Heron van Alexandrië

De doseerautomaat van Heron van Alexandrië

De vraag “wat als?” is vermoedelijk de belangrijkste die een historicus kan stellen. De betekenis van een gebeurtenis is alleen te bebalen door te overwegen wat de alternatieven waren. Als de geallieerden in 1944 de slag om Arnhem zouden hebben gewonnen, hadden ze de Duitsers uit de Randstad moeten verdrijven en was de Nederlandse Hongerwinter onvoorstelbaar veel erger geweest – dat soort redeneringen. Over de Oudheid weten we te weinig om zinvol te speculeren, maar dat neemt niet weg dat het gebeurt. Eén zo’n vraag is: wat als Heron van Alexandrië navolging zou hebben gehad?

Ingenieur Heron van Alexandrië

Wij zouden Heron een ingenieur noemen. Hij woonde in Alexandrië, maar het is niet helemaal duidelijk wanneer hij leefde. Er is wel op gewezen dat een door hem beschreven zonsverduistering die moet zijn geweest van 62 na Chr., en dan leefde hij dus in de eerste eeuw. Hij is echter ook bekend als uitvinder van een eenvoudige stoommachine, die Vitruvius al aan het begin van onze jaartelling beschrijft, en dat plaatst hem dus eerder.

De “wat als?”-vraag betreft vooral die stoommachine: wat als zijn tijdgenoten het potentieel hadden begrepen en simpele locomotieven waren gaan bouwen? U kunt zich voorstellen dat alleen de keizer zoiets kon financieren en dat die kerel zou hebben gedacht aan de spoorlijn Ostia-Rome, waardoor de problemen met het graantransport over de Tiber in een klap zouden worden opgelost. Het zou zo hebben kunnen gaan en we leren iets over de anti-technische mentaliteit van de Romeinse elite dat ze Herons idee niet hebben opgepikt. (Voor andere speculaties: zie “The Red Queen’s Race” van Isaac Asimov.)

De geschriften van de vernufteling zijn merendeels verloren gegaan, maar hij wordt door latere auteurs vermeld en zou ook de uitvinder zijn geweest van enkele theatermachines, van bepaalde modellen pomp en fontein en tevens van voorlopers van de windmolen en het orgel. Verder bedacht hij een installatie waarmee iemand die een brandoffer ontstak, de lucht in een vat deed uitzetten, waardoor een mechaniek in beweging werd gezet dat tempeldeuren deed opengaan. Als wiskundige wordt Heron onder meer herinnerd om de Formule van Heron.

Kauwgomballenautomaat

Hierboven ziet u een door Ester Schraven, over wie ik al eerder blogde, nagebouwde automaat. Die zorgde voor de afgifte van afgemeten hoeveelheden wijn, wat nuttig was omdat mensen, als ze vrijuit wijn konden nemen, de neiging hadden te veel uit het vat te scheppen. (Ongeveer zoals bezoekers van de bloedbank teveel roze koeken meenamen.) Het apparaat was ook bruikbaar om een vaste hoeveelheid water af te geven: belangrijk voor de wassingen in een tempel, maar in hete landen kan water schaars zijn, en is het zaak dat mensen niet te veel water gebruiken.

De automaat werkt door in de gleuf bovenaan aan muntje te gooien, die viel op een bakje aan een hefboom. Die trok dan een klepje open in een reservoir, zodat de vloeistof begon te stromen. Ondertussen helde het bakje onder het gewicht van het muntje om, totdat dat er vanaf viel, waarna een tegenwicht de hefboom terug deed kantelen en het klepje weer dicht deed. Voor zover ik weet hebben archeologen nooit zo’n apparaat opgegraven, maar we hebben dus een beschrijving, die Schraven in staat stelde deze automaat na te bouwen. Een kleine aanpassing is dat je, na betaling van €0,50, geen water of wijn krijgt, maar een kauwgombal.