[Kees Alders schrijft over de oosterse filosofische stromingen. Een inleiding was hier. De eerste serie over de Chinese filosofie stond daar en we zijn inmiddels aanbeland in de derde serie: over Meester Mo, over het boek Mozi en de leer van het mohisme. Het eerste deel is hier.] 

Het mohisme moet in de Periode van de Strijdende Staten een belangrijke en invloedrijke stroming zijn geweest, ieder geval invloedrijk genoeg om  confucianisten en taoïsten te motiveren de mohisten herhaaldelijk van repliek te dienen, in onder andere de Analecten en de Zhuangzi, twee sleutelwerken van het vroege confucianisme en het taoïsme.

Maar we kennen Meester Mo en het mohisme vooral via de Mozi. Als we dit boek willen lezen zonder het oude Chinees machtig te zijn, zijn we aangewezen op vertalingen naar het Engels of een andere moderne taal, want een vertaling naar het Nederlands is er niet. Jammer, want het is een buitengewoon boeiende verzameling teksten, zowel vanuit filosofisch en filologisch als vanuit historisch oogpunt. Alvorens de filosofie zelf te bekijken, lopen we in dit en het volgende blogje door de inhoud van dit werk.

Datering van de Mozi

De teksten die samen de Mozi vormen, zijn niet allemaal in dezelfde tijd geschreven. Het boek ontwikkelde zich waarschijnlijk doordat verschillende mohistische groepen er door de eeuwen heen hun bijdragen aan leverden. Modern onderzoek dateert de teksten aan de hand van woordgebruik, verwijzingen in andere Chinese teksten en de beschreven materiële cultuur. De oudste delen zijn misschien al tijdens het leven van Meester Mo zelf geschreven, dus in de late vijfde tot vroege vierde eeuw v.Chr. De nieuwste delen moeten we plaatsen in de late vierde tot vroege derde eeuw v.Chr., honderd jaar later dus. Ook wordt er een middenlaag van teksten onderscheiden.

De teksten staan niet op chronologische volgorde. De huidige volgorde dateert van 1444 na Chr., toen de Mozi werd opgenomen in de taoïstische canon, de Daozang.noot Deze canon was ontstaan uit de behoefte de taoïstische filosofie te ordenen en te unificeren. Latere edities bevatten niet-taoïstische teksten om daarmee de positie van het taoïsme ten opzichte van andere filosofieën aan te geven. De nu bekende volgorde is toen zo gekozen omdat ze op dat moment werd gezien als logisch: na de inleiding volgt de theoretische kern, vervolgens de diepere theorie, en dan de praktische toepassing.

De inleidende hoofdstukken

Het werk zoals we dat nu kennen begint met enkele essays die traditioneel gezien gedateerd worden in de middenperiode. Hierin wordt de kern van de filosofie van het mohisme in enkele thema’s verwoord. Deze teksten hebben de rol van een inleiding.

Enkele moderne sinologen vermoeden overigens dat deze teksten pas tijdens de Han-dynastie (dus rond het begin van onze jaartelling) of zelfs nog later zijn toegevoegd door taoïstische of confuciaanse geleerden, om als het ware een “softe inleiding” te geven. Argumenten zijn onder andere de stijl en het feit dat er in oudere geschriften waarin over de Mozi wordt geschreven geen gewag wordt gemaakt van het bestaan van deze inleidingen.

De tien doctrines

Na de inleidende essays volgt het oudste gedeelte van de Mozi, dat we kennen als “de tien doctrines”. Hier wordt het mohisme in tien centrale stellingen systematisch uitgewerkt en beargumenteerd. Dit gebeurt telkens drie maal: we lezen drie maal een tekst met dezelfde strekking en grotendeels dezelfde argumentatie, alleen telkens in net andere woorden. Van drie van de doctrines ontbreken twee uitwerkingen – of ze hebben nooit bestaan. Expliciet wordt vermeld dat wat geschreven staat door Meester Mo zelf gezegd zou zijn.

Wat opvalt aan de teksten is dat alles uitvoerig en zeker voor die tijd uitzonderlijk systematisch wordt beargumenteerd. Daarbij zijn de teksten rond de doctrines in zeer begrijpelijke en toegankelijke taal opgesteld. De tien doctrines worden als de kern van het mohisme gezien.

Tegen Confucius

Na de tien doctrines trakteert de Mozi de student op weer een aantal teksten uit de middenperiode, waarin de schrijvers het op Confucius hebben voorzien. In behoorlijk bijtende woorden wordt hier uitgelegd dat de confucianisten het totaal niet begrepen hebben, en vooral waarom niet.

… verdere toevoegingen

Tot zover geeft het werk een helder en goed samenhangend onderbouwd overzicht van de mohistische filosofie. Maar er zijn nog meer teksten aan de Mozi toegevoegd, die soms totaal verschillen qua onderwerp, structuur en/of karakter. We gaan daar de volgende keer naar kijken.

[Wordt om 11:00 uur vervolgd]