[Ik was een weekendje in Nijmegen en wijd er een reeks blogjes aan. Dit is het laatste en het eerste was hier.]

Het Museumpark Orientalis heette ooit de Heilig Land-stichting en was destijds, een eeuw geleden, bedoeld om mensen die de pelgrimage naar Palestina niet konden maken, te tonen in welke wereld Jezus had geleefd. Sympathiek bedoeld, maar de implicatie was dat in het Midden-Oosten de tijd had stilgestaan en dat de bewoners niet in staat waren tot dezelfde innovatie die typerend is voor Europa. Orientalis is echter niet alleen een confrontatie met het denken van een eeuw geleden, het is ook het museumpark dat elke zomer ruimte biedt aan het Laat-Romeins Festival, het gezelligste en oudste nog bestaande Romeinenfestival in Nederland.

Keramiek

In het tentoonstellingsgebouw is nu een expositie over oude handelsroutes, die dus mooi aansluit bij de nieuwe opstelling in het Valkhof Museum, maar ik kwam vooral om wat bekenden te ontmoeten en me door archeologe Ester Schraven van Celicia Ceramics te laten bijpraten over historisch geïnspireerd aardewerk. Elk museum verkoopt wel wat imitaties van antiek keramiek of glas, maar ik heb geen idee hoe dat nu wordt gemaakt en hoe authentiek dat nu eigenlijk is.

Ik leerde vooral hoe weinig ik eigenlijk van aardewerk wist. Om te beginnen iets over de klei. Je zou denken dat iemand uit Cuijk, waar Schraven woont, het liefst klei zou gebruiken uit de Maas, en zo is het ook, maar dat gaat zomaar niet. De klei uit die rivier bevat zout en dat geeft problemen in een elektrische oven. Schraven zou daarom het liefst eens werken met een op hout gestookte oven, zoals aanwezig in Orientalis, en wie weet gebeurt dat nog eens.

Terra sigillata

Maar ook dan is niet alles mogelijk. Schraven legde me uit waarom het beroemde oranjerode terra sigillata-aardewerk maar op een beperkt aantal plaatsen te vervaardigen viel. Je hebt er een bepaalde klei voor nodig, die niet overal voorkomt. Ze attendeerde me op het aardewerk uit De Holdeurn, een atelier uit de tweede eeuw onder de rook van Nijmegen, waar Romeinse pottenbakkers probeerden terra sigillata te imiteren. Dat lukte ze echter niet. De vorm, dat ging wel, maar de klei die ze benutten, stond niet dezelfde glans weer te geven.

Tussen haakjes: terra sigillata heette in de Romeinse tijd “Samisch aardewerk”; de huidige, Latijns klinkende naam is te ingeburgerd om nog te vervangen maar “terra sigillata” is in de letterlijkste zin des woords potjeslatijn. Het betekent overigens “gestempeld aardewerk” omdat het met een mal werd gemaakt.

Terra sigillata, legde Schaven me uit, is niet het luxeaardewerk waar het vaak voor wordt gehouden. Het werd in grote aantallen vervaardigd met mallen en men bakte het met drie, vier ovens tegelijk. Dit was een bulkproduct, dat alleen maar kostbaar werd – en dus kon gelden als luxeproduct – door de hoge transportkosten. Het kwam immers uit Arezzo en de Provence.

Eén voordeel dat die plaatsen hadden boven andere locaties, was de betrekkelijke nabijheid van de zee. Niet alleen maakte die export eenvoudiger, maar ook: er was wier. Dat werd gedroogd, gemalen en door de klei gemengd, waardoor die niet ging klonteren.

Klei en kleur

De bij Arezzo en in Zuid-Frankrijk gewonnen klei bood nog andere voordelen. Ze kon worden gebruikt op twee manieren. Enerzijds om de eigenlijke kommen, borden of kannen mee te vormen, anderzijds om de vloeistof te maken waarmee je het voorwerp kon bedekken met een flinterdun laagje slib: ultrafijne kleideeltjes, die kruipen in de poriën van het aardewerk, waardoor die zich sluiten en een product waterdicht wordt. Wie eruit drinkt, zal dus geen aardewerksmaak in de mond krijgen. Het procedé is ook elders bekend (bijv. African Red Slip).

Uiteraard kon je aardewerk ook glazuren. De Romeinen kenden de techniek, en elk museum heeft ook wel een paar voorbeelden, maar pas in de Middeleeuwen werd deze methode om aardewerk waterdicht te maken echt gangbaar. Schraven toonde me allerlei voorbeelden die illustreerden dat het lastig was vooraf te weten wat het resultaat zou zijn. Afhankelijk van de klei, de temperatuur van de oven en de plaats van een voorwerp in de oven, kon een voorwerp andere kleuren krijgen.

Antieke pottenbakkers bereikten andere kleureffecten door wat bekendstaat als reducerend stoken: in een oven met open vuur wordt dan de luchttoevoer onderbroken of verlaagd, waardoor het vuur zuurstof onttrekt aan de metaaloxiden in de klei, die daardoor een andere kleur krijgen. Met een elektrische oven is dit niet te imiteren, en ook dat is een reden waarom Schraven eens met de oven in Orientalis zou willen werken.

Krimp

Ik heb al een paar keer genoemd dat aardewerk kan worden gemaakt met een mal. De pottenbakker maakt dan eerst een voorbeeld. Die wordt gebakken en het harde voorwerp wordt dan gebruikt om de mal te vervaardigen, die feitelijk een negatiefafdruk is van het voorbeeld. Die mal wordt dan ook gebakken en kan worden gebruikt om een negatief van dit negatief te maken, dat dan weer een kopie is van het origineel. Maar wat ik nooit had gerealiseerd, is dat eerst de mal krimpt en vervolgens het product uit die mal. Het eindresultaat is dus kleiner dan het origineel.

En zo leerde ik, in het uurtje dat ik met Ester Schraven zat te kletsen, van alles bij over antiek aardewerk. Ik eindig met de fleurige rammelaar die u hierboven zag. Die diende natuurlijk om baby’s gerust te stellen. En ook volwassenen, want met een rammelaar verjoeg je boze geesten. Het origineel is gevonden in Athene en dateert uit de derde of vierde eeuw na Chr., en er waren voldoende verfsporen om te weten hoe het gekleurd was: bont. Wat, voor wie het nog niet wist, weer eens een aanwijzing is voor de veelkleurigheid van de antieke wereld.

PS

Archeologe Ester Schraven vervaardigt door historische voorbeelden geïnspireerd aardewerk, en ik maak graag even reclame voor haar producten, die leverbaar zijn via haar website Celicia Ceramics. Daar verstrekt ze ook achtergrondinformatie. Schraven is vandaag en morgen aanwezig op het Romeins Festival in Aardenburg.

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.