Chinese filosofie (1) De oudste tradities

Shang-bronssmeedwerk (Musée Guimet, Parijs)

[De komende tijd zal Kees Alders enkele blogseries schrijven over de antieke Chinese en Indische filosofische stromingen. Een inleiding was hier; vandaag begint de eerste reeks over China met de tijd van de Shang-dynastie.]

Voordat we de filosofie van China kunnen behandelen, is het nodig te kijken naar de Chinese cultuur, hoe deze is ontstaan, en hoe deze de basis vormde voor de filosofie.

Het ontstaan van rituelen en religie

Hoe ontstaan rituelen? Sommige antieke rituelen zijn rationeel heel goed te rechtvaardigen. Mensen zagen dat als ze op een bepaalde manier een graankorrel in de grond stopten, er na een bepaalde tijd een halm opkwam. Zo ontstonden zaairituelen.

Andere rituele gedragingen zijn in onze ogen minder rationeel. Zo zijn in de Oudheid veel rituelen geregistreerd die mensen uitvoerden om de natuur op het hoogst van de winter een handje te helpen de dagen weer te laten lengen. Nutteloos, zou je zeggen, want de zon luistert echt niet naar een paar mensen op aarde. Maar de menselijke hersens zijn nu eenmaal geprogrammeerd om oorzaak en gevolg te zien, zelfs bij willekeurige gebeurtenissen.

En daarbij hadden ook dit soort rituelen toch hun nut, in die zin dat ze het maatschappelijke leven structureerden. Zoals wij nu de klok, de jaarkalender, de krant, verkiezingen en Kerstmis hebben, hadden oude gemeenschappen hun eigen rituelen. Ze gaven het leven ritme, gaven de gemeenschap saamhorigheid, en consolideerden de macht van de leidende (priesterlijke) klasse.

Rituelen kunnen “Skinneriaans” ontstaan zijn, doordat mensen observeerden dat als ze bepaald gedrag vertoonden, er in de tijd na dat gedrag iets wenselijks gebeurde. Mens en dier zijn dan intuïtief geneigd dit gedrag te herhalen, en het wordt een patroon. Maar het zou eveneens kunnen zijn dat rituelen zijn ontstaan na een vorm van experimenteel onderzoek of dat ze rationeel beredeneerd zijn. De mensen waren destijds niet dommer dan wij. Alleen zijn hun discussies dan niet bewaard gebleven. Nu misten de mensen in prehistorische en vroege historische beschavingen de communicatiemogelijkheden waar wij gebruik van kunnen maken, dus discussies zullen als ze plaats vonden zich op kortere afstand hebben voltrokken, en minder diepgang hebben kunnen krijgen. In ieder geval zijn de rituelen zonder de eventuele discussie waaruit ze zijn ontstaan bewaard gebleven.

Door dit gebrek aan systematiek en geheugen zeggen wij dat de kennis van deze mensen geen filosofische of wetenschappelijke kennis was, maar rituele kennis.

De Shang-Dynastie

Zo kijken we ook naar de rituelen en gebruiken in de vroege geschreven historie van China. Dat is die van de Shang-dynastie (van 1700 of 1600 tot 1046 of 1040 v.Chr.). Het gebied dat door de Shang-vorsten beheerst werd, bestond uit een kerngebied rond de middenloop van de Huang Ho (Gele rivier), in de regio Henan, noordelijk centraal op de kaart van het huidige China. Daaromheen lag een wat groter gebied van vazallen en bondgenoten. De hoofdstad was Yin. Het was een continentaal rijk zonder directe toegang tot de zee.

Voor ons beeld in de wereldgeschiedenis: dit is tijd van het Egyptische Nieuwe Rijk, met farao’s als Toetmoses III, Amenhotep, Echnaton, Nefertiti, en Ramses II. In Griekenland bloeide de Mykeense beschaving. In het Nabije Oosten heersten de Kassieten, en in India brak de Vedische periode aan.

De Shang vormden geen gecentraliseerde staat. Feitelijk was de Shang-dynastie een verzameling van agrarische gemeenschappen rond een aantal stedelijke centra die een Bronstijdcultuur met elkaar deelden. De economie was agrarisch. Opgravingen tonen de teelt van gierst, en later ook tarwe en rijst, afhankelijk van de regio. Daarnaast waren de Shang zeer bedreven in bronsgieten.

Er was geen gecodificeerd rechtssysteem. De orde werd bewaard door rituelen, koninklijke decreten en het leger. Er was sprake van één vorst, die zijn autoriteit ontleende aan een netwerk van bondgenoten, vaak familieleden, die tribuut betaalden of offerden aan het centrale hof.

Rituele schaal voor rituelen ter ere van de voorouders (Musée Guimet, Parijs)

De spirituele wereld van de Shang

Zoals in veel agrarische gemeenschappen, die per definitie dicht bij de natuur staan, zagen de Shang de wereld als doordrongen van spirituele krachten die actief konden ingrijpen in het menselijke domein, bijvoorbeeld door middel van het geven van regen, een aardbeving, of het verspreiden van een ziekte.

Centraal in de religie stond het geloof dat overleden voorouders invloed hadden op het leven van de levenden. Maar de Shang vereerden ook natuurlijke krachten zoals de zon, maan, wind, regen, rivieren. En er was sprake van een “hoogste heer” (Di of Shangdi): dit was geen op een mens gelijkende God, maar een abstracte kosmische kracht die stond voor de loop der dingen. De Shang maakten geen strikte scheiding tussen deze god, geesten en voorouders – het was geen verzameling individuen maar een continuüm van machtige krachten.

De koning zelf was de rituele spil voor het bemiddelen tussen mensen en deze natuurkrachten. Want de wil van de natuurkrachten was volgens de Shang te lezen, en te beïnvloeden. De Shang gebruikten daarvoor in hun rituelen zowel dierlijke als menselijke offers. Ook werden mensen als dienaars voor hooggeplaatste overledenen levend mee begraven.

Orakelbotjes (Musée de Mariemont, Morlanwelz)

Belangrijker voor ons verhaal is dat ze botten en schildpadschilden gebruikten om de wil van Shangdi, de natuurkrachten en voorouders te raadplegen. De ziener stelde een vraag, het bot of schild werd verhit tot het barstte, uit de barsten werd dan de toekomst voorspeld, waarna de vraag en het antwoord werden ingekrast in het bot. Dit is de vroegst bekende vorm van schrift in die regio, en de voorloper van het moderne Chinese schrift.

Voor het verhaal van de filosofie van China is de Shang-dynastie vooral belangrijk vanwege de manier waarop de machthebbers van de opvolgende dynastie, de Zhou-dynastie, daarop reageerden. Morgen daarover meer.

[Deze gastbijdrage van Kees Alders, auteur van De wereld vóór God, wordt dus morgen vervolgd. Bedankt Kees!]