Bijna veertien jaar geleden, toen deze blog net bestond, stelde ik aan de lezers de vraag welke zaken uit de Oudheid ze mooi vonden:
Ik nodig u uit tien mooie dingen uit de Oudheid te noemen die iedereen zou moeten kennen. Er zijn geen beperkingen: Martialis’ gedicht over Erotion, de Nefretite-buste uit Amarna, de Oxyrhynchushymne, alles is toegestaan.
Het resultaat zal, als het goed gaat, bestaan uit twee lijsten:
- dingen die je zou kunnen lezen
- dingen die je zou kunnen bekijken.
Het moet mensen helpen bij een museumbezoek, bij de keuze van een vakantiebestemming of bij het zoeken naar iets moois om te lezen.
Eerlijk gezegd: ik zou niet op het idee zijn gekomen die vraag te herhalen, als ik niet bezig was met het nalopen van verouderde links, waardoor ik momenteel op allerlei oude blogjes en pagina’s kom. Toen ik die pagina van veertien jaar geleden terugzag, bedacht ik: dat moeten we nog eens doen!
De afbakening is dezelfde als toen: genre, volk, cultuur, of landstreek maken niet uit. Theoretisch is het dus mogelijk dat iemand tien stuks protogeometrisch aardewerk aanlevert, en ik zal het niet verbieden, maar ik heb liever wat variatie. De enige echte beperking bestaat uit tijd en ruimte: het gebied tussen Ierland en China, tussen pakweg 3000 v.Chr. en 650 n.Chr. Dus geen door de Oudheid geïnspireerde kunstwerken uit de Renaissance. En, vooruit, nog een andere beperking: maak uw lijstje niet langer dan een stuk of tien schoonheden.
Hoe kunt u anderen bevoordelen? Vrij simpel: ruim 300 mensen hebben de mogelijkheid om hieronder te reageren, dus dat is alvast geregeld. Alle anderen kunnen gebruik maken van deze pagina. Noem bij voorwerpen ook het museum waar anderen het kunnen zien, noem bij antieke mythen even de auteur. Ongetwijfeld zit er bij uw bijdragen iets waarover ik nog nooit heb geblogd en dat me inspireert, en ongetwijfeld verrijkt u ook andermans leven.
Als u anderen op dit projectje attendeert, wordt het nog leuker. Ik wil op 25 augustus de uitslag bekend maken.
De ruiter in het Nationaal Archeologisch museum Athene,
De Hagia Sophia,
De bokser van het Quirinaal, de Hermes van Praxiteles in Olympia, maar ook de tempels in Paestum.
Deze zaken hebben op mij een enorme indruk gemaakt, naast natuurlijk vele andere.
We mogen alleen onze ogen gebruiken?! Ik teken bij deze protest aan.
Zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Seikiloslied?wprov=sfti1#
Hé, ik noem toch de Oxyrhynchoshymne? 😉
Mijn tien hoogtepunten uit de Oudheid.
Geen gemakkelijke opgave, want ach: er is zoveel moois te noemen. Maar ‘in der Beschränkung zeigt sich erst der Meister’, dus waag ik me er toch maar aan. In tamelijk willekeurige volgorde:
• De idolen van de Cycladen: beeldjes en beelden uit de periode van circa 3200-2000 v.Chr. – voor het eerst door mij gezien tijdens de Europalia-tentoonstellingen in Brussel, die gewijd waren aan Griekenland (1982). Een fraai overzicht van deze kunstvorm is te vinden in het weinig bezochte Museum voor Cycladische Kunst in Athene.
• Het begin van de Odyssee: als je iemand ontmoet met wie het gesprek toevallig op de middelbare schoolopleiding komt, en als hij/zij ook op het gymnasium gezeten heeft gebeurt het vaak dat er wederzijds gereciteerd wordt: “Andra moi ennepe, Mousa…” en dat er een wedstrijdje ontstaat wie het verste komt in dit citaat van de eerste regels van de Odyssee – waarschijnlijk voor het eerst rond 800 v.Chr. op schrift gesteld maar al veel langer als ‘versverhaal’ doorgegeven. Als je dan ook nog de eerste regels van de Ilias kunt ‘opzeggen’ weet je zeker dat die opleiding zin heeft gehad: de schoonheid van het vers, vermengd met de historische verhalen over Achilles en Odysseus en vele, vele anderen hebben me mede gevormd.
• Het Parthenon in Athene. Voor het eerst op 8mm film gezien (rond 1967), terwijl mijn eerste vriendinnetje er met haar zusje onder de strakblauwe hemel tussen de zuilen speelde. Haar vader (beeldhouwer van beroep) liet deze film zien op onze lagere school, en ik besloot dat de Oudheid mijn studiegebied zou worden, ook al moest er een half jaar farmaciestudie aan te pas komen voordat die keuze definitief werd. Toen ik de tempel voor het eerst ‘live’ zag (in 1974) maakte zich een grote ontroering van mij meester.
• ‘Antigone’ van Sofokles. We vertaalden deze tragedie in onze gymnasiumtijd in klassikaal verband, en de thematiek (wat gaat vóór: ‘goddelijke, eeuwige’ wetgeving of de wetten van de mensen?) maakte diepe indruk op me. Een stuk waar je levenslessen aan kon ontlenen, en dat al 2500 jaar lang.
• De ‘Tombe van de Duiker’ in Paestum. Eén van de zeer zeldzame voorbeelden van Griekse schilderkunst, opgegraven in de Griekse kolonie Poseidonia/Paestum in zuid-Italië. Als er een stoel in de zaal van het bescheiden museum van Paestum had gestaan was ik er, toen ik deze grafkist voor het eerst zag (zo rond 1980) spontaan vanaf gevallen. De perfectie benaderd, en vol mysterie: wat is -bijvoorbeeld- de betekenis van die duikende jongeman? Net als het Parthenon en Antigone stammend uit de vijfde eeuw v.Chr.
• Het Pantheon in Rome: de perfectie gevonden. In 1973 voor het eerst bezocht, en iedere keer dat ik in Rome kom staat er weer een bezoekje aan dit gebouw uit de tijd van keizer Hadrianus (begin 2e eeuw na Chr.) op het programma. Je moet de toeristenmassa gewoon weg denken, maar dat is bij dit gebouw, waar je blik onmiddellijk naar boven wordt gedwongen (naar het ‘oog’ in het plafond) niet zo heel moeilijk.
• De Pont du Gard nabij Nîmes (einde van de 1e eeuw na Chr.) Je krijgt bij het bekijken van deze combinatie van aquaduct en brug enorm veel respect voor de architecten uit de Romeinse periode, maar vooral ook voor de honderden mensen die eraan gewerkt hebben.
• Een torso in het museum van Vaison-la-Romaine, waaraan letterlijk handen en voeten (en ook het hoofd) ontbreken. In Pentelisch marmer uitgevoerd, begin 2e eeuw na Chr. gemaakt en waarschijnlijk Hadrianus’ liefje (maar voor wie dat fijner vindt klinken: gunsteling) Antinoös voorstellend. Alles wijst erop dat dit één van de vele uit de Oudheid overgeleverde beelden van deze zo tragisch omgekomen jongeling is, maar helaas: het valt niet onomstotelijk te bewijzen.
• De graffiti in Pompeii: als bron voor onze kennis van de Oudheid nog te vaak overgeslagen, maar voor mijn doctoraalscriptie (over de Romeinse visie op de mannenliefde) echt onontbeerlijk. Helaas liet mijn kennis van het Latijn te wensen over, want als eerste ‘klant’ van de Mammoetwet kreeg je als gymnasium-B leerling de keuze tussen Grieks of Latijn, en ik ging Grieks doen. Maar met hulp van een docent van mijn RUG-opleiding Oude Geschiedenis (Ed van der Vliet, helaas alweer enkele jaren geleden overleden) kwam ik er wel uit.
• De Aya Sofia. De hoofdmeester van mijn lagere school had een grote belangstelling voor geschiedenis, en toen hij ons op een dag vertelde over deze kerk in Constantinopel (zoals hij Istanbul ongetwijfeld noemde) nam ik me ‘heilig’ voor om haar ooit te bezoeken. Die gelegenheid deed zich voor toen mijn werk voor de organisatie HUMANE (een verband van secretarissen-generaal van Europese universiteiten, waarvan ik networkmanager mocht zijn) mij in Istanbul bracht: “ongelofelijk machtig prachtig” zou meneer Rohof (die hoofdmeester) gezegd hebben.
Tot zover. En om toch nog even een gebouw uit de buitencategorie (want niet vallend onder de strenge eisen van Jona) te noemen: de Mezquita in Cordoba vult voor mij de zilveren trits Parthenon, Pantheon en Aya Sofia aan tot een gouden kwartet.
Dit is een momentopname:
-Het “Théatre Antique” te Orange- het eerste echte antieke gebouw dat ik ooit zag, enorme indruk;
-Domus Aurea te Rome, dichter bij de Oudheid kom je niet- na de enige gebruiker definitief buiten gebruik gesteld
-de passage over de moord op keizer Galba door mij voorgelezen op het Forum waar het gebeurde- schwärmerig maar onuitwisbare herinnering
-de resten van de school van Aristoteles tussen Vergina en Naoussa, dichter bij de Griekse Oudheid geraakte ik niet
-het grafveld van Cerveteri
-de mozaïeken in de Tombe Van Galla Placidia
-de duiker van Paestum
-het mozaïek van Vergilius in het Bardo Museum van Tunis
-de Pyramides van Gizeh – veel mooier en vooral ontzagwekkender in het echt. Dan je je kunt voorstellen
-de schat van Toet-Anch-Amon
Maar er is zoveel meer…
Wat was mooi om te zien? Zoveel! En wat mooi én indrukwekkend? Nog steeds meer dan genoeg voor één mensenleven, en er is meer dan de oudheid…
Maar overstelpend indrukwekkend was de eerste aanblik van de Akropolis en het binnentreden van de Hagia Sophia, hierboven al genoemd.
Op een andere schaal: ik zag veel indrukwekkend trefzekere en mooie mozaieken, de meeste onlangs in vakantieland Tunesie.
Ik las weinig teksten uit de oudheid maar Livius’ beschrijving van de opkomst van Rome vond ik indrukwekkend en uitermate boeiend geschreven.
Voor een lange vakantie in eigen land.
De namaak van oude muziek heb ik (hierboven) voor het eerst gehoord. Fraai! Voor dat soort dingen lees ik deze blog.
De grafheuvel van Newgrange in Ierland.
Clonmacnoise klooster aan de Shannon
Ik zal me beperken tot wat ik zelf las of in levenden lijve gezien heb (helaas valt zo het grafmonument van Cyrus af en nog zo veel meer, maar anders werd de lijst veel te lang).
Deze dingen vind ik heel mooi, in de eerste plaats omdat ik ze heel mooi vind:
– Catullus, gedicht 101: omdat zowel ik als enkele leerlingen onze tranen niet konden bedwingen toen we het lazen (en doe gedichten 5 en 85 er ook maar bij omdat ze zo goed zijn en zo mooi klinken)
– Caesar, De bello Gallico: omdat ik als kind de vertaling die we thuis hadden stukgelezen heb (alles klonk zo avontuurlijk voor mijn 11-jarige zelf), omdat zijn Latijn prachtig is in zijn schijnbare eenvoud (een redevoering van Caesar bij de papyri uit Herculaneum is waar ik op hoop) en omdat zijn tekst een meesterwerk is in manipulatie (wat ik hopelijk laat zien aan mijn leerlingen bij de lectuur in de klas)
– Aristophanès, De kikkers: omdat ik meermaals luidop heb gelachen toen ik dit voor het eerst (in vertaling) las
– het leerdicht (en de filosofie) van Parmenidès van Elea: omdat zijn redenering zo briljant is dat ze ook vandaag nog uitdaagt (Herakleitos, Demokritos en Purrôn waren ook kandidaat)
– Cicero, In Catillinam 1: omdat hij al in de eerste zinnen zijn tegenstander omver blaast en hem verder geen kans meer geeft
– de mozaïeken in Ravenna, in het bijzonder die in het ‘mausoleum’ van Galla Placidia en in de San Vitale (wanden én vloer): omdat ze van een uitzonderlijke schoonheid zijn
– twee keldermuren van een Romeinse stadswoning in Tongeren (https://hdl.handle.net/21.15108/10229): omdat ik als jonge tiener mijn vader een dag heb mogen helpen met de opgraving ervan en ik mij toen erg verbonden voelde met de mensen die er ooit gebruik van gemaakt moeten hebben, maar ook omdat ze gewoon mooi en praktisch zijn
– het Uffington White Horse
– het Pantheon in Rome: omdat de koepel zo overweldigend perfect is
– de friezen uit geglazuurde tegels met Perzische soldaten uit het paleis van Darius (Darayavaush) in Soesa, nu in het Louvre (sorry, Griekse en Romeinse beeldhouwkunst, er mochten slechts 10 items op de lijst)
Volgorde is alfabetisch:
1. Amor & Psyche Musei Capitolini – Rome
2. Apollo Belvedere Musei Vaticani
3. Brief van Paulus aan Corinthiërs I, 13 Eigen Boekenkast
(ooit leren kennen via Johan Brahms die het +/- 1890 op single heeft gezet met als flipkant ‘O Tot wie bitter bist du’).
4. Ilias Eigen boekenkast
5. Jongen die splinter uit zijn voet haalt Musei Capitolini – Rome
6. Man met baard – mummie portret Allard Pierson Museum – Amsterdam
7. Mozaiek Justinianus & Theodora Ravenna
(had eerder foto’s gezien en leek me weinig boeiend. Live, in Ravenna, vielen de schellen van mijn ogen: wauw!!! Heeft met Rembrandt en Monet gemeen dat ze op een foto niet ‘werken’.)
8. Portret Sappho (vrouw met pen) Nationaal Archeologisch Museum Napels
9. Prediker (O.T.)
Stervende Galliër Musei Capitolini – Rome
Shit! Ik was nog niet klaar en het ding floept al naar ‘ingezonden’. Nu ja:
bij 9: Jules Deelder droeg het ooit voor tijdens het Rock Against Religion festival in /nabij Rotterdam (1979 of ’80). Oogstte gefluit, boe-geroep en een bierdouche van het publiek. Ging het later zelf lezen en was verbijsterd.
10. Stervende Galliër.
Had de collectie van Museo/ Palazzo Altemps nog willen doorspitten omdat ik destijds zeer onder de indruk was van enkele beeldhouwwerken. Maar goed, nu te laat…
Ik vind de oudheid vaak niet zozeer mooi als wel interessant. Schoonheid treft me eerder in gotische kerken (de Antwerpse Onzelievevrouwentoren!) en muziek. Maar vooruit:
Latijn als taal, met zinsneden en metrum die beklijven als:
“grata superveniet quae non sperabitur hora” (Horatius, Brieven 1.4, 14)
“Fēlīx quī potuit rērum cognōscere causās
Atque metūs omnēs, et inexōrābile fātum
Subiēcit pedibus, strepitumque Acherontis avārī” (Vergilius, Georgica 2, 490-492)
Daarnaast de schoonheid van ruïnes (of is dat Nachleben?), zowel prehistorische als uit de klassieke oudheid. Rome op kop: de Palatijn is mooier nu dan toen er paleizen stonden.
Ik zal me beperken tot wat ik de afgelopen week aan moois heb gezien in diverse musea in Calabria:
– Twee bronzen beeldjes, een paardje en een boot, uit de ‘Schat van Hera” in het museum van Capocolonna, ten zuiden van Crotone.
– Een bronzen spiegelhouder met spiegel, terracotta leeuwenkoppen (waterspuwers) en een marmeren ruiter in het museum van Locri (ten zuidoosten van het middeleeuwse stadje Gerace)
– Weeral brons: de bronzen van Riace in het nationaal archeologisch museum van Reggio di Calabria (het hele museum staat overigens vol met prachtige dingen)
– een mooie verrassing: de aan de gang zijnde opgraving in Scolacium / Squilace / Scylletium / Skylethion waar de archeologen van dienst net een mozaiek hadden ont-dekt
Ik kom niet aan tien, maar de Romeinse portret bustes zijn vaak prachtig. Bijvoorbeeld die van Julius Caesar die hier een paar dagen geleden stond.
En natuurlijk MOETEN Toetanchamon en Nefertiti erin.
In der Beschränkung….
Djet stèle ofwel Stèle du roi-Serpent. Louvre.
Kapel van Hetep-hr-achty. RMO, Leiden.
Kapel van Sesostris I ofwel Witte kapel, Karnak, Egypte
Banketscène met musiciennes in TT 52, PM 3.
Das Grab des Nacht, uitg. Von Zabern, 1991. Kapel van Nacht, Thebe, Egypte.
Astronomisch plafond in Senenmut’s Tomb – Wikipedia https://share.google/bblCHN3AmBArni9A7
QV 66 hypogee van Nefer.t-ari, echtgenote van Ra-mses II. Nefertari for whom the sun rises. Thebe, Egypte.
Vazen uit het graf van Toet-anch-Amon, KV 62.
Lise Manniche, The Ornamental Calcite Vessels from the Tomb of Tutankhamun, 2019.
Kouroi en Korai beelden, Griekenland.
Artemis en de hinde, de zgn Diana van Versailles, Louvre.
Plutarchus, Hij kwam, zag en overwon (Julius Caesar), Phoenixpocket 16, 1967.
Alleen maar plaatsen waar ik zelf geweest ben op alfabet:
Akropolis, Athene: met name de entree.
Callanish, Isle of Lewis, Scotland: strikt genomen geen oudheid, maar een sfeervol megalitisch monument in de vorm van een Keltisch kruis.
Alignements Carnac, Bretagne: steenrijen waar mijn belangstelling voor megalitische bouwwerken is ontwaakt toen ik er langs fietste. Strikt genomen geen oudheid.
Minoïsch paleis Kata Zakros, Kreta, inclusief de vallei der doden erachter.
Romeinse brug van Merida, Spanje, zoooooo lang.
Theater Orange, Frankrijk, met nog een volledige achtermuur
Catacomben in Pécs, Hongarije, met een reconstructie van een Romeins graf van binnen.
Aquaduct van Segovia, Spanje, zoooooo hoog.
Ruïne van Tyrins, Peloponnesos, indrukwekkende muren
Xanten, goede indruk van de opbouw van een Romeinse stad.
Willekeurige volgorde:
2. Skara Brae, (Orkney)
4. Relief met Athena rustend op speer (Nat. Museum, Athene)
5. Badende vrouwenfiguur uit Verria (Antikensammlung München)
6. Wagenmenner Delphi, museum aldaar
7. Tempelcomplex Akragas, Sicilië
8. Mozaïeken Ravenna
9. Tetrarchen op het San Marcoplein Venetië
10. Aeschylus’ Smekelingen, vanwege het vooruitlopen op de twee verloren delen van de trilogie, vergelijkbaar met de onderlinge relatie van de drie tragedies van de Oresteia.
En nu moet ik al gaan schrappen, 1 en 3 vallen af.
11. Catullus’ nr 64 (sciptieonderwerp, hoe een gestolen koninklijke haarlok een sterrenbeeld wordt)
12. Theocritus’ Pharmakeutria, een meisje probeert haar geliefde terug te winnen.
Beter laat dan nooit.
De Keltische ‘ketel’ (de Vix-krater) in het Musée du Pays Châtillonnais – Trésor de Vix in Châtillon-sur-Seine.
Bibracte.
Het Pantheon.
Varus slag bij Kalkriese.
Hermannsdenkmal.
Muur van Hadrianus.
Moet het indertijd bedoeld zijn geweest als kunstwerk? Ik herinner met een houten trap in Herculaneum, in een simpel burgerhuis. De onderste treden waren nog vrijwel intact, en met elke hogere trede werd het donkerder en meer beschadigd, tot na een trede of acht de trap ophield te bestaan.
Wonderschoon.
Nee hoor, alles mag. Het hoeft niet als kunst bedoeld te zijn.
Ter plekke gezien (en gefotografeerd):
– het Fayum portret van een oudere dame (Alina) in het Neues Museum in Berlin
– het met rode edelsteentjes versierde sieraad in het Altes Museum in Berlin
– het ‘Knöchelspielendes Mädchen’ in het Altes Museum in Berlin
– het Fayum portret op de mummie van een jong meisje in het Staatliches Museum Ägyptischer Kunst in München
– de grafstele (‘dochter van Sokrates’) in de Glyptothek in München
– de portretbuste van Agrippa (?) in het Kunsthistorisches Museum in Wenen
– de portretbuste van Caligula in de Glyptoteket in Kopenhagen
– het portret van een meisje met schrijfplankje en -stift (‘Sappho’) in het Museo Archeologico Nazionale in Napels
– de portretbuste van een oudere Romein in de Gemäldegalerie Alte Meister und Skulpturensammlung bis 1800 im Semperbau am Zwinger in Dresden
Gelezen:
– Tacitus Annalen (vertaling Vincent Hunink)
Er zijn heel veel plaatsen/voorwerpen die interessant zijn maar niet per se mooi. Deze vind ik wel mooi:
Assyrische reliëfs, m.n. de leeuwenjacht van Assurbanipal (die paarden!)
Mozaïeken Ravenna (en dan realiseer je je ook hoeveel indrukwekkender de Aya Sofia moet zijn geweest toen die alle mozaïeken nog had)
Portretbustes van “gewone” (rijke) Romeinen, bijvoorbeeld in Trier of Altes museum
Arena en resten tempel in Arles (de plek waar ik, jaren geleden, voor het eerst romeinse monumenten in werkelijkheid zag en ervan onder de indruk raakte. Toevallig hadden mijn kinderen dezelfde reactie als ik op diezzelfde plaats)
Tempelcomplex Agrigento/Akragas
Mozaïeken Villa Romana del Casale – sicilië
Gave stukken hierogliefenschrift (in het algemeen, niet per se een bepaalde tekst)
Inscripties in klassieke romeinse letters (vanwege het lettertype)