[Kees Alders schrijft over de oosterse wijsgerige stromingen. Een inleiding was hier. De eerste serie over Chinese filosofie stond daar en deze week begint de derde reeks, gewijd aan Meester Mo, het boek Mozi en het mohisme.]
Stel: je bent geboren in China in het jaar 475 v.Chr. Dat is aan het begin van de IJzertijd, en ijzer werd onder meer gebruikt voor betere werktuigen in de landbouw. Je leeft daarmee in een tijd van een landbouwrevolutie. Terwijl je ouders en grootouders noodgedwongen boer waren, heb jij de kans gekregen om je te specialiseren, en bijvoorbeeld timmerman te worden.
Het leven lijkt goed, maar er is een probleem: de ruimte die is ontstaan voor de middenstand, blijkt ook te kunnen worden ingenomen door andere activiteiten, zoals oorlog voeren. Het jaar van jouw geboorte wordt in latere tijden ook wel gebruikt als beginjaar van de Periode der Strijdende Staten (ca. 475 – 221 v.Chr.), en deze periode heet niet voor niets zo.
De periode der Strijdende Staten
De periode der Strijdende Staten volgt op de Periode van Lente en Herfst. Beide perioden vormen samen de tijd van de zogeheten Oostelijke Zhou-dynastie. Terwijl de Periode van Lente en Herfst al getekend werd door een feitelijk machteloos keizerlijk hof en een reeks conflicten tussen de diverse Chinese staten, vervallen de deelrijken in de Periode der Strijdende Staten tot openlijke en vaak niets ontziende conflicten.
Dus tijdens jouw leven onderwerpen de grotere staten de kleinere staten met geweld, en bestrijden ze vervolgens elkaar. Er zijn zodoende nogal wat bloedige oorlogen, en zoals zo vaak is de burgerbevolking het haasje. Steden worden platgebrand, landgoederen worden geplunderd, mannen worden vaak gedwongen gerekruteerd of anders vermoord of tot slaaf gemaakt, vrouwen worden geroofd en verkracht.
En dan de machthebbers! Zij denken alleen aan zichzelf. Het geld dat ze niet spenderen aan oorlogen spenderen ze aan luxe. Daarmee bevoordelen ze natuurlijk vooral zichzelf en hun familieleden en vrienden. De rest gebruiken ze om andere mensen van hoge adel te vlijen. En bij wie wordt al dat geld opgehaald? Juist, bij de burgerbevolking: die wordt gedwongen tot harde arbeid en hoge belastingen.
Naast de machthebbers lopen er in jouw samenleving ook zogenaamde “wijzen” en “intellectuelen” rond. Daar heb je echter maar weinig aan! Het ene deel volgt Confucius (zeggen ze), maar ze verblijven vooral aan het hof, waar ze boterzachte adviezen geven en zich bezighouden met “rituelen”. Die kosten ook weer klauwen met geld: het gaat om enorme offervazen, dansers en muzikanten. Dan zijn er ook nog de taoïsten (daoïsten), een nog niet nader omschreven club van cynische gasten die zich terugtrekken uit de samenleving en als een soort kluizenaars van een afstand hun kritiek leveren. Daar kan je ook al niets van verwachten.
Misschien voel je je echter wel aangetrokken tot de filosofische beweging van meester Mo. Want dit verhaal, voel je, kan je helpen. Het gaat ook over jou.
Meester Mo
Mozi is enerzijds de naam van een persoon, en anderzijds de naam van een naar hem vernoemd boek. Van de persoon weten we niet zoveel, maar moderne geleerden gaan ervan uit dat hij wel bestaan heeft. Zijn naam was Mo Di, waarin de voornaam Di is, en Mo vermoedelijk de familienaam. Met het achtervoegsel Zi, “meester”, wordt zijn naam Mozi: Meester Mo. noot
(Tussen haakjes: de jezuïeten die de grote meester Kong de naam Confucius hebben gegeven, duidden meester Mo aan als Micius. Maar er is tegenwoordig niemand meer die hem zo noemt, dus laten we Micius alleen herinneren voor de oudere literatuur. Recenter vinden we ook Mozhu, Mozou en Mo tse, maar dat zijn slechts andere transcripties van het Chinees, die hetzelfde betekenen als Mozi.)
In het boek Mozi wordt Meester Mo aangevoerd als de wijze die de bron zou zijn van alles wat in het boek beweerd wordt. Veel stukken beginnen met woorden als “Meester Mo leerde ons” of “Meester Mo beweerde”. Hoewel we dus weinig over Mo Di weten, heeft hij via de Mozi wel zijn voetafdruk achtergelaten in de geschiedenis.
Het (verborgen) leven van Mozi
Het meest waarschijnlijk is dat het jongetje Di net als Confucius uit de staat Lu kwam, maar Mo Di wordt in oude bronnen ook wel omschreven als “een officier van de staat Song”, een grotere staat ten oosten van Lu. Het een hoeft het ander overigens niet tegen te spreken.
Omdat het boek Mozi vol staat met krijgsadviezen wordt wel verondersteld dat Di is opgegroeid in een familie van krijgsheren. Aan de andere kant wordt ook wel geopperd dat de meester geboren zou zijn uit een familie van handwerkers, omdat in de Mozi ook verwijzingen staan naar het werk van ambachtslieden.
Toch is dit allemaal niet veel meer dan speculatie. Waar en hoe Di is opgegroeid weten we gewoon niet. Maar we weten wel dat hij erg belezen moet zijn geweest, want in het boek dat op zijn lessen geïnspireerd is wordt veelvuldig verwezen naar de Chinese mythologische geschiedenis.
Wanneer Meester Mo precies geleefd heeft, is al even onduidelijk. Hij kan een jongere tijdgenoot van Confucius geweest zijn, maar het kan ook zijn dat hij iets later leefde. We moeten hem dan ergens in de late vijfde of vroege vierde eeuw plaatsen. Daarmee zou hij een tijdgenoot van Sokrates zijn, en wat later hebben geleefd dan Boeddha.
Net als Confucius zou Mo Di een leraar geweest zijn met veel leerlingen, en zou hij rondgereisd hebben tussen de verschillende staten om staatshoofden te trachten te overtuigen zijn filosofie te volgen. Hij moet tijdens of vlak na zijn leven minstens zo populair geweest zijn als Confucius, en minstens zo invloedrijk.
De beweging van de mohisten
Zijn school in Chinese filosofie, het mohisme, bloeide tijdens de Periode van de Strijdende Staten. Zijn vele volgelingen waren gegroepeerd in goed geoliede organisaties – er wordt gesproken over mohistische sekten – die zich op zijn minst in een aantal gevallen ook ontpopten tot bewapende milities die ten strijde trokken om zwakkere staten te verdedigen tegen sterkere. We zullen in een volgend blogje zien waarom dit in lijn is met de mohistische filosofie.
Het mohisme zou hebben bestaan uit op zijn minst twee maar mogelijk meer zelfstandige organisaties. Het is niet duidelijk of die splitsingen alleen op basis van bijvoorbeeld geografie waren, of ook ideologisch of filosofisch van aard. In elk geval zou de beweging na de periode van de Strijdende Staten ophouden te bestaan. De uiteindelijk zegevierende Qin-dynastie vestigde toen een dictatuur die korte metten maakte met alle filosofieën die concurreerden met hun staatsfilosofie, zijnde het Legalisme, dat we later nog eens zullen bespreken. Daarbij waren de mohisten uiteraard het haasje, net als confucianisten en taoïsten. Maar terwijl die laatste twee stromingen uiteindelijk overleefden, is dat het mohisme niet gelukt.
We weten anno nu echter nog redelijk veel van het mohisme, vooral omdat in de bibliotheken hun belangrijkste boek, de Mozi, bewaard is gebleven.
[Daarover in het volgende blogje meer.]
Zelfde tijdvak
Aristoteles over de E.U.-grondwet (4)augustus 26, 2011
Perzisch Cyprusoktober 11, 2019
De slag bij Mantineia (3)juli 12, 2020
Dit gaat vast leuk worden! Alvast bedankt.
Ook ik verwacht een leuke serie.
“er wordt gesproken over mohistische sekten”
Dan wil ik natuurlijk weten: door wie?
Dat staat in bijna ieder overzichtswerk – men schrijft elkaar maar enigszins na. We hebben er volgens mij geen archeologisch bewijsmateriaal van maar de literatuur wijst er echter wel op dat het waarschijnlijk is dat de term met recht gebruikt wordt. Maar dat kwam later 😉