Iedereen kent het verhaal van Sodom en Gomorra: twee steden, vermeld in de Bijbel, die vanwege de ongehoord grote zonden van de inwoners door God werden verwoest. Het motief van zo’n wegens de slechtheid der bewoners vernietigde stad is ook bekend uit Arabische en Griekse literatuur (Filemon en Baukis). En uit Nederland, waar de zondigheid en slechtheid der bewoners zo groot moet zijn geweest dat volkskundige Jaques Sinninghe (1904-1988) in zijn Katalog der niederländischen Märchen-, Ursprungssagen-, Sagen- und Legendenvarianten (1943) niet minder dan drie versies kon aanwijzen van het Sodom-en-Gomorra-motief:
- SINSAG 1141: Das versunkene Schloss; schlechter Ritter von der Erde verschlukt;
- SINSAG 1144: Das versunkene Kloster; versinkt wegen der Schlechtigkeit der Mönche;
- SINSAG 1145: Die untergegange Stadt; versinkt wegen des Übermutes der Bewohner.
Het gaat dus om kastelen, kloosters en zelfs complete steden die vanwege de misstappen van hun bewoners ten onder gaan. Doorgaans is het God zelf die de verwoesting regelt. In tegenstelling tot Sodom en Gomorra, die hun einde vinden in een regen van zwavel, gaat het in de Nederlandse verhalen steeds om gebouwen of steden die verzinken, nu eens in de grond waarop ze staan, dan weer overstroomd door water.
Twee legenden uit Gelre
We kennen het Sodom-en-Gomorra-motief uit verschillende sagen. Zo is er de sage van Egbert van Loenen, een wrede ridder uit de Betuwe, die is getrouwd met een vrome vrouw. Zij is bedroefd dat haar rijkdom afkomstig is van roof- en plundertochten en besluit, om iets goed te maken, aan de kerk van Herveld een klok te schenken. Die zal ingewijd worden met kerstmis, maar haar man luidt de klok al eerder. Prompt steekt een storm op en breekt de dijk. Het hele kasteel verdwijnt in het water en elke kerstnacht is het gelui van de klok nog te horen.
Verder is er een verzonken slot aan het riviertje de Niers: opnieuw een legende over een bandeloze en slechte kasteelheer, die leefde in Opper-Gelre (tegenwoordig in Duitsland). Hij krijgt op een avond bezoek van een oude pelgrim, die hij wreed verjaagt. De pelgrim – de luisteraar krijgt de indruk dat het Christus zelf is – laat vervolgens het kasteel geheel en al in de diepte verdwijnen.
De Kloosterwiel
Verder is er een relatief onbekend verhaal met Sodom-en-Gomorra-motief over de Kloosterwiel bij Zaltbommel. Aan het begin van de vijftiende eeuw stichtte de Vrouwe van Brakel hier een benedictijner klooster, dat hertog Karel van Egmond in de zestiende eeuw liet slopen omdat het bruikbaar was voor een aanval op Zaltbommel. De restanten van het klooster zijn daardoor niet meer zichtbaar.
Dit klooster is in het volksgeheugen herinnerd gebleven, want later ontstond de legende dat er ooit op de plek van het Kloosterwiel een klooster had gestaan. (Het stond in feite op de oever.) Het verhaal luidt nu dat kloosterlingen afdwaalden van de oude strenge regels van tucht en vlijt. Overdaad, dronkenschap en wellust deden hun intrede. Als straf begon de rivier de Waal te kolken en te bruisen en overspoelde het klooster, inclusief zijn bewoners. In plaats daarvan ligt er nu dus de Kloosterwiel. En wees voorzichtig, want soms herrijzen de monniken ’s nachts om, gekleed in witte gewaden, voorbijgangers de wiel in te trekken. Omwonenden kijken wel uit om na zonsondergang de dijk nog te betreden.
Een verzonken klooster
Het bekendste voorbeeld van het Sodom-en-Gomorra-motief uit Nederland is de sage van het verzonken klooster in het Solse Gat op de Veluwe. Daarover in een toekomstig blogje nog eens meer.
Voor het moment nog één twijfelgeval: de legende over het verzonken klooster in Velp bij Grave. Daar is een zwarte waterpoel waar ooit, tijdens een verschrikkelijke aardbeving, een heel klooster in zou zijn verzonken. Als je een steen in de poel gooit, hoor je een holle klank weergalmen, aangezien de steen altijd terechtkomt op een klok. Bij alle grote kerkelijke feesten hoort men ’s nachts de getijden in het klooster zingen.
Hoewel de volksverhalenbank van het Meertens Instituut deze legende als SINSAG 1144 classificeert (“Das versunkene Kloster; versinkt wegen der Schlechtigkeit der Mönche”), is er bij mijn weten geen sprake van een straf van God. Er zijn diverse kloosters in Velp geweest en het is inderdaad mogelijk dat er ooit een tijdens een overstroming van de Maas verdronken is.
[Een postume bijdrage van de vorig jaar overleden Hans Overduin.]
“… Opper-Gelre (tegenwoordig in Duitsland)”
plus in de provincies Limburg. Roermond is een paar eeuwen lang de tweede stad van Gelre geweest.
Enigszins tot mijn schande kende ik geen van deze verhalen. Daarom mijn posthume dank.
Dat is een beetje het probleem van de Gelderse geschiedenis: er zijn diverse afstammelingen, om te beginnen in Duitsland en Nederland, en binnen Nederland dan weer in Gelderland en Limburg. En binnen het huidige Gelderland zijn de Betuwe, de steden, de Veluwe en de Achterhoek weer totaal verschillende landschappen.
Een non-probleem zodra we doen wat ik al eerder bepleitte: de vaderlandse geschiedenis vervangen door een geschiedenis van de Lage Landen. Al krijgen we daar natuurlijk andere problemen voor terug.
OK, dus de oorsprong van de provincie Gelderland, het huidige plaatsje Geldern, ligt in Duitsland ter hoogte van Noord-Limburg. Een hele verhuizing… Weer wat geleerd!
Tot Bismarck ingreep was Nederlands de officiële taal van Gelderen.
En dan ook nog een toepasselijk tegeltje erbij. Hoe vind je zoiets? Of is dit een vaker gebruikt motief, als een soort waarschuwing? Boel tegeltjes gezien, maar nog nooit een met een verzonken kerk.
Het is een ontdekking van Hans Overduin. Ik zou het ook niet hebben herkend. Ik ben het wezen controleren in het Boshuis en er zijn meer van dit soort tegels. Wat interessant is omdat het op een kwartier wandelen is van het Solse Gat, waar een verzwolgen klooster ligt.
Je kunt dat tegeltje zelf gaan bekijken, want in het Boshuis kun je lekkere pannenkoeken eten! Drie ligt in het Speulderbos, waar je heerlijk kunt wandelen. Er liggen een paar grafheuvels uit de vroege bronstijd (Veluwse Klokbeker-cultuur) in buurt. Ook bijzonder is een reconstructie van een onderduikershol.
Waarschuwing: bij het Solse Gat spookt het, dus daar moet je na zonsondergang niet zijn, wat overigens ook niet mag in het hele natuurgebied. De wolf kun je er ook tegenkomen, al heb ik hem nog niet gezien.
“Ook bijzonder is een reconstructie van een onderduikershol.”
Het was een vrij uitgebreide toestand, een soort dorpje, waar heel wat onderduikers hebben gezeten, o.a. mijn schoonvader. Op een gegeven moment zijn ze verraden en toen ontsnapt langs een vrij lange onderaardse vluchtgang.
Bij het Solse gat kun je trouwens tegen de avond heel vaak de Witte Wieven zien, die volstrekt onschuldig zijn,
‘Het was een vrij uitgebreide toestand, een soort dorpje, waar heel wat onderduikers hebben gezeten (…)’
Dat is het Verscholen Dorp bij Vierhouten. Dat ligt tussen Nunspeet en Elspeet. Drie ligt bij Ermelo.
Wat bijzonder overigens dat jouw schoonvader in het Verscholen Dorp heeft gezeten! Het is deels gereconstrueerd in het bos. Je moet het even weten, maar het is goed aangegeven. Er loopt een fietspad langs en wandelen in het Vierhouterbos en de Elspeterheide is altijd mooi.
Het Onderduikershol bij Drie is alleen nog een verdieping in de grond, waarvan de contouren met gekleurde paaltjes zijn aangegeven.
Goed te weten dat de Witte Wieven onschuldig zijn. Je hoort van die verhalen…
Witte wieven zijn alleen onschuldig voor de onschuldigen.
Ik heb het nog eens nagekeken.
Een dorpje was het Onderduikershol bij Drie niet. Er was wel een onderaardse ontsnappingsroute, wat jouw reactie bevestigd.
https://www.tracesofwar.nl/sights/4667/Onderduikershol-Drie.htm
Als een overleden auteur een postume bijdrage kan schrijven over herrijzende doden, dan komt dat toekomstige blogje dat hij aankondigt er vast ook nog wel.
Ook in Vlaanderen is dit een bekend motief, leert een snelle zoektocht in mijn verzameling sagen en legenden. Klokken, kloosters, kastelen en ganse steden blijken niet bijzonder bestand tegen verzakkingen, al zijn de wankele fundamenten eerder moreel dan bouwkundig. Kerkelijke feestdagen zijn momenten waarop de onderaardse plekken nog even de bovenwereld kunnen beroeren. Vooral tijdens de Kerstnacht weergalmt het klokkengelui in vennen, vijvers en meren dat het een lieve lust is.
In Kanegem bij Tielt lag de Oude Wal, volgens de omwonenden een verzonken Tempelierskasteel. Op Goede Vrijdag mochten de gestrafte ridders ’s nachts hun ondergronds gevang even verlaten, een gelegenheid die ze dankbaar aangrepen om voorbijgangers op te knopen.
Ook de Tempeliers bij het Limburgse Mechelen ‘leefden niet volgens de heiligheid van hun staat’, maar eerder in een constante staat van dronkenschap, wat ze moesten bekopen met een zondvloed die het klooster in de grond opslokte. Het weerhield de Tempeliers er niet van om nog vele jaren later ’s nachts verder te zingen. Op Allerheiligenavond luidden ze hun klokje.
Een rijke dame uit Kanne verdween met kasteel en al in de mergelbodem omdat ze voor de lol met haar koets dwars door een processie reed.
In Vlaams-Brabant verzonk een hele stad in het veen als straf voor ofwel haar hoogmoed of de ongastvrijheid van haar inwoners. Eén schamel huis, dat van de enige gastvrije, een arme man, bleef gespaard. De overlevenden bouwden ernaast de nieuwe stad Zoutleeuw.
Een vrouw die eten zocht voor haar vee vond er een rood draadje en trok eraan. Plots haalde ze een torenkruis uit de vijver op. ‘Jezus, Maria!’, riep ze geschrokken, zoals wij allen zouden doen. Jammer, want daardoor brak het draadje af. Anders had ze voorzeker de hele stad uit het veen naar boven getrokken.
In Herenthout is de stad Ouden, ooit nog Romeins geweest, in het Diepdal verzonken. Waarom, dat weet de verteller niet.
Niet dat er voor elke sage een verklaring moet zijn, maar misschien liggen ondertussen verdwenen vondsten soms aan de basis: opgegraven schatten, muurresten…
Bij de atletiekvereniging is er een trainer die homoseksueel is. Ik legde aan hem uit dat homoseksuelen vroeger sodomieten werden genoemd, naar aanleiding van het verhaal over Sodom en Gomorra.