[Kees Alders schrijft over de oosterse filosofische stromingen. Een inleiding was hier. De eerste serie over de Chinese filosofie stond daar en we zijn inmiddels aanbeland in de derde reeks: over Meester Mo, over het boek Mozi en de leer van het mohisme. Het eerste deel is hier.] 

Het idee van het Hemels Mandaat (tianming) hebben we in deze reeks over de Chinese filosofie al eerder gezien. Voor zover moderne geleerden weten werd het geïntroduceerd door de Zhou-dynastie, die zo de eigen machtsgreep wilde rechtvaardigen. De mohisten gebruiken het begrip voor een kracht die de daden van alle mensen beoordeelt, en ze een consequentie geeft.

Hemels Mandaat en karma

De opvatting dat onze daden nooit zonder consequenties zijn kent een parallel in het begrip karma, dat we niet alleen in het boeddhisme tegenkomen, maar dat al veel eerder opduikt in de gedachtewereld van India, en daar een centrale plaats inneemt. Is er een relatie tussen het Indische karma en het mohistische Hemels Mandaat? De gedachte dringt zich op dat ze een gemeenschappelijke oorsprong zouden kunnen delen.

Maar dit is slechts speculatie; de ideeën kunnen ook heel goed onafhankelijk van elkaar zijn ontstaan. Daarbij blijven de begrippen karma en het Hemels Mandaat fundamenteel verschillen. Het Hemels Mandaat is als een examen: slaag je, dan zit je goed. Er volgt pas straf als je een dikke onvoldoende haalt. Alleen dan grijpt de Hemel in.

De straf volgt daarbij in dit leven, niet in het hiernamaals, omdat de Chinese gedachtewereld geen echt hiernamaals kent. Karma daarentegen is als een camera die je overal volgt: elke losse handeling heeft consequenties, er is geen ontkomen aan en er valt niets te compenseren. Karma achtervolgt je naar alle levens die je na dit leven nog zult leven. Dat gaat in principe eindeloos door en als het al mogelijk is daaraan te ontkomen dan is dat erg moeilijk – juist door dat karma.

Maar wat opvalt is dat het Chinese idee van een Hemels Mandaat zich ontwikkelt in de richting van het Indische karma. Het Hemels Mandaat gold aanvankelijk alleen voor bestuurders: die kregen dat mandaat, maar konden het ook weer verliezen als ze het te bont maakten. Bij Confucius wordt het begrip verruimd en wordt het toepasbaar op eigenlijk alle mensen. De mohisten gaan nog een paar stappen verder. Bij hen is de Hemel een zeer actief ingrijpende kracht, die ieder zijn recht geeft. De Mozi put zich dan ook uit in het verzamelen van bewijs dat boontje uiteindelijk om zijn loontje komt.

Plato en het Hemels Mandaat

Het idee dat daden consequenties hebben zien we ook in de westerse filosofie. De ethische stroming die we consequentialisme noemen mag dan in de negentiende eeuw zijn ontstaan uit de Britse empirische traditie bij Jeremy Bentham en John Stuart Mill, die twee waren niet de eersten die benadrukten dat een deugdzaam leven leidt tot een gemakkelijk en gelukkig leven, en dat mensen die zich niet bekommeren om wat eerlijk en juist is hun bekomst wel krijgen. Er is immers ook de christelijke traditie die zegt dat zondaars worden bestraft en deugdzame mensen worden beloond. Dat gaat dan om een beloning en bestraffing in het hiernamaals. En de Griekse filosoof Plato had al veel eerder betoogd dat iemand die zich egoïstisch en kortzichtig gedroeg, daar ook in dit leven last van zou hebben. In zijn Politeia beredeneert hij dat iemand met een dictatoriaal karakter uiteindelijk geen goed leven leidt: zo iemand omringt zich met mensen van het laagste allooi, die bereid zijn om voor eigen gewin een ander een mes in de rug te steken. Dat zijn niet de vrienden waar je blind op kunt bouwen, en de despoot krijgt zijn trekken dus vroeg of laat wel thuis. Cicero schreef zijn versie van het verhaal van zwaard van Damokles om die moralistische gedachte te staven.

Voorbeelden dicht bij huis

Wie het leuk vindt verhalen te lezen over Nederlandse criminelen kan daarin bevestigingen vinden. Mensen als Willem Holleeder en Ridouan Taghi mogen dan ooit “succesvolle” misdadigers zijn geweest, ze zijn verraden door hun eigen mensen en slijten het grootste gedeelte van hun leven in een cel. Misschien is dat maar goed voor hen zelf ook, want het aantal mensen dat zij vermoord hebben zal ervoor zorgen dat er genoeg mensen met wraakgevoelens rondlopen, zodat ze op vrije voeten wellicht geen oog dicht zouden kunnen doen. Veel van hun partners in crime zijn dan ook op een gewelddadige manier aan hun eind gekomen.

En de huidige Amerikaanse president dan? Hij heeft bewonderaars, maar staat niet bekend als iemand die de universele liefde na aan het hart ligt. Toch is hij herkozen en staat hij in het centrum van de macht. Is hij een bewijs van het ongelijk van de mohisten?  Misschien, maar de mohisten zullen zeggen dat toeval ook bestaat, en wellicht zouden ze wijzen op zijn zichtbare jaloezie en onzekerheid. Hij mag dan in het centrum van de macht staan, uiteindelijk is hij niet gelukkig.

Kortom, om het in plat Nederlands te zeggen: wie goed doet, goed ontmoet, en eerlijk duurt het langst. Het mag dan misschien weinig spannend en avontuurlijk zijn om altijd open en oprecht te zijn, en het zal soms moeilijk zijn om aan anderen te blijven denken, maar het levert uiteindelijk wel een stabiel leven op, doorgaans veel waardering, en daarmee een rustige oude dag.

Wat is kennis?

Althans … wanneer we het zo willen zien. Het probleem met dit soort redeneringen is dat ze leunen op bewijs dat toevallig een keer uitkomt. Het voorbeeld van de Amerikaanse president is misschien toch niet zo heel erg sterk: de man is twee keer gekozen. En de mohisten vinden hun bewijs met name in literatuur die waarschijnlijk geschreven is vanuit een behoefte om te moraliseren of om daden goed te praten. Dat die verhalen hun veronderstelde gelijk bewijzen is daarmee niet zo gek.

Maar dit zal mohisten minder deren dan ons. Zoals gezegd oordelen zij immers dat wat moreel juist is, ook feitelijk waar moet zijn. Een interessante visie, die natuurlijk heel erg verschilt van ons concept van de waarheid, die geen moreel component heeft.

De mohisten zouden ons echter zeggen dat ons concept van de waarheid ons vooralsnog geen vreedzame en stabiele wereld heeft opgeleverd; dat onze wereld wel heel erg in botsing is met de wil van de Hemel of de natuur, en dat dit vooral veel ellende met zich meebrengt. Ze zouden ons er wellicht op wijzen dat onze leefwijze vol verspilling ons in steeds grotere problemen brengt met ons eigen leefklimaat, en ze zouden onze kennis van techniek en fysica ongetwijfeld interessant vinden, maar deze toch niet classificeren als echte kennis, omdat kennis voor een mohist niet alleen kennis is over hoe de wereld in elkaar steekt, maar vooral kennis van de juiste manier om te handelen in het welzijn van allen, en dat die werkelijke kennis bij ons vooral ontbreekt, waardoor de oplossingen die we vandaag verzinnen telkens weer de ongelukken veroorzaken van morgen.

Misschien zouden ze daar een punt mee hebben. Het mohisme is streng en rigide, en de uitwerking is archaïsch en onze cultuur nogal vreemd, maar het idee om bij alles vast te houden aan de waarden van Universele Liefde en Tegen Verspilling, en die waarden als consequente maatsteven te nemen voor iedere vorm van beleid, is op zich toch niet zo gek verzonnen. En het idee van een meritocratie blijft niet voor niets een inspirerend ideaal.

[Morgen even iets anders. Deze reeks wordt overmorgen vervolgd.]