dit lijkt wat simpel en dat is het ook, maar probeer eens met hem mee te gaan: al dat gedoe van mensen en die bemoeizucht met elkaar, dat is toch de beste weg naar een ellendige wereld? Waarom toch dat hele bemoeien met elkaar, waarom dat altijd-maar-alles-voor-elkaar-willen-regelen? Goede of slechte intenties: beide leiden maar al te vaak tot slechte uitkomsten. Zorg gewoon goed voor jezelf en je lichaam en bemoei je niet met anderen, dan gaat er ook niet al te veel verkeerd.

Volg je eigen natuur

Eerder dan plat egoïsme kan je de Yangisten ambitieloosheid verwijten. Ze gaven niet om macht. Bezit kan leuk zijn, maar het blijft voor de Yangisten bijzaak. Het belangrijkste is geven om jezelf. Want bedenk: uiteindelijk is en blijft je belangrijkste en misschien zelfs enige werkelijke bezit je leven, je lichaam en je gezondheid.

De Yangisten introduceerden in het Chinese denken het idee van het volgen en behouden van de eigen menselijke natuur. Volgens hen is die erop gericht om simpelweg te blijven leven en gezond te blijven. Yangisten waren vaak kluizenaars, en bleven zo ook letterlijk dichtbij de natuur.

Yangs latere volgelingen waren hedonistisch, in de zin dat ze veronderstelden dat plezier de belangrijkste graadmeter is voor wat goed voor je is. Maar ook zij bleven extreem voorzichtig als het ging om hun eigen gezondheid, veiligheid en geestelijke stabiliteit. Als je ze wilt vergelijken met westerse filosofen, dan doen ze eerder denken aan cynici als Diogenes van Sinope dan aan een hedonist als Aristippos van Kyrene.

De nadruk blijft bij de Yangisten liggen op levensbehoud, het bewaren van je natuurlijke vitaliteit, en het kennen en ontwikkelen van de authentieke zelf. De confuciaanse zelfcultivering via gemeenschappelijke rituelen doen Yangisten af als onoprecht en daarom uiteindelijk schadelijk. En hoeveel ze ook mogen verschillen van Mohisten, ze vinden elkaar in hun aanbevelingen om te streven naar grote eenvoud, al deden ze dat met verschillende motieven: de Yangisten om hun eigen lichaam en leven niet te schaden, de Mohisten om de samenleving niet te belasten.

Yangisme en taoïsme

Ook van Yang Zhu en het Yangisme kennen we geen oorspronkelijke geschriften. Maar in het taoïstische kerngeschrift Zhuangzi vinden we teksten terug die door latere geleerden eerder als Yangistisch worden beschouwd dan als taoïstisch. Bekend zijn de verhalen in de Zhuangzi over Yangistische wijzen die zo wijs geacht werden dat men ze het landsbestuur zou willen overdragen, en dit afwezen omdat ze daar absoluut geen trek in hadden. Nu moet je om zo’n statement te kunnen maken natuurlijk wel eerst wat gevraagd worden. Zo vaak zal het dus niet voorgekomen zijn, maar als het voorkomt, dan maakt het uiteraard wel indruk.

Ook over de taoïstische meester Zhuangzi zelf staan er anekdotes in de Zhuangzi die volgens sommigen door het Yangisme geïnspireerd zouden zijn. Zoals een schildpad liever met zijn staart door de modder sleurt dan dood en opgezet in een vitrine te liggen en te worden aanbeden als relikwie, zo wil Zhuang liever gewoon aan de rivier zitten en een beetje naar het water staren dan op een troon zitten, om zich bezig te moeten houden met allerlei hofintriges en problemen: problemen waarvan hij heerlijk onwetend zou zijn gebleven als hij geen vorst was geweest.

Het Yangisme is ook wel “de eerste fase van het taoïsme” genoemd. Dat is wat sterk uitgedrukt, omdat de scholen zeker naast elkaar hebben voortbestaan. De taoïsten hebben echter veel met de Yangisten gemeen: hun streven naar eenvoud en hun aarzeling maatschappelijke verantwoordelijkheid op zich te nemen.

Waar Yangisten het duidelijkst verschillen van taoïsten is dat ze heel rationeel en berekenend waren, en taoïsten meer op hun intuïtie vertrouwden. Die nadruk op niet-rationele kennis delen taoïsten dan weer met de schrijver van de tekst die we straks gaan bekijken: de Neiye.

[Dank je wel Kees! Deze reeks zal om 11:00 worden afgerond.]