De Nijmeegse stadsrechten (3)

Kopie van een inscriptie die Ulpia Noviomagus vermeldt (Valkhof Museum, Nijmegen)

[Laatste van drie blogjes over de hypothetische “stadsrechten” van de Romeinse stad Nijmegen. Het eerste was hier.]

In het eerste blogje schreef ik dat J.E. Bogaers om onbekende redenen de aanname deed dat Nijmegen Romeinse stadsrechten zou hebben gehad. Daarna vertelde ik dat dit in elk geval geen marktrechten kunnen zijn geweest. Dat er zoiets heeft bestaan als een municipium-status, volgens Bogaers ook een mogelijke vorm van zijn hypothetische stadsrechten, veronderstelt een koppeling aan ius Latii, maar Ortiz de Urbina heeft erop gewezen dat dat verband niet bewezen is. Fergus Millar betwijfelt zelfs het bestaan van een municipale status.

Andere argumenten

In de discussie zijn natuurlijk meer argumenten naar voren gebracht. Voor Nijmegen is bijvoorbeeld genoemd dat het zich ging aanduiden als Ulpia Noviomagus. Dit is, voor zover ik overzie, de enige reden waarom keizer Marcus Ulpius Trajanus verantwoordelijk wordt gehouden voor de verlening van marktrechten (Bogaers) of voor marktrechten én municipium-status (Haalebos). We hoeven echter helemaal geen staatsrechtelijke wijzigingen aan te nemen als de gebruikelijke Romeinse hielenlikkerij voldoende verklaart. Ik noemde al vaker de Andalusische stad Sabora, dat aan keizer Vespasianus vroeg of het zich naar hem mocht vernoemen en als antwoord kreeg dat de gemeente zich mocht noemen zoals ze wou, zolang ze haar verplichtingen maar nakwam.

Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (3)” →

De Nijmeegse stadsrechten (2)

Een Amor uit Nijmegen (Rijksmuseum van Oudheden, Leiden)

[Tweede van drie blogjes over de hypothetische “stadsrechten” van de Romeinse stad Nijmegen. Het eerste was hier.]

In het vorige blogje schreef ik dat J.E. Bogaers de hypothese introduceerde dat Nijmegen stadsrechten had gehad, en dat die de vorm hadden van óf marktrechten óf een status als municipium.

Marktrechten?

De Romeinen kenden een marktrecht, ius nundinarum. Dit had betrekking op landelijk gebied, zoals de villa’s van de grootgrondbezitters.noot L. de Ligt, “Roman Law, Markets and Market Prices”, in: Du Plessis, P.J., (red.), Handbook of Roman Law and Society (2016). Het was voor hen praktisch als de arbeiders hun inkopen dichtbij huis konden doen. Steden – wat dat ook waren – organiseerden sowieso markten. Omdat Nijmegen, dat met enkele duizenden inwoners een echt stedelijke kern was, deze rechten dus al bezat, kan het onmogelijk stadsrechten hebben gekregen doordat een keizer het ius nundinarum toekende. Terecht noemt archeoloog Jan Kees Haalebos het niet aannemelijk dat het Flavische Nijmegen (d.w.z. de stad tussen pakweg 70 en 100 na Chr.) geen markt bezat.noot J.K. Haalebos, “Mosterd na de maaltijd. Een vergeten jubileum: Traianus en het jaar 98 na Chr. in Nijmegen”, in: Jaarboek Numaga 47 (2000).

Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (2)” →

De Nijmeegse stadsrechten (1)

Een recent opgegraven kopje van Bacchus (Stadhuis Nijmegen)

Afgelopen zomer schreef ik enkele keren over Nijmegen in de Romeinse tijd: over de geschiedenis van die stad, over Museum Kam, over aardewerk dat ik zag in Museumpark Orientalis, over het vernieuwde Valkhof Museum. Ik sprak ook classicus Vincent Hunink en allerlei anderen. En iedereen die ik sprak, stelde ik dezelfde vraag: hoe zit dat nou, met die claim dat Nijmegen rond 100 na Chr. “stadsrechten” heeft gekregen? Immers, Fergus Millar heeft in 1977 in zijn beroemde boek The Emperor in the Roman World de zogeheten municipium-status geproblematiseerd.

Eigenlijk bleek niemand goed te weten waarop de claim was gebaseerd. Zoals op deze blog wel vaker is geconstateerd: omdat de opleidingen te kort zijn, kunnen archeologen in Nederland niet voldoende kennis opdoen van de andere oudheidkundige disciplines, zodat ze regelmatig (en te goeder trouw) inzichten herhalen die hun collega’s allang hebben ondergraven. In Nijmegen kreeg ik alle hulp om eens uit te zoeken waar de claim nou vandaan komt – daarvoor mijn oprechte dank. Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (1)” →

Een Romeinse mop

Inscriptie uit Aesernia (Louvre, Parijs)

Hierboven ziet u een leuke inscriptie. Ze komt uit het antieke Aesernia, het huidige Isernia in zuidelijk Italië, en ze behoort tot de collectie van het Louvre. U heeft normaal gesproken dus weinig kans om dit monumentje te zien, want zelfs als je een tijdslot reserveert in het Parijse museum, duurt het twee uur voordat je door de security bent. Gelukkig stond deze inscriptie een tijdje geleden op de expositie over Paestum in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, waar ik haar fotografeerde.

De twee eerste regels van deze inscriptie, die bekendstaat als EDCS-14803688 en dateert van tussen 50 en 150 na Chr., zijn vrij simpel.

L(ucius) Calidius Eroticus
sibi et Fanniae Voluptati v(ivus) f(ecit)

Lees verder “Een Romeinse mop” →

Heron van Alexandrië

De doseerautomaat van Heron van Alexandrië

De vraag “wat als?” is vermoedelijk de belangrijkste die een historicus kan stellen. De betekenis van een  gebeurtenis is alleen te bebalen door te overwegen wat de alternatieven waren. Als de geallieerden in 1944 de slag om Arnhem zouden hebben gewonnen, hadden ze de Duitsers uit de Randstad moeten verdrijven en was de Nederlandse Hongerwinter onvoorstelbaar veel erger geweest – dat soort redeneringen. Over de Oudheid weten we te weinig om zinvol te speculeren, maar dat neemt niet weg dat het gebeurt. Eén zo’n vraag is: wat als Heron van Alexandrië navolging zou hebben gehad?

Ingenieur Heron van Alexandrië

Wij zouden Heron een ingenieur noemen. Hij woonde in Alexandrië, maar het is niet helemaal duidelijk wanneer hij leefde. Er is wel op gewezen dat een door hem beschreven zonsverduistering die moet zijn geweest van 62 na Chr., en dan leefde hij dus in de eerste eeuw. Hij is echter ook bekend als uitvinder van een eenvoudige stoommachine, die Vitruvius al aan het begin van onze jaartelling beschrijft, en dat plaatst hem dus eerder.

Lees verder “Heron van Alexandrië” →

De extra mijl

Mijlpaal uit Rafaneia

In het Engels kun je van iemand vragen of ’ie voor dit of dat project bereid is an extra mile te gaan: zich bovenmatig in te spannen. Dat gaat terug op een vers uit het Evangelie van Matteüs, uit de Bergrede, waarin Jezus adviseert:

Als iemand je dwingt één mijl met hem mee te gaan, loop er dan twee met hem op.noot Matteüs 5.41; NBV21.

Het komt uit de Bergrede, waarin Matteüs Jezus presenteert als een schriftgeleerde, die zijn commentaar geeft op de Wet van Mozes. Als God de Joden uitverkoren heeft, is het minste wat Joden terug kunnen doen, proberen de Wet zo goed mogelijk na te leven en diepste betekenis te vinden. De Jezus van Matteüs is hier een schriftgeleerde die zijn duit in het zakje doet, ongeveer zoals de auteur van 4QMMT. Jezus’ uitleg is een oproep tot een welhaast bovenmenselijke volmaaktheid: mensen moeten ernaar streven even volmaakt te zijn als God zelf. Je moet dus maar een extra mijl lopen.

Lees verder “De extra mijl” →

Roepen in de woestijn

Rechte weg in de woestijn

Zo nu en dan schuif ik aan bij mijn goede vriend Richard, die van alles weet over van alles, zodat een gesprek altijd ergens over gáát, en die verder ook nog een van de aardigste mensen is die ik ken, zodat een gesprek ook altijd gezellig is. En onlangs attendeerde hij me op iets grappigs in het Evangelie van Marcus. Dat begint als volgt.

Er staat geschreven bij de profeet Jesaja: “‘Let op, ik zend mijn bode voor je uit, hij zal je een weg banen. Een stem roept in de woestijn: ‘Maak de weg van de Heer gereed, maak recht zijn paden!’”

En zo is het gebeurd toen Johannes ging dopen in de woestijn en de mensen opriep tot inkeer te komen en zich te laten dopen.noot Marcus 1.2-4; NBV21.

Lees verder “Roepen in de woestijn” →

Een Romeins konijn

Reliëf van een konijn (Archeologisch museum, Mérida)

Het konijn. Dat is een berucht beest, oudheidkundig gesproken dan. Om te beginnen vermeldt de best-gelezen vertaling van een antieke tekst, de Statenvertaling dus, het dier alleen maar dankzij een vergissing. Het in de grondtaal gebruikte woord, sjafan, betekent feitelijk een klipdas. Het konijn kwam namelijk niet voor in het oude Nabije Oosten. Nog zoiets: Nederlanders willen nog weleens beweren dat de Cananefaten, een bevolkingsgroep uit het huidige Zuid-Holland, een naam hebben die betekent dat ze konijnen aten. Dat is ook al niet waar. Weliswaar maken konijnen de duinen en andere waterkeringen met hun tunnels onveilig, en weliswaar zijn er duinen en waterkeringen in Zuid-Holland, maar opnieuw: er was daar geen konijn te zien in de Romeinse tijd.

Het beestje is pas in de Middeleeuwen begonnen aan zijn wereldwijde opmars. In de Oudheid leefde het vooral op het Iberische Schiereiland. De enige uitzonderingen zijn de konijnen die in hokken werden gehouden, klaar voor de slacht. Dat kwam ook in Gallië en Italië weleens voor, maar die dieren zijn niet de voorouders van de latere konijnen elders.

Lees verder “Een Romeins konijn” →

Veleda

Veleda (Walhalla, Regensburg)

Vandaag blogje numero 7500, en ik wijd het aan een van de grote vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis: Veleda. De enige keer dat ik iets zag dat in de verte leek op een standbeeld, was een reliëf in Regensburg, in het Walhalla. Maar misschien moeten we daar eens verandering in gaan brengen.

Om te beginnen: Veleda was (althans volgens de Romeinse auteur Publius Cornelius Tacitus) een van de belangrijkste personages uit de Bataafse Opstand, namelijk de profetes die de diverse Germaanse groepen het vertrouwen gaf voor de strijd tegen Rome. Zelf behoorde ze tot de Bructeren, die leefden van de Achterhoek tot aan de Lippe in Duitsland.

Lees verder “Veleda” →

Moesia

De Donau bij Ruse

Europa kent al eeuwen twee grote handelsroutes. De ene was de corridor van de Noordzee via Rijn, Moezel, Saône en Rhône naar de Middellandse Zee. De andere stond daar haaks op en leidde naar het oosten: de Donau. De eerste landbouwers, de eerste metaalwerkers en de eerste Indo-Europees-sprekenden kwamen hierlangs stroomopwaarts, later gevolgd door Sarmaten, Hunnen, Avaren en Magyaren. Bij de Zwarte Zee zagen zij vóór zich een vruchtbaar gebied, begrensd door rechts de Donau en links het Balkangebergte. Die vruchtbare zone strekt zich uit tot Belgrado, het antieke Singidunum, waar de vlakte zich noordwaarts opende naar de Hongaarse poesta.

De naam Moesia

In de vijfde eeuw v.Chr. worden tussen Donau en Balkan genoemd:

  • de Dardaniërs (in wat nu Servië heet),
  • de Triballiërs (in het noordwesten van Bulgarije)
  • en de Geten (in het noordoosten van Bulgarije).

De laatste twee worden gewoonlijk gerekend tot de Thraciërs. Romeinse bronnen uit het begin van de jaartelling suggereren dat hier ooit ook Mysiërs hadden gewoond, een groep die later zou zijn verhuisd naar de Zee van Marmara. Naar hen noemden de Romeinen de regio Moesia.

Lees verder “Moesia” →