Ik las het boek De mooiste mythen en sagen uit de Middeleeuwen, geschreven door Hans P. Keizer en in 1999 uitgegeven door Verba. Keizer heeft allerlei van zulke collecties op zijn naam, ook in het esoterische domein. Ik kon niet veel informatie over hemzelf vinden, maar zijn oeuvre duidt eerder op een vertaler-bloemlezer dan op een origineel auteur. Het boek bevat nochtans geen enkele bronvermelding en presenteert zichzelf evenmin als vertaling, terwijl het me onwaarschijnlijk leek dat het Keizers eigen werk zou zijn.
Van Keizer naar Guerber
Na wat opzoekwerk vond ik inderdaad dat het boek een bewerkte vertaling is van Myths and legends of the Middle Ages van Helene A. Guerber, waarvan de eerste editie verscheen in 1909. Zij was een Amerikaanse lerares en schrijfster van Zwitserse komaf, die leefde van 1859 tot 1929. Ondanks haar grote productiviteit als verteller en bundelaar van verhalen, is er weinig over haar leven bekend. Volgens een “Who’s who” uit 1914 heeft ze gestudeerd in Parijs. Ze moet zeker enige tijd in Europa hebben doorgebracht, aangezien ze in 1906 een omvangrijke gids uitbracht voor Amerikanen die daar willen studeren of reizen. Of een studie van mythologie deel uitmaakte van haar opleiding, is niet bekend. Dat het onderwerp haar interesseerde, is echter een understatement. Ze heeft immers de Romeinse, de Griekse en de Noordse mythologieën gebundeld en voorzien van illustraties in de negentiende-eeuwse, romantische traditie.
Zo’n verzameling bundelt sagen uit diverse hoeken van Europa of, om het met jargon te zeggen, uit de verschillende “materies”. We vinden namelijk, zowel bij Keizer als bij Guerber, achtereenvolgens: Beowulf, Gudrun, Reynaert de Vos, het Nibelungenlied, de Langobardische Cyclus, de Amelingen, Diederik van Bern, Karel de Grote en zijn Paladijnen, de zonen van Haemon, Titurel en de Heilige Graal, Merlijn, de Ronde Tafel, Tristan en Isolde, en Ragnar Lodbrok. Twee onderwerpen van Guerbers boek ontbreken bij Keizer: de sage van Frithiof en de legende van El Cid.
Illustraties
Niet alleen de structuur van de boeken is dezelfde, ook heel wat illustraties heeft Keizer overgenomen van Guerber. Bijvoorbeeld: wat bij Keizer “de begrafenis van Beowulf” heet, is bij Guerber “Funeral of a Northern Chief” maar in tegenstelling tot Keizer vermeldt Guerber wel de maker van de prent. Dat is in dit geval ene F. Cormon, “after a carbon print by Braun, Clément & co”. Vermoedelijk gaat het hier om de negentiende-eeuwse Franse schilder Fernand Cormon.
Guerber is niet alleen punctueel in het vermelden van wie de zesendertig prenten in haar editie verzorgde, maar ze eindigt haar boek ook met een “general survey of romance literature”, een “index to poetical quotations” en een “glossary”. Dergelijke context ontbreekt bij Keizer. Guerbers aanhef versterkt de intentie van een literatuurstudie, eerder dan een verhalenbundel:
Het doel van dit werk is jonge studenten vertrouwd te maken met de legenden die de kern vormen van de Middeleeuwse literatuur.
Tot slot leert een steekproefgewijze lezing dat Keizer bij elk hoofdstuk de plotontwikkeling volledig heeft overgenomen van Guerber, maar de tekst eerder hertaalt dan vertaalt. Dat is spijtig, want de verhalen lezen vlotter in het origineel. Een andere mogelijkheid is dat Keizer een Nederlandse vertaling van Guerbers boek heeft bewerkt. Er bestaat minstens één dergelijke vertaling: de DBNL bevat een bewerking-vertaling uit 1911, door dr. H.W.Ph.E. van den Bergh van Eysinga. Die behoudt wel de context van het origineel en is getrouw aan de tekst, zij het in een vandaag oubollig aandoend Nederlands.
Literair eigendomsrecht
Door geen bronnen te vermelden, de verhalen niet te situeren in hun historische of poëtische context en ze nogal naïef en slordig te hertalen, doet Keizer zijn literaire erflater weinig eer aan. Wat het literaire eigendomsrecht betreft, kan ik me bijna niet voorstellen dat uitgever Verba geen overeenkomst heeft gesloten met de rechtenhouder van Guerber, of het moet zijn dat niet alleen de verhalen, maar ook de keuze van structuur en de illustraties vrij geworden zijn van copyright. Dat strookt dan weer niet met het copyright dat Verba zélf claimt op de inhoud. Als het al juridisch in orde is, dan is het op zijn minst wonderlijk.
***
Het eerste van vier blogs van Dieter Verhofstadt over de Langobardische Cyclus. Dank je wel Dieter! Het tweede stuk over de Langobardische Cyclus is hier.
Facsimile uitgaven ergens jaren ’60/’70:
Guerber, H. A. / Bergh van Eysinga, H. W. Ph. E. van der Mythen en legenden uit de middeleeuwen Thieme
Guerber, H. A. / Bergh van Eysinga, H. W. Ph. E. van der Noorse mythen uit de Edda’s en de sagenThieme