Hoe verspreidt een cultuur zich? In elk geval via mensen, die in het ene land of in het ene deel van een samenleving een aspect oppikken van het complexe geheel dat we cultuur noemen, en dat overplaatsen naar een ander land of ander samenlevingsdeel.
Hasdai ibn Shaprut
Voorwaarde voor cultuuroverdracht is dat er behalve een “zender” en een “overbrenger” ook een “ontvanger” is, en het hof van kalief Abd al-Rahman III van Córdoba (r.912-961) was zo’n plek. Aan zijn hof kreeg de joodse geleerde Hasdai ibn Shaprut een warm onthaal: niet alleen was hij de lijfarts van de vorst, maar ook diens belastinggaarder en secretaris voor Latijnse correspondentie. Daarvoor was natuurlijk kennis van het Latijn noodzakelijk, en Hasdai beheerste die taal in twee varianten: het geschreven Latijn en het gesproken Latijn (ofwel het vroege Spaans). Daarnaast sprak hij natuurlijk Arabisch en Hebreeuws. Zijn talenkennis maakte hem tot de ideale gezant en de kalief stuurde hem dus naar de Byzantijnse keizer Konstantinos VII Porfyrogennetos (r.945-959).
Zo bezocht Hasdai Constantinopel, en op de terugreis kreeg hij uiteraard een mooi geschenk mee voor de kalief. Konstantijn was slim: hij gaf een farmaceutisch handboek mee, Over medicijnen van Dioskourides, dat de arts Hasdai natuurlijk in alle toonaarden zou aanprijzen tegenover zijn meester. Die was, met zoveel deskundige lof voor het geschenk, diep onder de indruk en verzocht de keizer om een Latijnse vertaler. De Arabische vertaling van het boek, dat nog eeuwenlang de basis zou zijn voor de kruidengeneeskunde, lijkt door Hasdai of iemand uit zijn kring te zijn vervaardigd.
Dioskourides
Over Hasdai, die van zijn geloofsgenoten de messiaanse titel nasi kreeg, is veel meer te vertellen, maar het gaat mij vandaag om dat boek. De auteur, die in het Latijn Pedanius Dioscorides heette en leefde in de tweede helft van de eerste eeuw na Chr., kwam uit Romeins Cilicië. (De Franse Wikipedia heeft een erg uitgebreid lemma.) Dioskourides zou op een of andere manier verbonden zijn geweest aan het leger en dat kan heel goed waar zijn. Dat hij in het oosten woonde, blijkt uit de door hem genoemde planten, die groeien in het door de Romeinen beheerste deel van de Grieks-sprekende wereld. Aangezien Dioskourides ook enkele Dacische namen kent, is het mogelijk vast te stellen dat hij, als hij legerarts was, diende in óf het Vierde Legioen Scythica óf het Vijfde Macedonica.
In vijf boeken beschrijft Dioskourides zo’n 600 planten en kruiden, waarvan een flink aantal te identificeren is. De Byzantijnse manuscripten en de vertalingen uit Córdoba zijn bepaald niet de enige exemplaren van dit werk, dat eeuwenlang in de medische scholen gebruikt is geweest. Soms zijn er illustraties die helpen om de genoemde planten te identificeren, soms zijn het van deze of gene vervaardigde geneesmiddelen die helpen bij de identificatie, en soms komen we er gewoon niet uit wat hij heeft bedoeld. Daardoor is niet voldoende duidelijk wat de verbindende principes zijn die maken dat pakweg salomonszegel is behandeld in Boek 4, valeriaan in Boek 1 en de asperge in Boek 2. En trouwens, wat doen dieren in Boek 2 en metaalmengsels in Boek 5?
Feit is: Dioskourides’ boek was waanzinnig populair. Er zijn vier papyri uit de tweede eeuw, wat vrij veel is voor een boek dat pas een halve eeuw eerder was geschreven. Tegen het einde van die eeuw kwamen er nieuwe edities waarin de stof niet meer thematisch was geordend, maar volgens een revolutionair nieuw principe: alfabetisch. En er kwamen vertalingen: in de derde eeuw was er al een Latijnse vertaling (dus zeven eeuwen voordat kalief Abd al-Rahman keizer Konstantijn vroeg om een vertaler), en vóór de achtste eeuw waren er ook vertalingen in het Syrisch, Perzisch en Arabisch.
Het belang
In onze tijd kijkt een apotheker natuurlijk wel link uit om kruiden te gebruiken om zijn medicijnen te vervaardigen. Als hij gebruik maakt van chemisch vervaardigde stoffen, kan hij tot op de microgram nauwkeurig doseren, wat niet lukt als hij dezelfde bestanddelen zou hebben gedistilleerd uit pakweg rabarber, dophei of gentiaan. We mogen dus blij zijn dat de wetenschap het stadium van de kruidengeneeskunde inmiddels is ontstegen.
Tot slot: ik noemde thematische en alfabetische ordeningen en vertalingen naar vier verschillende talen. Elk boek is weer anders. Soms liet de kopiist een voor zijn landstreek irrelevant plant eruit, even vaak voegde hij iets toe. En dat werd dan weer doorgegeven naar een andere taal. Het mag dan, naar de standaard van onze tijd, niet altijd de meest accurate wetenschappelijke tekst zijn geweest, maar wat we feitelijk zien is de uitwisseling van inzicht tussen diverse volken uit de middeleeuwse wereld. Deze manuscripten zijn een dialoog tussen culturen. Er was, althans voor farmaceuten, maar één wereld en één mensheid.
Zelfde tijdvak
Thermoluminescentie (en wat dat betekent)november 4, 2024
Abbasiden en Turkenseptember 19, 2015
Het Byzantijnse Rijk (2): Bloeimei 28, 2023
Mooi! Tot enkele decennia terug moest elke farmaciestudent toch nog flinke planten/ kruidenkennis hebben, en organon( bv producent van de pil ) komt voort uit een slachterij omdat delen van dieren werden gebruikt voor geneesmiddelproductie. We zijn eigenlijk nog maar net de biologische productie van middelen zoals in dit boek een beetje ontstegen( en gebruiken nog voluit bv schimmels).
“in het door de Romeinen beheerste deel van de Grieks-sprekende wereld”
Onwetend maar nieuwsgierig als ik ben: welke delen van de Grieks-sprekende wereld werden niet door de Romeinen beheerst in de eesrste eeuw CE? Volgens AI was Grieks in Bactrië alleen nog maar een bestuurstaal.
De Krim en de rest van het Bosporus-koninkrijk denk ik.
Mesopotamië, Armenië, de Krim denk ik.
Interessante openingsvraag, waar nog veel meer over te zeggen is 🙂
“Aangezien Dioskourides ook enkele Dacische namen kent, is het mogelijk vast te stellen dat hij, als hij legerarts was, diende in óf het Vierde Legioen Scythica óf het Vijfde Macedonica.”
Mogelijk. Of hij reisde geregeld in de regio of stond in contact met collega’s die uit die regio planten kenden of bij die legioenen dienden. Als legerarts kan Dioskourides ook prima in een heel ander legioen gediend hebben.
Maar het is onmogelijk vast te stellen.
“De manuscripten uit Byzantium”
Dit is verwarrend. Byzantium was de naam van een stadje vóórdat het Constantinopel en later Istanbul werd. Als je ‘uit het Byzantijnse Rijk’ bedoelt betekent dat wat anders.
Je hebt gelijk. Ik heb het aangepast.
Nou, morfine wordt nog steeds uit de papaver gewonnen en stoffen die uit planten geisoleerd worden zijn nog steeds uitgangspunt voor veel chemische syntheses die in de farmacie gebruikt worden.