Mohisme 6: De inrichting van de samenleving

Twee Chinese bestuurders (Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel)

[Kees Alders schrijft over de oosterse filosofische stromingen. Een inleiding was hier. De eerste serie over de Chinese filosofie stond daar en we zijn inmiddels aanbeland in de derde reeks: over Meester Mo, over het boek Mozi en de leer van het mohisme. Het eerste deel is hier.]

Zoals in de vorige aflevering gesteld zijn de mohisten ervan overtuigd dat het met de juiste strategie mogelijk moet zijn de mensheid in één generatie zo te veranderen dat het welzijn van allen voortaan volledig geborgd is. Hoe zagen zij dat voor zich?

Uniformiteit in Denken (doctrine #2)

De mohistische ideale samenleving is strikt hiërarchisch. Bovenaan de samenleving wordt de zogenaamde Zoon van de Hemel aangesteld: dat is de persoon die op dat moment het meest toegewijd is aan het idee van de Universele Liefde en de doelstellingen van het mohisme. Deze Zoon van de Hemel wijst vervolgens drie helpers aan, die op hun beurt weer lokale heersers aanwijzen voor elke regio, die vervolgens districtshoofden aanstellen.

Het eigenlijke bestuur vindt niet plaats door middel van wetgeving, maar door het belonen en bestraffen van de juiste en verkeerde gedragingen en intenties. Verkeerde intenties zijn intenties die ingaan tegen de universele liefde, goede intenties bekrachtigen dit.

Het belonen en bestraffen gaat vervolgens drie kanten op. Uiteraard beoordelen de superieuren hun ondergeschikten, en ze bestraffen of belonen hen op basis van geconstateerde intenties. Daarnaast heeft elke ondergeschikte de plicht zijn gelijken te attenderen op fouten. Verder heeft hij de plicht zijn superieuren erop te wijzen wanneer zij een fout maken, en desnoods hogerop de ladder te gaan klagen.

Bij een dergelijke verklikkerscultuur zullen wij ons wellicht wat ongemakkelijk voelen. De mohisten zien dat echter anders. Iemand die een misstand ziet en deze vervolgens niet openbaar maakt, is volgens hen zelfs even schuldig als de dader, en verdient dezelfde straf. Maar ook iemand die iets goeds ziet gebeuren en daarover zwijgt treft blaam. Het centrale idee is dat iedereen waakzaam blijft.

Zo, redeneert Meester Mo (althans volgens de Mozi), krijgt de heerser oren en ogen die alles horen en zien, en wordt een “Uniformiteit van Denken” bewerkstelligd. Deze Uniformiteit van Denken is de tweede van de tien mohistische doctrines.

Het idee van belonen, bestraffen en verklikken komt ook voor in het vroege confucianisme: het staat beschreven in de Analecten. De mohisten zijn er echter veel explicieter over. Ze werken het uit, en plaatsen het als centrale doctrine in hun filosofie.

Uit de militaire verhandelingen in de Mozi blijkt overigens dat de mohisten niet mild waren in het uitdelen van straffen. Mensen die niet mee wilden werken werden terechtgesteld. Net als de toenmalige Chinese autoriteiten beschouwden de mohisten brandmerken, castratie, verminking zoals tatouage in het gezicht of het afhakken van neus of een voet en dus ook executie als toegestane bestraffingen. Straffen als deze waren normaal in de toenmalige Chinese samenlevingen, en worden ook genoemd in de Analecten door de vroege confucianisten. De mohisten weken er niet vanaf.

Verheffing van de Wijzen (doctrine #3)

Het idee van een hiërarchische samenleving was natuurlijk niet nieuw. Het lijkt op het bestuur van de Zhou-dynastie. De Zhou benoemden bestuurders echter op basis van oudere rechten en familieverwantschap. Het privilege te mogen besturen was niet alleen onvervreemdbaar, maar ook erfelijk.

Dit is compleet anders bij de mohisten. Zij selecteren bestuurders op morele kwaliteit en benadrukken dat het gebruikelijk moet zijn om mensen te promoveren en te degraderen, als ze herhaaldelijk goed of slecht gedrag vertonen. Zij vinden dit zo belangrijk dat zij ook daar een doctrine van maken: de Verheffing van de Wijzen.

Opnieuw is er een parallel bij Confucius, die eveneens bestuurders wilde selecteren op basis van verdienste, en opnieuw is dit aspect bij de mohisten verder uitgewerkt. Daarin waren ze voor hun tijd behoorlijk rigoureus. Feitelijk waren ze daarin nog veel principiëler en radicaler dan onze moderne samenleving.

Immers, in onze eigen samenleving die soms als meritocratie wordt aangeduid worden je kansen desondanks nog steeds sterk beïnvloed door de plek waar je wieg heeft gestaan. Ook vindt promotie op de werkvloer vaak plaats op basis van anciënniteit. Verder verschilt onze meritocratie op één punt scherp van het mohistische ideaal: degradatie is in onze samenleving zeldzaam.

Het loopt zelfs tegen allerlei wettelijke bepalingen op: verworven rechten worden in onze samenleving sterk beschermd. Dit leidt op de werkvloeren tot wat beschreven is als het peter principle: het verschijnsel dat in onze organisaties mensen vaak gepromoveerd worden tot ze bij hun zogeheten level of incompetence zijn aangekomen, waar ze vervolgens dan blijven zitten en doorgaan met incompetent-zijn, omdat degraderen nu eenmaal niet aan de orde is. Vanzelfsprekend leidt dit tot allerlei ellende, want incompetentie is uiteraard geen goede eigenschap om een job te vervullen. Een strikt mohistische samenleving zou van dit effect geen last hebben want ze heeft geen enkel probleem met degraderen.

Wat de mohisten in hun doctrine van de Verheffing van de Wijzen verder benadrukken is dat mensen met een hogere functie ook een hogere beloning mogen krijgen en een groter mandaat verdienen, alsmede de middelen (lees: een leger) om dat mandaat af te dwingen. Als deze drie zaken niet goed zijn geregeld, kan het systeem volgens hen niet functioneren.

Verdere doctrines

We hebben nu drie mohistische doctrines behandeld:

de doctrine van de Universele Liefde die geldt als de centrale doctrine,
twee doctrines die ingaan op hoe de maatschappij volgens de mohisten georganiseerd dient te worden: uniformiteit van denken & de verheffing der wijzen.

In een volgend blogje kijken we naar vier doctrines die in mijn ogen sterk samenhangen: de doctrines tegen verspilling.

[Wordt vanmiddag vervolgd]